ՀՀ ԱԺ երկու խմբակցություններ՝ «Ժառանգությունը» եւ ՀՅԴ-ն, նաեւ անկախ պատգամավոր Վիկտոր Դալլաքյանը, ՀՀ Գրողների միության նախագահ Լեւոն Անանյանը, Մատենադարանի տնօրեն Հրաչյա Թամրազյանը եւ խորհրդի նախագահ Սեն Արեւշատյանը մինչեւ մայիսի 20-ն էին դիմել ՀՀ գլխավոր դատախազ Աղվան Հովսեփյանին՝ միջնորդելով, որ Մատենադարանի փոխտնօրեն Արշակ Բանուչյանի խափանման միջոցը՝ կալանքը, փոխարինվի այլ միջոցով: Նրանք երաշխավորել էին, որ «ազնիվ մտավորական, հայագիտության նվիրյալ գիտնական», Արցախի ազատամարտին իր մասնակցությունը բերած, Սփյուռքի մտավորականների շրջանում հեղինակություն վայելող եւ «հայ միջնադարյան ձեռագրերի բացառիկ մասնագետ» Ա. Բանուչյանը չի խոչընդոտի քրգործի քննությանն ու ազատության մեջ գտնվելով` չի թաքնվի վարույթն իրականացնող մարմնից: Սակայն մայիսի 20-ին Ա. Բանուչյանի կալանքը երկարաձգվեց եւս 2 ամսով:
Կարդացեք

Մատենադարանի փոխտնօրեն, հայ միջնադարյան ձեռագրերի բացառիկ մասնագետ Արշակ Բանուչյանը հետապնդվում է Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի կողմնակիցը լինելու համար:

2008թ. նախագահական ընտրությունների ժամանակ Մատենադարանի արտաքին կապերի գծով փոխտնօրեն, «Մատենադարանի բարեկամներ» բարեգործական հիմնադրամի հիմնադիր Արշակ Բանուչյանը համարձակվել էր բարձրաձայն հայտնել իր քաղաքացիական դիրքորոշման եւ քաղաքական նախընտրությունների մասին եւ, կանգնելով ՀՀ առաջին նախագահ, նախագահի թեկնածու Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի կողքին ու միանալով նրա գլխավորած շարժմանը, դարձել էր Վայքում նրա նախընտրական շտաբի համակարգողն ու վստահված անձը: Ա. Բանուչյանին ճանաչողները պնդում են, որ նա ազնվագույն մարդ է, հայրենասեր ու մտավորական՝ իր ուղնուծուծով: Այսօր այս մարդը կալանավորված է: Իրավապահները Ա. Բանուչյանի տուն են այցելել մարտի 24-ին՝ խուզարկություն կատարելու նպատակով, եւ արդյունքում որոշել են առգրավել նրա համակարգիչը, որում Մատենադարանին վերաբերող կարեւոր նյութեր եւ աշխատություններ են եղել: Ուստի՝ Ա. Բանուչյանն ինքն է սեփական կամքով որոշել եւ ոստիկանության աշխատակիցներին առաջարկել նրանց հետ դատախազություն գնալ՝ մտածելով, որ ավելի լավ կլինի, եթե իրավապահներն իր ներկայությամբ փորփրեն իր համակարգիչը, որպեսզի պատահաբար այդ կարեւոր նյութերը չվնասեն: Մարտի 24-ի լույս 25-ի գիշերը, ժամը 3-ի կողմերը, նա զանգել է տուն եւ տեղյակ պահել, որ իրեն չսպասեն՝ ինքը ձերբակալված է: Ա. Բանուչյանին բոլորիս արդեն քաջ հայտնի մեղադրանք է առաջադրվել՝ ՀՀ ՔՕ 225-րդ հոդվածի 1-ին, 225/պրիմ հոդվածով. «Զանգվածային անկարգություններ կազմակերպելը, որոնք ուղեկցվել են բռնությամբ, ջարդերով, հրկիզումներով, գույք ոչնչացնելով կամ վնասելով, հրազեն, պայթուցիկ նյութեր կամ պայթուցիկ սարքեր գործադրելով կամ իշխանության ներկայացուցչին զինված դիմադրություն ցույց տալով», այդ «արարքներն անմիջականորեն կատարելը», եւ «որոնք կատարվել են մի խումբ անձանց կողմից նախնական համաձայնությամբ», եւ վերջին պահին ավելացվել է նաեւ մեղադրանք ՔՕ 154/2-րդ հոդվածի 2-րդ մասի հատկանիշներով: Այլ կերպ ասած՝ նա մեղադրվում է նաեւ «ընտրողի կամքի ազատ իրականացմանը խոչընդոտելու»՝ անձամբ կամ միջնորդի միջոցով կաշառք տալու մեջ:

Ա. Բանուչյանի պաշտպան Ստեփան Ոսկանյանի մատուցմամբ, եթե նախաքննական մարմինը բավարար հիմքեր եւ ապացույցներ ունենար իր պաշտպանյալին մեղադրելու համար, նա վաղուց քրգործը դատարան ուղարկած կլիներ: «Այն, ինչում նրան մեղադրում են, բացարձակապես կապ չունի Բանուչյանի անձի հետ»,- «Առավոտի» հետ զրույցում հայտարարեց Ստ. Ոսկանյանը՝ հավելելով, որ իր պաշտպանյալը նրան առաջադրված մասնավորապես՝ ՔՕ 225-րդ հոդվածի հատկանիշներ պարունակող արարք ընդհանրապես չի կատարել, «ուստի՝ չեմ կարծում, որ դրա վերաբերյալ նրանք որեւէ ապացույց կարող են ներկայացնել»: Հենց այս պատճառով է, որ, ըստ պաշտպանի, վարույթն իրականացնող մարմինը նախաքննության ընթացքում շեշտը դրել է «ընտրակաշառք տալու» մեղադրանքի վրա, եւ քրգործի նախաքննությունը ձգձգում է հե՛նց այդ հիմքով: Անցած ամիսների ընթացքում Ա. Բանուչյանը առերես հարցաքննվել է Վայքի շտաբի պետ Աղասի Մկրտչյանի հետ, ում Բանուչյանը, իբր, ընտրակաշառքի գումար է տվել: Քննչական այդ գործողությունից հետո, պաշտպանի ասելով՝ «քննիչները փորձել են նրանից լրացուցիչ ցուցմունքներ վերցնել՝ կապված գումար բաժանելու հետ, որոնց վերաբերյալ Ա. Բանուչյանն ասել է, որ դրանց հետ ինքը որեւէ առնչություն եւ նման պարտականություն չի ունեցել»: Մյուս մեղադրանքի՝ ՔՕ 225-րդ հոդվածի առնչությամբ եւ դրա շուրջ Ա. Բանուչյանի հետ որեւէ քննչական գործողություն կամ հարցադրում անցած ամիսներին չի եղել:

Բայց մայիսի 20-ին Երեւանի Կենտրոն եւ Նորք-Մարաշ համայնքների ընդհանուր իրավասության դատարանը բավարարել էր ՀՀ հատուկ քննչական ծառայության՝ Ա. Բանուչյանի կալանքի ժամկետը եւս երկու ամսով երկարաձգելու միջնորդությունը, եզրակացնելով, թե նրան «կալանքից գրավով ազատելը անթույլատրելի է»։ Պաշտպան Ստ. Ոսկանյանի գնահատմամբ, Բանուչյանի նկատմամբ խափանման միջոցը չփոխելու պատճառներից մեկն այն է, որ նախաքննական մարմինը դեռ հույս ունի, որ նրանից ինչ-ինչ ցուցմունքներ եւ իրեն հետաքրքրող անուններ կարող է կորզել, թեեւ ինչպես ինքը՝ պաշտպանը, այնպես էլ Ա. Բանուչյանը բազմիցս են հայտարարել, որ նա կալանավորված է եւ քրեորեն հետապնդվում է բացառապես իր քաղաքական հայացքների եւ Լ. Տեր-Պետրոսյանի կողմնակիցը լինելու համար:

Ստ. Ոսկանյանը երկուշաբթի օրը Ա. Բանուչյանի կալանքի ժամկետը երկարաձգելու որոշումը կվիճարկի Վերաքննիչ դատարանում:

Այս միտքն ուղիղ 4 տարի առաջ, ապրիլյան դեպքերից հետո, «Առավոտի» հետ զրույցում հնչեցրել է այն ժամանակվա վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանը:

Նաեւ ասել էր. «Փողոցով, միտինգով եթե մենք թույլ տանք, որ իշխանություն փոխվի, ուրեմն մեր պետականության վրա խաչ ենք քաշում։ Դա ժողովուրդ չէ, միտինգավորներ են։ Եկեք միտինգ անողներին եւ ժողովրդին չնույնացնենք։ Եթե միտինգավորները օրենք են խախտում, յուրաքանչյուր պետության խնդիրն է՝ պահպանել օրենքը: Եկեք մի փոքր վերլուծություն անենք։ Ընդդիմությունը պահանջում է նախագահի հրաժարականը։ Հրաժարականների շարքում կարող է լինել նաեւ ԱԺ լուծարումը։

Նախորդ ԱԺ-ում 1% էլ չհավաքած կուսակցությունն այսօր ակտիվացել է եւ պահանջում է ԱԺ-ի լուծարում։ Ես, իհարկե, դա լուրջ չեմ ընդունում» («Առավոտ», 20 ապրիլի, 2004 թ.): «Առավոտը» այդ նույն ժամանակ նաեւ փորձել էր պարզել՝ ինչո՞ւ է իշխանությունը շարունակ կոպիտ ուժով ճնշում ընդդիմության հանրահավաքները, եւ հանգուցյալ վարչապետը ասել էր, թե հիմա էլ եվրոպական չափանիշներով են ճնշելու՝ «եվրոպական դուբինկաներով»:

Անցած ժամանակահատվածում իշխանությունների պահվածքում գրեթե ոչինչ չի փոխվել: Ըստ էության, ընդդիմության պահվածքում՝ նույնպես: Հունիսի 20-ին սպասվում է համաժողովրդական հանրահավաք: Արդեն իսկ ակնհայտ է, որ իշխանությունները ԵԽԽՎ 1609 բանաձեւի պահանջները ամբողջությամբ եւ անվերապահորեն չեն կատարելու, այլ, ընդդիմադիր գործիչների գնահատմամբ՝ հերթական անգամ թոզ են փչելու եվրոպական կառույցների աչքին: ՀՅԴ 30-րդ ընդհանուր ժողովի ժամանակ Հրանտ Մարգարյանը հայտարարեց, որ մարտի 1-ի դեպքերին իշխանությունը պատրաստ չէր: Եթե 10 զոհ ունեցանք «անպատրաստ» օպերացիայի արդյունքում, դժվար չէ պատկերացնել, թե ինչ կկատարվի, եթե իշխանությունը «պատրաստ» լինի հունիսի 20-ի կամ այլ հանրահավաքներին: Երեկ «Առավոտը» կոալիցիոն ուժերից փորձեց ճշտել՝ պատրաստվո՞ւմ են ընդդիմության ավելի ակտիվ գործողություններին, եթե այո՝ ինչպե՞ս եւ ի՞նչ մեթոդներով, դրանցում լինելո՞ւ են «եվրոպական» մեթոդներ, թե՞ մարտի 1-ից հետո իշխանությունը այլ հետեւություններ է արել: ՀՀԿ խմբակցության անդամ, ԵԽԽՎ-ում ՀՀ պատվիրակության անդամ Հերմինե Նաղդալյանը վստահեցրեց, որ մարտի 1-ի դեպքերից հետեւություններ անելու լավագույն ձեւն աշխատանքն է. «Ոչ թե հանրահավաքը ճնշելը, այլ՝ կյանքի կոչել այն ծրագրերը, աշխատանքները, փոփոխությունները, որոնք իշխանությունը պատրաստ է եւ պարտավոր է կատարել, որպեսզի մարդիկ, ովքեր դժգոհ էին, սոցիալական, բարոյահոգեբանական եւ այլ-այլ խնդիրներ ունեին եւ գնացին ընդդիմության հետեւից, այդ նույն մարդիկ, երբ իրենց խնդիրները լուծված տեսնեն կամ տեսնեն, որ իշխանությունը քայլեր է անում դրա համար, երբեք չեն գնա որեւէ հանրահավաքի: Սա լավագույն միջոցն է իշխանությունների համար: Ես միայն այս միջոցն եմ ուզում տեսնել եւ ուզում եմ հիշեցնել, որ նախագահ Սերժ Սարգսյանը դեռ փետրվարին հայտարարեց, որ Ազատության հրապարակում հավաքվածները մեր քույրերն ու եղբայրներն են: Իսկ մեր քույրերի եւ եղբայրների հետ աշխատելու, նրանց խնդիրները լուծելու միակ բանաձեւը մեր ընտրողների առաջ ստանձնած պարտավորությունների կատարումն է»:

ՕԵԿ փոխնախագահ, խմբակցության ղեկավար Հեղինե Բիշարյանը նկատեց. «Ես ուղղակի չեմ պատկերացնում, թե հունիսի 20-ին ինչպիսի հանրահավաք տեղի կունենա: Հուսով եմ, խաղաղ միտինգ կլինի, որովհետեւ երկուստեք պետք է հասկանալի լինի, որ հանրահավաքները խաղաղ միջոցառումներ են: Կարծում եմ՝ մարտի 1-ի դեպքերից հետո հետեւություններ պետք է անեն երկու կողմն էլ, եւ անգամ ամենամարդաշատ հանրահավաքը պետք է անցնի խաղաղ, պետք է լինեն զգույշ, որպեսզի նման ցավալի դեպքեր չկրկնվեն: Միտինգներից ժողովուրդը չպետք է տուժի»:

ՀՅԴ խմբակցության պատգամավոր Արա Նռանյանի կարծիքով՝ ՀՀ-ն ազատ, ժողովրդավար երկիր է, եւ յուրաքանչյուր քաղաքական ուժ պետք է հնարավորություն ունենա նաեւ հանրահավաքների միջոցով ներկայացնել իր դիրքորոշումը. «Ինչ վերաբերում է այդ հանրահավաքին, այն պետք է անցնի օրենքի սահմաններում: Եվ իշխանությունը, եւ ընդդիմությունը պետք է տեղավորվեն օրենքի սահմաններում եւ հնարավորություն ունենան ազատ արտահայտվելու»:

ԲՀԿ խմբակցության անդամ, ԱԺ եվրաինտեգրման հարցերի հանձնաժողովի նախագահ, ԵԽԽՎ-ում ՀՀ պատվիրակության անդամ Ավետ Ադոնցի կարծիքով՝ բոլոր հանրահավաքները, այդ թվում՝ հունիսին կայանալիքը, պետք է հանդիսանան քաղաքական գործընթացի մաս. «Ցանկացած գործընթաց՝ լինի քաղաքական, մշակութային կամ այլ բնույթի, եթե անցնի քրեական դաշտ, սա նոր խնդիր կառաջացնի մեր ներքաղաքական կյանքում, մեր երկրի արտաքին իմիջի ենթատեքստում, նոր խնդիրներ կառաջացնի թե եվրոպական կառույցներում, թե միջազգային ասպարեզում: Պետք է գիտակցել, որ հարկավոր է մնալ քաղաքական գործընթացի շրջանակներում: Եթե լինեն սադրանքներ, ապա հանրահավաքի կազմակերպիչները, ընդդիմության լիդերները պետք է միջոցներ ձեռնարկեն՝ խուսափելու համար որեւէ քրեական քայլից, որեւէ հակաօրինական գործողությունից»: Մեր հարցին՝ իսկ իշխանությունները ոչինչ չունե՞ն անելու, պարոն Ադոնցը պատասխանեց. «Նույնը վերաբերում է նաեւ իշխանություններին»:

Խորհրդարանական ընդդիմության կարծիքը մի փոքր տարբերվում է իր գործընկերների կարծիքից: «Ժառանգություն» խմբակցության պատգամավոր Արմեն Մարտիրոսյանի կարծիքով՝ իշխանությունները դեռ չեն կորցրել իրադարձությունները նորմալ հուն վերադարձնելու ժամկետը. «Հուսով եմ, որ մինչեւ հունիսի 20-ը խելամտությունը եւ պետության նկատմամբ պատասխանատվության զգացումը կհաղթանակեն եւ ամեն ինչ կբերվի այնպիսի դաշտ, որտեղ իսկապես քաղաքական եւ իրավական գործընթացները լուծումներ կստանան: Կարծում եմ՝ ժողովրդի ակտիվությունը մնացել է, եւ ժողովուրդը, այնուամենայնիվ, պատրաստ է պաշտպանել իր քաղաքացիական իրավունքները: Իսկ եթե մինչ այդ իշխանությունները ոչինչ չձեռնարկեն, ուրեմն կողմնակից են ուժային լուծումների»:

«Առավոտն» արդեն անդրադարձել է Արմավիրի մարզի Ծիածան գյուղի բնակիչ Գեւորգ Մանուկյանին, ում դեռ մայիսի 9-ին կանչել էին հարցաքննության՝ հանրահավաքներին մասնակցելու համար, ապա Էջմիածնից տեղափոխել Երեւան եւ երկու օր պահել դատախազությունում ու մեկուսարանում:

Հարցաքննության ժամանակ Գեւորգը մի քանի անգամ ուշագնաց է եղել, սակայն հաշվի չի առնվել նրա փաստաբանի եւ ոչ մի միջնորդություն՝ Գեւորգին բժշկական օգնություն ցուցաբերելու վերաբերյալ: Ավելին, նրան ոստիկանությունում փորձել են ուշքի բերել ու այդ վիճակով ցուցմունքներ են կորզել, այն դեպքում, երբ տղան անմեղսունակ է եւ համապատասխան փաստաթղթեր ունի: Գեւորգը էպիլեպսիայի նոպաներ է ունեցել ե՛ւ դատախազությունում, ե՛ւ «Էրեբունի» քրեակատարողական հիմնարկում, որտեղ մի քանի օր է անցկացրել, սակայն ամենուր գործել են նույն ձեռագրով՝ ջուր եւ ցավազրկողներ. սրանք են եղել Գեւորգին ցուցաբերվող բժշկական օգնությունները: Մայիսի 10-ից 29-ամյա Գեւորգ Մանուկյանը գտնվում է «Նուբարաշեն» քրեակատարողական հիմնարկում: Կալանքի ժամկետը երկու ամիս է, առաջադրված մեղադրանքը՝ զանգվածային անկարգությունների կազմակերպիչ: Համագյուղացիները վկայում են, որ պարզապես «գործ են սարքում Գեւորգի վրա»: Այս օրերի ընթացքում տղայի հարազատները որեւէ տեսակցություն կամ հեռախոսային կապ չեն ունեցել նրա հետ: Սակայն լուրեր են ստանում, որ օրեցօր վատանում է Գեւորգի առողջական վիճակը՝ նա անընդհատ ուշագնաց է լինում եւ տեւական ժամանակ անգիտակից վիճակում է հայտնվում: Մինչդեռ մեկուսարանում նրան պատշաճ բժշկական օգնություն չի ցուցաբերվում: Գեւորգը տառապում է էպիլեպսիայով եւ այն պահին, երբ նրան կալանավորել են՝ բուժման մեջ է եղել: 2005 թվականից տղան գտնվում է ստացիոնար բուժման մեջ: Նրան կալանքի տակ պահելու արդյունքում ոչ միայն այնքան անհրաժեշտ բուժումն է ընդհատվել, այլեւ բարոյահոգեբանական իրավիճակներից է՛լ ավելի է անկայունացել առողջությունը:

Գեւորգի առողջական վիճակով մտահոգ հարազատները եւ համագյուղացիները նույնիսկ բողոքի ակցիաներ են կազմակերպել ՀՀ գլխավոր դատախազության եւ կառավարության առջեւ: Նրանք պահանջում են ոչ թե անմիջապես ազատ արձակել տղային, այլ՝ պատշաճ բուժօգնություն ցուցաբերել: Կառավարության ներկայացուցիչը, ով լսել է Գեւորգի հարազատների պահանջը, պատասխանել է. «Մենք էլ մասնագետներ ունենք»: Իսկ ի պատասխան հարազատների հորդոր-պնդումների, որ տղան անգիտակից վիճակում է եւ անբարոյականություն է նման վիճակում նրան պահել ու ցուցմունք կորզել՝ կառավարության ներկայացուցիչն ասել է. «Ոչինչ, բանը չի հասնի նրան, որ թողենք մեռնի»: Գեւորգի առողջական վիճակի վերաբերյալ ե՛ւ գլխավոր դատախազություն, ե՛ւ կառավարություն ներկայացրած գրավոր բողոքների պատասխանն առ այսօր հարազատները չեն ստացել: Հուսահատ հարազատներն այլեւս չգիտեն՝ ո՞ւր դիմել, ի՞նչ անել: «Չգիտեմ՝ ինչ են արել, տեսնողները պատմում էին, որ վրայից ջուր էր գնում ու անընդհատ ուշագնաց էր լինում»,- պատմում է Գեւորգի մայրը: Տիկնոջ ասելով, «շտապօգնությունը» տղային ինչ-որ ուժեղ դեղեր է ներարկել, իսկ նրա դեպքում ուժեղ պրեպարատները հակացուցված են. հնարավոր է դրանց ազդեցության տակ քնի եւ չարթնանա:

Ծանոթ ֆրանսիացիներիցս մեկը, որ ամուսնացել է հայուհու հետ եւ Հ1-ի արբանյակային հեռարձակմամբ Ստրասբուրգից հետեւել էր մարտին Երեւանում կատարվածին՝ զայրացած զուգահեռ էր տանում. «Մեզ մոտ անցած տարի Փարիզում տեղի ունեցած անկարգությունների ժամանակ, երբ մեքենաներ էին շուռ տալիս, այրում դրանք եւ այլն՝ զոհվեցին ընդամենը 2 հոգի: Այն էլ այն պատճառով, որ ոստիկանական հետապնդումներից թաքնվելով՝ գնացել թաքնվել էին մի վայրում, ուր էլեկտրահարվել էին: Բայց հասարակությունն էլի մեղադրում էր կառավարությանը, թե ուր պետք էր հասցնել մարդկանց, որ անգամ մահը գերադասեին հետապնդումներից»:

Այս պատմությունը վերհիշեցի ՀՀՇ վարչության փոխնախագահ, 42-ամյա Անդրանիկ Հովակիմյանի կապակցությամբ, որի հիվանդ սիրտը չդիմացավ մարտի 1-ի հետեւանքով առաջացած ահավոր սթրեսին: Ի՞նչ աստիճանի պետք էր հասցնել մարդուն, որ անգամ սրտի ուժգնացող տագնապն աչքի առաջ ունենալով՝ շարունակեր թաքնվել ու չդիմեր բժշկական օգնության: Թերեւս աչքի առաջ ուներ, որ առողջական նման խնդիր ունեցող ՆԺԿ ղեկավար Արամ Կարապետյանին այդպես էլ չեն ազատում կալանքից: Իսկ սրտի ծանր վիրահատության ենթարկված ՀՀՇ վարչության անդամ Լեւիկ Խաչատրյանին դատապարտեցին պայմանական ազատազրկման միայն այն բանից հետո, երբ նա ընդունեց իր մեղքը. ստացիոնար բուժման կարիք ուներ:

«Հայ հասարակությունն ունեցավ ոչ միայն մարտի 1-ին փամփուշտից զոհվածներ,- մեր զրույցի ընթացքում նկատեց ՀԺԿ քաղխորհրդի անդամ Ռուզան Խաչատրյանը:- Զոհերի թիվն ընդդիմության շարքերում շարունակվում է՝ մի քանի օրվա ընթացքում սրտի տագնապից մահացան երկու մտավորականներ, կրթված մարդիկ, որոնց հայացքները կարելի էր կիսել կամ չկիսել, բայց նրանց իրապես քաղաքական գործիչ լինելը որեւէ մեկը չի կարող ժխտել: Անդրանիկ Հովակիմյանի մահվան գույժը ստանալով՝ տագնապով ու սարսափով հարց տվեցի՝ իսկ ո՞վ է հաջորդը: Եվ ո՞ւմն է այս ամենի պատասխանատվությունը, մեղքը»:

«Ժառանգությունը» կարծում է, որ՝ ոչ, իսկ ՀՀԿ-ի ու ՕԵԿ-ի պատգամավորները պնդում են, որ երկխոսությունն

իշխանության եւ ընդդիմության միջեւ արդեն կայացել է:

«Ժառանգություն» խմբակցության քարտուղար Ստեփան Սաֆարյանի կարծիքով՝ ԵԽԽՎ Հայաստանին վերաբերող բանաձեւի որեւէ կետ մինչ այսօր չի կատարվել: Թվարկեց չկատարված կարեւոր կետերը՝ քաղաքական դրդապատճառներով ձերբակալվածներին ազատ արձակելը, քաղաքական երկխոսություն սկսելը, հեռուստատեսությամբ ընդդիմությանը բավարար եթեր տրամադրելը, հանրահավաքներին առնչվող օրենսդրության մեջ պահանջված փոփոխությունները. «Ազատ արձակման տակ մեր իշխանությունները հասկանում են՝ դատել եւ ազատ արձակել: Անգամ Րաֆֆի Հովհաննիսյանի երկխոսության առաջարկից հետո որեւէ լուրջ տեղաշարժ այս ոլորտում չկա: Պահանջներից մեկը ժողովներ, ցույցեր, հանրահավաքներ անցկացնելու մասին օրենքի փոփոխումն է. աշխատանքային խմբի ժամանակացույցով այս օրենքի երկրորդ ընթերցումը պետք է տեղի ունենա աշնանային առաջին նստաշրջանում»: Ավելի ուշ՝ ԲՀԿ ճեպազրույցի ժամանակ, խմբակցության անդամ Նաիրա Զոհրաբյանը վստահեցրեց, որ օրենքի փոփոխությունները երկրորդ ընթերցմամբ կընդունվեն հունիսի 9-11-ի ԱԺ քառօրյայում: Ճեպազրույցին ներկա ՀՀԿ-ական պատգամավոր Սուքիաս Ավետիսյանը, ի տարբերություն իր ընդդիմադիր գործընկերոջ, վստահ է, որ բանաձեւի պահանջները լավ էլ կատարվում են, օրինակ՝ երկխոսության մասով. «Եվ ես չեմ գտնում, որ եթե մեկ անձ կամ մեկ քաղաքական ուժ չի ցանկանում մասնակցել երկխոսությանը, ապա հասարակության մեջ, քաղաքական դաշտում երկխոսություն չկա»: Նույն կարծիքին է նաեւ կոալիցիոն մեկ այլ ուժի՝ «Օրինաց երկիր» կուսակցության պատգամավոր Արտաշես Ավոյանը: Նրա կարծիքով, եթե նախագահ Սերժ Սարգսյանի ստեղծած աշխատանքային խմբի հանդիպմանը «Ժառանգություն» կուսակցության ղեկավար Րաֆֆի Հովհաննիսյանը մասնակցել է, ուրեմն դա հենց «երկխոսության դրսեւորում էր»: «Բարգավաճ Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Ավետ Ադոնցի համար կարեւորը բանաձեւի կատարումը չէ. «Ես համաձայն կլինեմ, որպեսզի մեզ զրկեն ձայնից, համաձայն կլինեմ, որպեսզի քննադատեն մեզ, բայց, ամենակարեւորը՝ այդ թուղթն ինձ համար ոչինչ է, եթե մենք չհասնենք հաջողության մեր ներքին քաղաքական կյանքում»:

ՀՅԴ խմբակցության անդամ Արա Նռանյանի կարծիքով՝ «իշխանությունները թերագնահատեցին իրադրությունների այդպիսի զարգացումների հնարավորությունը եւ չկանխեցին ժամանակին: Մենք այդ վտանգի մասին ժամանակին տեղեկացրել էինք իշխանությանը»: Ի պատասխան հարցին՝ ինչպե՞ս էր հնարավոր կանխել մարտի 1-ը, Արա Նռանյանը պատասխանեց. «Պետք չէր այդպես ագրեսիայի ենթարկել ընդդիմությանը, պետք է թույլ տրվեր, որ նրանք արտահայտեին իրենց տեսակետները, լիներ քաղաքական եւ թափանցիկ բանավեճ»:

Սեփականությունը խլել են՝ առանց սեփականատիրոջ իմացության

Ապրիլի 30-ին ՀՀ գլխավոր դատախազության պետական շահերի վարչությունը հանդես եկավ հաղորդագրությամբ, որով տեղեկացրեց, որ ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի պետական կոմիտեի Արաբկիրի ստորաբաժանման աշխատակիցները կեղծել են պաշտոնական փաստաթղթեր, իսկ ստորաբաժանման պետ Ստյոպա Շահբազյանը արգելանքի տակ գտնվող գույքը վաճառել է՝ տալով գույքի վերաբերյալ կեղծ տեղեկություններ: ՀՀ նախագահին, վարչապետին եւ «Առավոտ» թերթին է դիմել Գարիկ Ալթունյան- Փափազովը: Նա տեղեկացնում է, որ իր սեփականության նկատմամբ նույն տարածքի կադաստրում տեղի է ունեցել ոտնձգություն, որի մասին տեղյակ է պահել կադաստրի պատասխանատու Մանուկ Վարդանյանին, սակայն ահազանգին համարժեք ոչինչ չի ձեռնարկվել:

Նախապատմությունը հետեւյալն է. ՀՍՍՌ աշխատավորների դեպուտատների Երեւան քաղաքի Միկոյանի ռայսովետի գործադիր կոմիտեի 1956թ. հունիսի 8-ի N33 արձանագրության համաձայն, «Առավոտի» նամակագրի հորը՝ Ժիրայր Գարեգինի Ալթունյանին հատկացվել է թիվ 193Բ 480 քմ տնամերձ հողակտոր՝ բնակելի տուն կառուցելու համար: Այդ հիմքով էլ Երեւանի քաղաքային սովետի կողմից Ժիրայր Ալթունյանի անվամբ տրվել է թիվ 50 գլխավոր հատակագիծը: Ժ. Ալթունյանը մահացել է 1976-ին եւ այդ նույն պահից բացված ժառանգությունը ձեւակերպվել է 1982թ.-ին:

Ինչպես նշում է Գ. Ալթունյան-Փափազովը, 1991թ. ՀՀ հողային օրենսգրքի 9-րդ հոդվածի, վերոնշյալ ժառանգության վկայականի եւ ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 1225 հոդվածի 3-րդ եւ 5-րդ կետերի իմպերատիվ պահանջների համաձայն, նա՝ որպես հոր ժառանգությունն ընդունած անձ, 1991-ից մինչ օրս համարվում է Երեւան, Այգեձոր 1-ին նրբանցքի 14 Բ հասցեում գտնվող տանը կից 193Բ 480 քմ տնամերձ հողակտորի սեփականատերը՝ փաստացի եւ իրավաբանորեն:

Գտնվելով ԱՄՆ-ում, մեր նամակագիրը տեղեկանում է, որ 1996թ. պայմանագրի համաձայն՝ «վաճառվել» է վերը նշված հասցեի միակ բնակելի տան 11/16 եւ 5/16 մասերը, որն էլ նույնությամբ 1997թ. N3-2324 «նվիրատվության» պայմանագրով «օտարվել» է: Նա մինչ օրս ոչ միայն չի ստացել «վաճառքի» գումարը, այլ վիճելի թիվ 193Բ 480 քմ տնամերձ հողակտորը 1996-97թթ.-ից առայսօր չի օտարել:

Դա հաստատվում է նաեւ 1996թ. եւ 1997թ. վերոնշյալ տան առուվաճառքի եւ նվիրատվության պայմանագրերը հաստատող Երեւան քաղաքի 1-ին նոտարական գրասենյակի ավագ պետնոտար Էմմա Շաբոյանի կողմից տրված տեղեկանքներով: Ըստ այդ տեղեկանքների՝ «Երեւանի Այգեձոր 1-ին նրբանցքի թիվ 14 Բ բնակելի տան առուվաճառքի պայմանագրով 480 քմ հողամասի նկատմամբ գործարք չի եղել»:

Եվ կամ՝ «Երեւանի առաջին պետական նոտարական գրասենյակի կողմից վավերացվել է Երեւանի Այգեձոր 1-ին նրբանցքի թիվ 14Բ բնակելի տան նվիրատվության պայմանագիր, որտեղ 480 քմ հողամասի նկատմամբ գործարք չի եղել»: Ըստ Գ. Ալթունյան-Փափազովի, 1996-97թթ. ՀՀ-ում գործող անշարժ գույքի մասին օրենքի 10-րդ հոդվածի Բ. ենթակետի («Անշարժ գույքի սեփականության իրավունքի օտարումը կամ ձեռքբերումը») համաձայն. «Ամրակայված գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունքի օտարման ժամանակ նրան կից տնամերձ հողակտորի սեփականատերը կարող է պահպանել բնակելի տանը կից տնամերձ հողակտորի նկատմամբ իր սեփականության իրավունքը, հետագայում հողը տրամադրելով ամրակայված գույքի նոր սեփականատիրոջը՝ մշտական օգտագործման կամ վարձակալության»: Օրենքն ասում է, որ լիիրավ կերպով թույլատրվել է բնակելի տունը վաճառել, իսկ դրան կից տնամերձ հողակտորը չվաճառել, վերջինիս նկատմամբ պահպանելով հողակտորի նախկին տիրոջ սեփականության իրավունքը:

Ինչպես 1996-97թթ.-ին, այնպես էլ ներկայիս ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքով Գ. Ալթունյան-Փափազովը 1991-ից մինչ օրս օրենքով սահմանված կարգով հանդիսանում է Երեւան, Այգեձոր 1-ին նրբանցք 14Բ բնակելի տանը կից 193Բ 480 քմ տնամերձ հողակտորի սեփականատերը, անկախ նրանից, որ բացակայում է սեփականության իրավունքի պետական գրանցումը, ինչը հաստատվում է նաեւ Կադաստրի Արաբկիրի տարածքային ստորաբաժանման «ղեկավար» Ստյոպա Շահբազյանի (ներկայումս այլ քրեական գործով կասկածյալ) կողմից տրված 2006թ. N2605ա եւ 3530ա գրություններով:

Սակայն նամակագիրը նշում է, որ վերոնշյալ հասցեի բնակելի տանը կից 480 քմ տնամերձ հողակտորը նույն կադաստրի կողմից 2000թ. գույքի գրանցման թիվ 281 թերթում գրառվել է այլ քաղաքացու անվամբ, իրականացվել է սեփականության իրավունքի պետական գրանցում, որով եւ կադաստրի կողմից կոպտորեն արհամարհվել եւ խախտվել է գույքի նկատմամբ պետական գրանցման մասին ՀՀ օրենքի 23-րդ հոդվածի 1-ին մասի իմպերատիվ պահանջը: Այն է՝ «Գույքի հետ կատարվող գործարքներից ծագող իրավունքները ենթակա են պետական գրանցման»: Այնինչ, տնամերձ հողակտորի վերաբերյալ ոչ մի գործարք իրավաբանորեն տեղի չի ունեցել: Գ. Ալթունյան-Փափազովը 29.03.2008թ. գրավոր դիմել է ՀՀ կառավարությանն առընթեր կադաստրի պետական կոմիտեի նախագահ Մանուկ Վարդանյանին: Նա Մանուկ Վարդանյանից փորձել է ճշտել, թե Արաբկիրի տարածքային ստորաբաժանման կադաստրի կողմից ՀՀ ո՞ր օրենքների հիման վրա են իրականացվել վերը նշված ոչ իրավաչափ գործողությունները:

Կամ. եթե Մանուկ Վարդանյանի կողմից Արաբկիրի կադաստրի ոչ իրավաչափ գործողությունները ճանաչվում են սխալ եւ ոչ իրավաչափ, ապա ՀՀ ո՞ր օրենքներով սահմանված կարգով է կադաստրի արխիվային գործում առկա վիճելի տնամերձ հողակտորի սեփականության իրավունքի պետական գրանցումը եւ ո՞ւմ անվամբ պետք է այն գրանցվեր:

Արդյոք Մ. Վարդանյանն ընդունո՞ւմ է, որ կադաստրի կողմից իրականացվել են ոչ իրավաչափ գործողություններ: Պարզաբանումներ ստանալու ակնկալիքով քաղաքացին անձամբ հանդիպել է Մ. Վարդանյանի տեղակալ Ա. Մուսայանին: Պարզաբանման փոխարեն վերջինս սպառնացել է, թե՝ «կտա չանին», իսկ երբ մոտեցել է Մ. Վարդանյանին՝ խնդրանքով, որ ստորագրի այդ պատասխանի տակ՝ «Վերջինս հրաժարվեց, նշելով, որ ինքը ստորագրելու համար հատուկ մարդ է պահում, ինչին ի պատասխան՝ ես հայտարարեցի, որ այս ամենի մասին ստիպված եմ մամուլով բաց նամակ հղել ՀՀ նախագահին, ՀՀ վարչապետին, ինչպես նաեւ կոալիցիային մասնակից ուժերի ղեկավարներին, նշելով, որ ՀՀ կադաստրի նախագահ Մ. Վարդանյանը հովանավորում է խաբեբաներին: Մ. Վարդանյանը սպառնաց, թե՝ իմ գլուխը կխուզի:

Կարելի է կարծել, թե ես գտնվում էի վարսավիրանոցում կամ «գյադաների» հետ բռնվել էի վեճի, իսկ թաղի «գյադան» էլ որոշում էր, թե ում է պատկանում իմ սեփականությունը, անկախ նրանից, թե ես օտարե՞լ եմ կամ համաձայնվե՞լ եմ դրան»:

Վերջին շրջանում ԶԼՄ-ներով շրջանառվող տեղեկությունը, թե «Դրոյի» գործով մահապատժի դատապարտված

Արմենակ Մնջոյանը մամուլի միջոցով հանձն է առել իրեն մեղսագրված 3 սպանություններից մեկը, իրականությանը

չի համապատասխանում:

Իրականությանը չեն համապատասխանում նաեւ որոշ շահագրգիռ անձերի կողմից արված այն մեկնաբանությունները, թե իբր՝ ՀՅԴ-ին սկսում են հիշեցնել՝ Սերժ Սարգսյանի թեկնածությունը չպաշտպանելու համար:

«Նուբարաշեն» քրեակատարողական հիմնարկում գտնվող, ցմահ ազատազրկման դատապարտված Արմենակ Մնջոյանն երեկ «Առավոտին» ուղարկած նամակում հայտնել էր. «Պաշտոնապես հայտարարում եմ, որ ձերբակալմանս առաջին իսկ օրից՝ 1995թ. փետրվարի 2, առայսօր չեմ ընդունել ինձ առաջադրված ոչ մի մեղադրանք: Նախաքննության եւ դատաքննության ժամանակ հրաժարվել եմ ցուցմունքներ տալուց:

ԶԼՄ-ների հետ ունեցած հարցազրույցների ընթացքում խոսել եմ միայն դատավճիռների շրջանակների մեջ եւ դրանից բխող նեգատիվ երեւույթների մասին: Այսօր էլ չեմ պատրաստվում հանձն առնել ինձ ներկայացված մեղադրանքները եւ ընդունել դատավճիռը, որոնք այն ժամանակաշրջանի՝ ՀՀՇ վարչախմբի կողմից ՀՅԴ գործունեության քաղաքական գնահատականներից էր բխում: Ինձ մեղադրել են ոչ միայն 3 սպանությունների, այլ՝ գեներալ Մարիուս Յուզբաշյանի, Համբարձում Գալստյանի եւ պատվերով 5 այլ սպանությունների մեջ: Եթե «Դրո» գործով այդ անհեթեթությունները բացակայում են, ապա այն առկա է ԱՊՀ անվտանգության խորհրդի նիստերի տեղեկագրում, որը հատվածաբար ներկայացնում եմ. «Առաջիններից այդպիսի աղմկահարույց գործ է եղել Օդեսայում: Ուկրաինայի անվտանգության ծառայության հատուկ ստորաբաժանումների աշխատակիցների կողմից, օրինակ, երեւանաբնակ Արմենակ Մնջոյանի ձերբակալումը, ՀՀ ազգային անվտանգության պետական վարչության ղեկավարության խնդրանքով: Նա հետախուզվում էր 5 պատվերով սպանությունների, 2 սպանությունների փորձ կատարելու համար: Նրա զոհերի թվին են պատկանել Պետական անվտանգության կոմիտեի քարտուղար Մարիուս Յուզբաշյանն ու Երեւանի քաղաքապետ Համբարձում Գալստյանը»:

Այն առկա է նաեւ Ուկրաինայի անվտանգության ծառայության արխիվներում:

Պատրաստ եմ ցանկացած լրագրողի, ցանկացած կուսակցական ընկերոջ եւ շահագրգիռ կողմի ներկայացնելու խոսուն փաստեր՝ կատարված անարդարությունների, իրականության խեղաթյուրումների, քաղաքական շահարկումների եւ դրանից բխող ու էժանագին հեղինակություն շահող քաղաքական գործիչների մասին: Ըմբռնումով եմ մոտեցել նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի կողմից ինձ մահապատժի ենթարկելու իրողությանը, քանի որ փոխհամաձայնության արդյունքում պիտի կայունանար նաեւ պատերազմող երկրի՝ Հայաստանի ապակայուն իրավիճակը: Ես չեմ փորձել ընդդիմանալ ՀՀ նախագահի վճիռների դեմ՝ երկիրը կանգնեցնելով օտար պետության կողմից տարաբնույթ շահարկումների առաջ: Նույնպես էլ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի ժամանակահատվածում չեմ փորձել սեփական ազատությունը ձեռք բերել ուրիշների անազատության հաշվին կամ քաղաքական դրդապատճառներով իրավիճակների փոփոխության արդյունքում հայտնվել ազատության մեջ: Չեմ փնովել նախագահին ու երկրի վարկը շահարկման առարկա դարձրել: Մինչդեռ ճիշտ հակառակը. ինձ այցելած եւ դեռեւս այցելող եվրոպական կառույցների ներկայացուցիչներին ժխտել եմ իմ քաղաքական բանտարկյալ լինելու իրողությունը, գերադասելով պետության վարկը սեփական ազատությունից:

Այսօր էլ, Ս. Սարգսյանի նախագահության օրոք էլ՝ պատրաստ եմ կրելու ինձ արժանացրած պատիժը, եթե այդպես են պարտադրում երկրի քաղաքական իրավիճակն ու հանգամանքները: Գրեթե վստահ եմ, որ այսօր ստեղծված ներքաղաքական համայնապատկերի նույն հայտարարությունը նույնպես պիտի շահարկվի, ուստի մի անգամ եւս նշում եմ. եթե իմ հրապարակումներին տրվում են կամայական գնահատականներ, եւ այդ վերլուծությունները օգտագործվում են իշխանության կամ ընդդիմության դեմ, դա ամենեւին էլ բարոյական չէ: Իսկ եթե դրանք իրականացվում են քաղաքական ուժերի կողմից, ապա դա էլ խոսում է այլ ուժերի սնանկ ու սին լինելու մասին: Ինձ համար գոյություն ունի մի պարզ իրողություն. Հայրենիք ու Հայ ժողովուրդ:

Ինձ համար ցավալի է, որ արհեստականորեն խրամատավորված այս երկու ճամբարներում գտնվում են իմ մարտական եւ գաղափարակից ընկերները:

Կոչ եմ անում շփոթված լրագրողներին ու պորտֆելների համար պայքարող քաղաքական ուժերին՝ վեր կանգնել սենսացիաների հաճույքներից եւ սեփական շահերի գերակշռությունից, մեկ անգամ եւս լինել արդարացի ու ճշմարիտ: Եթե մենք զոհաբերվել ենք մեր բոլորիս երազած երկրի ազատության ճանապարհին, իսկ հրաշքով ողջ մնացածներս այդ պայքարում զոհաբերել ենք մեր ազատությունն ու ապրելու իրավունքը, ապա կոչ եմ անում զոհաբերել ձեր իշխանատենչական մոլուցքը, չկամությունը»:

Կարապետիչն այսպես բնորոշեց որոշ քաղաքական ուժերի

«Հայելի» ակումբի երեկվա հյուրերը ՀՌԱԿ ատենապետ Հարություն Առաքելյանն ու ԺԿ նախագահ Տիգրան Կարապետյանն էին, թեման՝ ՀՀ ներքաղաքական վիճակը: Հ. Առաքելյանն ասաց, որ ՀՌԱԿ-ը մարտի 1-ի դեպքերը որակել է իբրեւ հակաքրիստոնեական ոճիր. «Ինչ վերաբերում է քաղաքական գնահատականին, ապա մենք զերծ մնացինք գնահատական տալուց, որովհետեւ դա կրիմինալ ոլորտից է, իսկ քաղաքական կազմակերպությունը պետք է քաղաքական գնահատականներ տա միայն քաղաքական երեւույթների հանդեպ: Մարտի 1-ը քաղաքական գործընթաց չէ, որ գնահատականներ տանք»: Տ. Կարապետյանը չհամաձայնելով Հ. Առաքելյանի խոսքերին, ասաց, որ, իր կարծիքով, դա քաղաքական բախում էր, որովհետեւ կուտակվել էին բազմաթիվ խնդիրներ, որոնք չէին գտնում իրենց լուծումները տասնյակ տարիներ. «Դա պոռթկում էր, չնայած այդ մարդկանց զանգվածի մեջ կային տարբեր ուժեր: Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը, ունենալով փորձ, հասկանում է, որ կա դժգոհության պլատֆորմ, որը կարելի է ղեկավարել եւ ներուժը գումարելով իր պլատֆորմին՝ հեղափոխության նպատակով առաջ գնալ»:

Հ. Առաքելյանի գնահատմամբ, 1998-2008թթ. իրականացվել է գրագետ հակաքարոզչություն: Ըստ նրա, դա եղել է ոչ միայն ընդդիմության դեմ, այլեւ իշխանության. «Ցավն այն է, որ որեւէ ընդդիմադիր ուժ չձեւավորվեց, ու բոլորը առանձին գնացին, սակայն այստեղ իր դերակատարությունն ուներ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը: Հավաքվել էին հայտնի ընդդիմադիր ուժեր, պետք է միավորվեին, բայց այդպես չեղավ: Եթե միավորվեին, հնարավոր էր, որ նախագահական ընտրություններում Լեւոն Տեր-Պետրոսյանն իր թեկնածությունը չդներ, որովհետեւ կար ալտերնատիվ ուժ, կամ էլ կարող է չդառնար միասնական թեկնածու: Մտածված կամ անկախ իր կամքից, Տեր-Պետրոսյանը ԱԺ ընտրությունների ժամանակ ապահովեց Սերժ Սարգսյանի 70-ից ավելի պատգամավորների ներկայությունը, որովհետեւ ընդդիմությունը միասնական չէր, հնարավոր չեղավ ազնիվ ընտրություններ անցկացնել... այդ փլատակների տակ մնացինք ոչ միայն մենք, այլեւ ամբողջ հայ ժողովուրդը»: Ըստ Հ. Առաքելյանի վերջին 16 տարիների ընթացքում, որեւէ իշխանություն չնախաձեռնեց հասարակությանը քաղաքականապես կրթելու գործը. «Եթե չունենանք քաղաքացիական հասարակություն, եթե կուսակցությունների համար արհեստական խոչընդոտներ են ստեղծում, հասարակությունն էլ, որը տեղյակ չէ իր իրավունքների մասին, վերջում գալիս է հնդկական ֆիլմի կարգավիճակի ու սկսում փրկիչներ ման գալ»: Բանախոսների փոխանցմամբ, ստեղծված իրավիճակի ելքը բոլոր քաղաքական ուժերի գործունեության համար հավասար պայմաններ ստեղծելն է: Տ. Կարապետյանը, օրինակ բերելով Վրաստանը, ասաց, որ խորհրդարանում պետք է 30-35 տոկոս ներկայացված լինեն ընդդիմադիրները. «Մեզ մոտ ընդդիմություն չկա... Հավայական կղզիներից բերում՝ ընդդիմություն են սարքում, ի՞նչ է, մենք ստեղ չունե՞նք»:

Հ. Առաքելյանն էլ հավելեց, որ Սերժ Սարգսյանն ու Լեւոն Տեր-Պետրոսյանն իրենց շրջապատներով պատասխանատվություն են կրում այսօրվա հասարակության երկփեղկվածության համար. «Դարձել ենք Աֆղանստանի թալիբ-մոջահեդներից, Իրաքի սունի-շիաներից, այսինքն՝ առաջացել է արհեստական ջրբաժան, բայց մեծաթիվ են նաեւ այն մարդիկ, ովքեր ոչ այս կողմից են, ոչ այն»:

ՀՌԱԿ ատենապետի խոսքը շարունակելով, ԺԿ նախագահն ասաց. «Կգան մեզ մոտ, որովհետեւ մենք ագրեսիա չենք պարունակում... Մենք էլ մեր չափով ենք տղա: Մեկը կա՝ ասում է, թե փրկիչ եմ, բայց նա ամեն ինչ է «փ» տառով, բացի փրկիչից»: ԺԿ նախագահն անդրադառնալով ընտրական հանձնաժողովներին, նշեց. «Հրազդանի քաղաքապետի ընտրության ժամանակ «ԱԼՄ» են զանգել հրազդանցի հեռուստադիտողներ ու հայտնել են, որ «Ժառանգություն» կուսակցությունը ընտրական հանձնաժողովի իր տեղերը տրամադրել է իշխանությանը»: Տ. Կարապետյանի խոսքերով, ինքը պատասխան է ակնկալում «Ժառանգությունից», պարզելու՝ իրեն զանգահարած հեռուստադիտողների կողմից արված հայտարարության ճշմարտացիությունը: ՀՌԱԿ ատենապետն էլ, դառնալով նախագահի խորհրդական Գառնիկ Իսագուլյանի կողմից հնչեցրած հասարակական խորհուրդ ստեղծելու գաղափարին, հանդես եկավ հակընդդեմ առաջարկով. «Եկեք ստեղծենք արտախորհրդարանական խորհրդարան, որտեղ աթոռները չեն վաճառվի, որտեղ գոնե մեկ-երկու տոկոս քվե, ծրագրեր, գաղափարներ ունեցող քաղաքական կուսակցությունները մի տեղ կհավաքվեն: Պետությունը թող տեղը տրամադրի, մարդիկ էլ գան այդտեղ»: Տ. Կարապետյանն էլ հավելեց. «Այն, ինչ ասել է Իսագուլյանը, ինձ համար լուրջ չէ: Չեմ հասկանում, ինչպե՞ս կարող է քաղաքական միավորը համախմբվել հասարակականի հետ: Էդ ի՞նչ շիլա-փլավ են ուզում սարքել... Մեզ էլ ե՞ն ուզում խուրդեն...»:

Մինչ այսօր մեր երկրում ապահովագրական ընկերություններն աշխատում են առանց «ռիսկը» գնահատող մասնագետների, ինչի հետեւանքով նրանց սահմանած սակագները շատ մոտավոր են, իսկ երբեմն էլ՝ պարզապես սխալ:

Մասնագետների հավաստմամբ, ապահովագրական ընկերություններում եւ ֆինանսական այլ կառույցներում չափազանց կարեւոր է ակտուարների դերը, այսինքն՝ այնպիսի մասնագետների, որոնք կարողանան կանխատեսել ապագայում տեղի ունեցող անցանկալի դեպքերի հավանականությունը եւ գտնել միջոցներ՝ դրանց ազդեցությունը փոքրացնելու համար: Սակայն այսօր Հայաստանի գրեթե բոլոր ապահովագրական ընկերություններն աշխատում են առանց ակտուարների, ինչի հետեւանքով վերջիններիս փոխարեն աշխատող այլ մասնագետների կատարած հաշվարկներն ու վերլուծությունները ոչ միշտ են լինում ճիշտ ու հիմնավոր: Արդյունքում՝ սխալ կամ խիստ մոտավոր կանխատեսումների հետեւանքով, շատ ապահովագրական ընկերություններ կանգնում են ֆինանսական ու անգամ լուծարվելու խնդրի առջեւ: Կենտրոնական բանկի տեղեկացմամբ, եթե 2006-ին Հայաստանում կար 23 ապահովագրական ընկերություն, ապա այսօր գործում է ընդամենը 11-ը:

Ապահովագրության այս կամ այն տեսակից օգտվող ցանկացած քաղաքացի պետք է վստահ լինի, որ դիմելով տվյալ ընկերությանը, վերջինիս աշխատակիցները հատուկ հաշվարկների միջոցով կարող են կանխատեսել եւ անգամ նվազեցնել ապագայում իր կյանքում տեղի ունենալիք դժբախտ կամ տհաճ դեպքերի հավանականությունը: Բնականաբար, որոշ երեւույթների, ասենք՝ մահվան հավանականությունը, հնարավոր չէ ամբողջությամբ վերացնել, սակայն այս պարագայում խիստ կարեւոր է, որպեսզի հատուկ հիմնավոր հաշվարկների միջոցով արվի այնպես, որ հետագայում տվյալ մարդու ընտանիքը կամ հարազատները հնարավորինս քիչ տուժեն ֆինանսապես: Շատ ֆինանսական եւ ապահովագրական ընկերություններ վստահ են, որ առանց ակտուարների էլ կարելի է «յոլա» գնալ, քանի որ Հայաստանի ապահովագրական շուկան այդքան զարգացած ու ընդլայնված չէ՝ այդ մասնագետների կարիքն ունենալու համար: «Ռոյալ Ինշուրանս» ապահովագրական ընկերության ծրագրերի բաժնի ղեկավար Ալեքսանդր Կարապետյանի խոսքերով, իրենց ընկերությունում ակտուարներ չկան եւ դրանց կարիքն առանձնապես չի զգացվում: «Առավոտի» հետ զրույցում նա ասաց, որ «Ակտուարների դերը կարեւոր է հատկապես կյանքի ապահովագրություն իրականացնելու ժամանակ, որը մեզ մոտ չի արվում: Մեր ընկերությունում ռիսկի գնահատումը կատարում է հենց ապահովագրական գործի մասնագետը»: Իսկ «ISG» ապահովագրական ընկերության աշխատակից Զառա Մկրտչյանը, որը ներկայումս հաճախում է ԱՄՆ միջազգային զարգացման գործակալության, Միացյալ Թագավորության ակտուարների միության եւ ՀՀ կենտրոնական բանկի համատեղ կազմակերպած ակտուարների դասընթացներին, մեզ հետ զրույցում խիստ կարեւորեց ակտուարի դերը. «Մինչ այժմ կատարված հաշվարկների հիմքում հնարավոր է, որ ընկած չլինեին գիտական բանաձեւերով արված սակագնային հաշվարկներ: Հիմնականում ապահովագրական ռիսկը մինչ այժմ որոշվել է՝ ելնելով շուկայի պահանջներից ու միջազգային փորձից»: Ըստ Զ. Մկրտչյանի, այսօր հնարավոր չէ որեւէ բուհում ուսանելով՝ միաժամանակ ձեռք բերել տնտեսագետի, վիճակագրի եւ մաթեմատիկոսի հմտություններ, իսկ այս 3 մասնագիտություններն, ըստ նրա, խիստ անհրաժեշտ են ակտուար աշխատելու համար:

«Կասկադ Ինշուրանսի» գործադիր տնօրեն Գառնիկ Տոնոյանն ասաց, որ այս պահին իրենց ընկերությունում ակտուարի հաստիքը դեռեւս թափուր է, սակայն իրենք ունեն 1 տարուց ավելի ակտուարի փորձ ունեցող թեկնածու, որը մասնակցում է ԿԲ-ի կազմակերպած դասընթացներին: Իսկ մինչ այսօր, ըստ Գ. Տոնոյանի, ապահովագրական ռիսկի գնահատումն իրենց ընկերությունում կատարվել է համընդհանուր ընդունված պրակտիկայի եւ համապատասխան ակտուարական մեթոդների համաձայն:

Կենտրոնական բանկի խորհրդի անդամ Վաչե Գաբրիելյանը «Առավոտի» հետ զրույցում հավաստիացրեց, որ մեր ապահովագրական ընկերություններում ակտուարների բացակայությունը բավականին խնդրահարույց է եղել: Նրա խոսքերով. «Մինչ այժմ գնագոյացումը չի եղել չափազանց ճշգրիտ, այլ արվել է բավականին կոպիտ հաշվարկներով: Իհարկե դա չի նշանակում, որ ընդհանրապես ռիսկերը հաշվի չեն առնվել, պարզապես ակտուարների հաշվարկների միջոցով հնարավոր է ապահովագրական շուկայում շատ ավելի մանրամասն ու ճշգրիտ կերպով գնագոյացում իրականացնել»:

Ապահովագրական ընկերություններում ակտուարների կարեւորության շուրջ զրուցեցինք նաեւ ԿԲ ապահովագրական ընկերությունների վերահսկողության 1-ին բաժնի պետ Վաղինակ Եղիազարյանի հետ: Ըստ պարոն Եղիազարյանի, մինչեւ հիմա մեր երկրում գործող ընկերությունները ռիսկը գնահատում էին միայն որոշակի ձեւավորված ավանդույթներով, եւ սակագներն էլ հաշվարկված չէին մաթեմատիկորեն: Նրա խոսքերով. «Մինչեւ հիմա հաշվարկներն արվել են մոտավորապես՝ հաշվի առնելով այլ երկրների փորձը: Դրանք հիմնականում եղել են ոչ խորիմաստ ու թեթեւ հաշվարկներ, իսկ շատ հանգամանքներ պարզապես հաշվի չեն առնվել»:

Ստացվում է, որ դիմելով այս կամ ընկերությանը, ասենք՝ ավտոմեքենայի, արտասահման տեղափոխվող բեռների կամ բժշկական ապահովագրություն ստանալու համար, հաճախորդը չի կարող վստահ լինել, որ տվյալ ապահովագրական ընկերությունը լիարժեքորեն հաշվարկել է ապահովագրական «ռիսկը», եւ որ ամիսներ անց այդ ընկերությունը չի լուծարվի՝ չեղյալ համարելով իր եւ հաճախորդի միջեւ կնքած պայմանագիրը:

Նշենք նաեւ, որ, մասնագետների հավաստմամբ, Հայաստանում առավել զարգացած կարելի է համարել ավտոմեքենաների, անշարժ գույքի եւ տեղափոխվող բեռների ապահովագրությունը: Դրանք հիմնականում ապահովագրության այն տեսակներն են, որոնք կատարվում են ոչ թե կամովին, այլ այն բանկերի կամ վարկատու կազմակերպությունների պահանջով, որոնք, ասենք, պայմանավորվածություն ունեն այս կամ այն ապահովագրական ընկերության հետ եւ ապառիկ ձեւակերպումներ անելիս կամ վարկ տրամադրելիս պարտադրում են, որ իրենց հաճախորդներն ունենան պարտադիր ապահովագրություն: Այս հանգամանքը նշանակում է, որ ապահովագրական շուկան մեր երկրում դեռեւս շատ հեռու է կայացած ու զարգացած լինելուց, ու չնայած բժշկական կամ, ասենք, ավտոմեքենայի ապահովագրության համար պահանջվող ամսական գումարն այնքան էլ մեծ չէ, մեր բնակչության չափազանց փոքր մասն է օգտվում ապահովագրության այս կամ այն տեսակից, ինչը խոսում է այն մասին, որ մարդիկ դեռեւս լիարժեք վստահություն չունեն շուկայում գործող ընկերությունների հանդեպ:

Հայաստանից Վրաստան մեկնող վարորդների հավաստմամբ, Բագրատաշենի մաքսատան աշխատակիցները սահմանի վրա

իրենցից ապօրինի գումարներ են պահանջում:

Հայաստանի քաղաքացիները սեփական մեքենայով Վրաստան մեկնելիս ամեն անգամ ստիպված են լինում սահմանի վրա որոշակի գումար վճարել, որպեսզի Վրաստան մտնելու թույլտվություն ստանան: Բագրատաշենի մաքսակետում մեր քաղաքացիներից գանձում են 6500 դրամ՝ Վրաստան մտնելու եւ նույնքան էլ այնտեղից Հայաստան վերադառնալու ժամանակ: Ըստ վարորդների, միանգամայն անհասկանալի է, թե հատկապես մատուցած ո՞ր ծառայության դիմաց է մաքսատունը 13 հազար դրամ պահանջում, ընդ որում, նրանց հավաստմամբ, մաքսատան աշխատողների համար կան հատուկ արտոնություններ ունեցող վարորդներ, որոնք ոչ միայն այդ գումարը չեն վճարում, այլ նույնիսկ մաքսակետում ոչ մի րոպե չեն կանգնում եւ մաքսային ձեւակերպումները «հեռակա» են անում: Վարորդների ներկայացմամբ, իրենք երբեմն ստիպված են լինում մաքսակետում սպասել ավելի քան 1 ժամ, մինչեւ կավարտվեն բոլոր տեսակի զննումներն ու ձեւակերպումները: «Առավոտին» դիմած վարորդներից մեկի՝ Արմեն Գրիգորյանի խոսքերով. «Հատկապես ո՞ր օրենքով եւ ի՞նչ հիմնավորմամբ ես պետք է 2 հազար դրամ վճարեմ միայն այն բանի համար, որպեսզի մաքսակետում զննեն իմ մեքենան կամ, ասենք, մի թղթի վրա ընդամենը 2 տող լրացնելու համար վճարեմ եւս 1000 դրամ»:

Ըստ Ա. Գրիգորյանի, մաքսակետում այդ չափի գումարի գանձման կարգը շատ դեպքերում խոչընդոտում է նաեւ հայ գործարարների բիզնեսի զարգացմանը, քանի որ տասնյակ գործարարներ նույնիսկ շաբաթվա մեջ մի քանի անգամ աշխատանքի բերումով սեփական մեքենայով մեկնում են Վրաստան, իսկ ամեն անգամ հենց այնպես 13 հազար դրամ վճարելը ցանկացած քաղաքացու համար բավականին մեծ գումար է կազմում: Գործի բերմամբ հաճախակի Վրաստան մեկնող գործարարներից մեկի՝ Արման Գասպարյանի խոսքերով. «Ամեն անգամ 20-25 հազար դրամ միայն բենզինի համար եմ վճարում, որն արդեն մեծ ծախս է մեզ համար, դրան էլ ավելացրած մաքսատան վճարը, ստացվում է, որ 120 դոլար միայն ճանապարհածախս ենք տալիս»: Ըստ Ա. Գասպարյանի, մաքսատանը կատարած մուծումների համար իրեն ոչ մի անգամ կտրոն չեն տրամադրել, իսկ երբ պահանջել է այն, պատճառաբանել են, թե օրենքով նման բան չի նախատեսվում: Վարորդները մտավախություն ունեն նաեւ, որ վրացական կողմը եւս կարող է սահմանի վրա գումարներ գանձել: Նշենք նաեւ, որ սահմանված մաքսավճարը մուծում են նաեւ բարեգործական կազմակերպություններին պատկանող մեքենաները, քանի որ մաքսային օրենսգրքով նրանց համար այլ բան սահմանված չէ: Նկատի ունենանք նաեւ, որ հատկապես ամռան ամիսներին, սեփական մեքենաներով Հայաստանից Վրաստան են մեկնում բավականին մեծ թվով տուրիստներ, որոնցից շատերի համար եւս, բացի ճանապարհածախսից ու հանգստանալու համար նախատեսված ծախսերից, հավելյալ գումար վճարելը խնդիր է:

Թե որքանով են մաքսատան աշխատակիցների գանձած գումարները օրինական, փորձեցինք ճշտել Մաքսային պետական կոմիտեի մաքսասակագնային կարգավորման բաժնի պետ Ալբերտ Հարությունյանից: «Առավոտի» հետ զրույցում պարոն Հարությունյանը պարզաբանեց, որ մաքսատան աշխատակիցները ոչ մի կոպեկ կողմնակի գումար չեն վերցնում, եւ մաքսակետում գանձվող գումարների չափը սահմանված է օրենքով:

Փաստորեն, համաձայն ՀՀ մաքսային օրենսդրության, ցանկացած տրանսպորտային միջոց Հայաստանի սահմանը հատելիս, մաքսային ձեւակերպումների իրականացման համար պետք է մուծի 3500 դրամ: Ապրանքների զննման եւ հաշվառման համար՝ եւս 1000 դրամ: Բացի այդ, մինչեւ 10 տեղ ունեցող մարդատար մեքենաները մաքսակետում պարտավոր են մուծել 2 հազար, իսկ տրանսպորտային այլ միջոցները՝ 5 հազար դրամ: Ըստ Ա. Հարությունյանի, վարորդների այն մտավախությունը, որ վրացական կողմը եւս կարող է մեր վարորդներից գումար գանձել, անհիմն է, քանի որ. «Մեր պետությունների միջեւ կայացած համաձայնությամբ, հայկական կողմը Հայաստան գալու ժամանակ սահմանի վրա գումար չի գանձում վրացիներից, եւ հակառակը՝ վրացիներն էլ իրենց երկիր մտնելու ժամանակ մաքսավճար չեն գանձում հայերից»:

Մարտիմեկյան հայտնի դեպքերից հետո հազարավոր տուրիստներ, վախենալով իրենց անվտանգության համար, մինչ այսօր էլ հրաժարվում են գալ Հայաստան:

Մեր երկրում արտակարգ իրավիճակ հայտարարելուց հետո՝ տասնյակ պետությունների վստահությունը Հայաստանի հանդեպ նվազեց: Մի շարք երկրներում, մասնավորապես՝ Ճապոնիայում, Ավստրիայում, Գերմանիայում հակաքարոզչություն էր իրականացվում Հայաստանի դեմ, ու օրեր շարունակ տարբեր լրատվամիջոցներով լուսաբանվում եւ ցուցադրվում էին մայրաքաղաքի ջարդված խանութների ու այրվող մեքենաների կադրերը:

Արդյունքում՝ հազարավոր տուրիստներ, վախենալով իրենց անվտանգության համար, Հայաստանի տուրիստական գործակալությունների հետ նախօրոք կնքած պայմանագրերը անորոշ ժամանակով հետաձգել են կամ ընդհանրապես չեղյալ են համարել: Բացի տուրիստական գործակալություններից, բավականին մեծ վնաս կրեց նաեւ մեր պետությունը, քանի որ, ըստ պաշտոնական վիճակագրության, 1 տուրիստը մեր երկրում ծախսում է միջինը 700 դոլար: Մի քանի տուրիստական գործակալությունների հետ մեր զրույցից պարզեցինք, որ նախընտրական շրջանում Հայաստանում տեղի ունեցած իրադարձությունների հետեւանքով իրենք հարյուրավոր տուրիստներ են կորցրել:

«Ռումեա» գործակալության տնօրեն Ռուբեն Գրիգորյանն «Առավոտի» հետ զրույցում ասաց, որ ավելի քան 30%-ով կրճատվել է իրենց տուրիստների քանակը: Նրա խոսքերով. «Հոլանդիայի եւ Միացյալ Նահանգների տուրիստական գործակալությունների հետ կնքած խմբային տուրերի երեք պայմանագիր մարտիմեկյան իրադարձությունների հետեւանքով չեղյալ համարվեց: Բացի այդ, ունեցել ենք անհատական կամ ընտանիքով այցելությունների պայմանավորվածություններ, սակայն այդ ամենը հետաձգվել է»:

«Լեւոն Թրավլ» տուրիստական գործակալության տնօրեն Դավիթ Խաչյանի տեղեկացմամբ՝ մարտ-ապրիլ ամիսներին հետաձգվել ու խզվել են Ամերիկայի եւ Եվրոպայի տուրիստական կազմակերպությունների հետ կնքած խմբակային տուրերի մի քանի պայմանագրեր: Նրա ներկայացմամբ, իրենց ընկերությունը զրկվել է ավելի քան 300 տուրիստից: «Ավարայր» ընկերության տնօրեն Արկադի Սահակյանն «Առավոտին» տեղեկացրեց, որ նախորդ ամիսներին իրենք ոչ մի խմբակային այց Հայաստան չեն ունեցել եւ կորցրել են ավելի քան 140 տուրիստ: Ա. Սահակյանի խոսքերով, շուկան փրկելու համար իրենք նույնիսկ զգալի վնասներ են կրել, այսինքն՝ բոլորովին վերջերս 16 հոգանոց խումբն ընդունել են այն գնով, ինչ վճարում են անհամեմատ մեծ, ասենք 30 հոգանոց խմբերը: Ըստ Ա. Սահակյանի, արդյունքում իրենց ընկերությունը կորցրել է ավելի քան $1500: Հարցին, թե արդյոք հնարավոր չէ՞ զեղչեր անել, գոնե այդ կերպ տուրիստներին գայթակղելու համար, պարոն Սահակյանն ասաց, որ եթե նման զեղչեր արվեն, ապա դրանք կլինեն ի վնաս ընկերության եւ իրենց եկամուտների հաշվին, քանի որ հյուրանոցները չեն ցանկանում զեղչեր անել:

«Ֆայֆ Սթար Թրավել» գործակալության տնօրեն Եղիշե Թանաշյանի ներկայացմամբ՝ տասնյակ դեպքերում, եթե նույնիսկ պայմանագրերը չեն խզվել, ապա 25-30 հոգանոց խմբերի փոխարեն եկել են ընդամենը 5-6 հոգի: Նրա խոսքերով. «Կոնկրետ մեր ընկերությունը, մեր երկրում արտակարգ իրավիճակի հետեւանքով, 3 տուրիստական խումբ է կորցրել: Խմբերից մեկը Ավստրիայից էր, մյուսը՝ Գերմանիայից, մեկն էլ՝ Ֆինլանդիայից: Բացի այդ, անմիջապես մարտի 1-ից հետո չեղյալ համարվեց պայմանագիրը Ճապոնիայից ժամանող 90 հոգանոց տուրիստական խմբի հետ»: Ըստ պարոն Թանաշյանի, այդ ամենը ճապոնական լրատվամիջոցներով մեր երկրի դեմ արված սխալ քարոզչության հետեւանք էր: Որպես ապացույց, որ մեր երկիրը տուրիստների համար բացարձակ վտանգավոր չէ, Ե. Թանաշյանը վկայակոչեց մայիսի 2-7-ը իրենց կազմակերպության շնորհիվ Հայաստանում գտնված 30 հոգուց բաղկացած թուրք տուրիստների խումբը, որոնք մեր երկրից հեռացել են շատ գոհ ու տպավորված: Մարտի 1-ի իրադարձություններից հետո տուրիստների կտրուկ նվազման շուրջ զրուցեցինք նաեւ Հայաստանի ներգնա տուրօպերատորների միության նախագահ Ռոբերտ Մինասյանի հետ: Նրա խոսքերով, չնայած մեր երկիրը օտարերկրացիների համար երբեք վտանգավոր չի եղել, սակայն նախընտրական շրջանի միջադեպերը ակնհայտ կերպով նվազեցրին բազմաթիվ տուրիստների հետաքրքրությունը մեր երկրի հանդեպ: Ըստ Ռ. Մինասյանի, դա արդյունք է նաեւ այն բանի, որ արտասահմանում հեռարձակվող հայկական լրատվամիջոցները մեր երկիրը չեն ներկայացնում այնպես, որ այն տուրիստների համար հետաքրքրություն առաջացնի: Նրա խոսքերով. «Հ1»-ը կամ «Արմենիան» ամբողջ օրը բրազիլական սերիալներ են ցույց տալիս, դա օտարերկրացուն հետաքրքիր չէ, դրա փոխարեն պետք է մեր երկիրը ներկայացնել»: Պարոն Մինասյանի կարծիքով, զարգացած տուրիզմ ունենալու համար Հայաստանը դեռեւս կայացած երկիր չէ, քանի որ չկան բավարար քանակի տուրիստական դասի մատչելի հյուրանոցներ, մատուցվող ծառայություններն էլ բավականին թանկ են, իսկ հյուրանոցների վարած քաղաքականությունը պարզապես անհասկանալի է ու սխալ: Ըստ նրա՝ «Մարտ-ապրիլ ամիսներին հյուրանոցների վիճակը շատ վատ էր, ընդհանրապես այցելու չկար: Նրանք փոքր զեղչեր էին անում ու հենց մի քանի հյուր էր լինում՝ գինը նորից բարձրացնում էին»: Պարոն Մինասյանը գտնում է, որ գնային առումով շատ ավելի վատ է օդանավակայանում մատուցվող ծառայությունների վիճակը. «Հենց օդանավակայանում եթե ինչ-որ բան վերանորոգում են՝ անմիջապես բարձրացվում են ծառայությունների գները: Կամ, օրինակ, Երեւան-Փարիզ-Երեւան տոմսն արժե 601 դոլար, որի պատճառով էլ շատ տուրիստներ մեկնում են այլ երկրներ: Մինչդեռ ճիշտ քաղաքականություն վարելու դեպքում մեզ մոտ կարող է բավականին լավ զարգանալ պատմամշակութային, արկածային եւ առողջարանային տուրիզմը»: «Առավոտի» հետ զրույցում Էկոնոմիկայի նախարարության զբոսաշրջության վարչության պետ Մեխակ Ապրեսյանն էլ խոստովանեց, որ մարտ-ապրիլ ամիսներին տուրիստների հոսքը մեր երկիր կտրուկ նվազել է, սակայն, ըստ նրա, այդ խնդիրն այլեւս գոյություն չունի: Պարոն Ապրեսյանի ներկայացմամբ, ինքն անձամբ արտասահմանից ժամանած իր հյուրերի հետ շրջագայելիս եւ ռեստորաններում ճաշելիս ականատես է եղել, որ մեր երկրում տարբեր վայրերից ժամանած բազմաթիվ տուրիստներ կան: Ինչ վերաբերում է Ռոբերտ Մինասյանի այն դիտարկմանը, որ մեր երկիրն արտերկրում գրեթե չի ներկայացվում, ապա Մ. Ապրեսյանը ճիշտ հակառակ կարծիքին է. «Հայաստանը տարբեր հեռուստաալիքներով ու նաեւ մամուլով բավականին ակտիվորեն ներկայացվում է միջազգային շուկայում: Օտարերկրյա լրատվամիջոցների համար պարբերաբար կազմակերպվում են ճանաչողական այցեր: Ավելի լավ է մեր երկիրն այդպես գեղեցիկ ներկայացնել, քան արդարացողի կեցվածք ընդունել, լաց լինել ու ասել, չէ, գիտեք, մեր երկիրն անվտանգ է, եկեք մեզ մոտ, մի վախեցեք»:

Նշենք նաեւ, որ այս տարի մեր պետությունը ընդունեց տուրիզմի զարգացման մասին հայեցակարգ, ըստ որի՝ մինչեւ 2030 թվականը պետք է ունենանք 3 միլիոն ներգնա եւ 1,5 միլիոն տուրիստներ՝ Հայաստանի ներսում:

Քանաքեռի որոշ տարածքներ, բարեկարգելու անվան տակ, ցանկանում են իրացնել ու վաճառել մեծահարուստներին:

Մոտ ապագայում մայրաքաղաքի իրացվող տարածքների թիվը կավելանա եւս մեկով եւ ամենայն հավանականությամբ հարյուրավոր ընտանիքներ կհամալրեն հանուն պետական շահի վտարված բնակիչների շարքերը: Մեր աղբյուրների հավաստմամբ, քաղաքային իշխանություններն առայժմ չեն համարձակվում այս տեղեկությունը հրապարակավ հայտնել, քանի որ մտավախություն ունեն, որ ցուցարարների նոր բանակ կառաջանա: Ըստ նախագծի՝ պետք է իրացվի Քանաքեռ համայնքի Սուրբ Հակոբ եկեղեցու հարեւան տարածքը եւ տեղում կառուցվի «էլիտար» թաղամաս: Այս տարածքը հայտնի է «Բոշի թաղ» անվանումով: Մեր տեղեկություններով՝ այս տարածքի վրա արդեն իսկ աչք ունեն մի քանի մեծահարուստներ: Ամառանոցներ կառուցելու համար տարածքը շատ հարմար է. Քանաքեռում օդը մաքուր է, ջուրը՝ սառնորակ եւ քիչ թե շատ կանաչ տարածքներ կան, ինչի հետեւանքով ամռան շոգ օրերին այստեղ բավականին զով է, հարեւանությամբ էլ սրբատեղի կա: Այստեղ է գտնվում նաեւ Խաչատուր Աբովյանի տուն-թանգարանը, այսինքն՝ մեծահարուստների հոգեւոր սնունդն էլ է ապահովված:

Ամենաչոր հաշվարկներով՝ պետք է իրացվի մոտ 50 տուն: Մեզ հասած տեղեկություններով, քաղաքային իշխանությունները ծրագրել են թաղամասի բնակիչներին վերաբնակեցնել Մալաթիա-Սեբաստիա համայնքի թաղամասերից մեկում:

Նկատենք, որ դեռեւս խորհրդային իշխանություններն են ցանկացել Սուրբ Հակոբի եւ նրա հարեւանությամբ գտնվող կաթոլիկ եկեղեցու միջեւ եղած տները քանդել ու դեպի Քանաքեռի կենտրոնական՝ Զաքարիա Սարկավագի, ինչպես նաեւ՝ Թբիլիսյան խճուղի, փողոցներ կառուցել: Սակայն ինչ-ինչ պատճառներով դա տեղի չի ունեցել: Այսօր ներկայիս իշխանություններն այդ ծրագիրը մտադիր են կյանքի կոչել՝ իրենց ձեռնտու տարբերակով:

«Ինձ համար շատ էլ լավ կլինի, ինձ շատ էլ ձեռնտու է այստեղից տեղափոխվելը: Մանավանդ ես 20 տարի այնտեղ եմ ապրել եւ հարս եկած ժամանակվանից չեմ կարողանում հարմարվել: Մեր տարածքը մեծ է, ես էլ 2 որդի ունեմ, այդպես 2-ին էլ կտեղավորեմ: Ամեն մեկն արդեն իր ընտանիքն ունի»,- մեզ հետ զրույցում ասաց Քանաքեռի 6-րդ փողոցի թիվ 18 տան բնակիչ Զիրավարդ Ճաղարյանը: Նրա համոզմամբ, իրենց տեղափոխվելիք համայնքում «պայմաններն առավել լավը կլինեն, մարդիկ էլ ավելի մակարդակով»: Արման Թորոսյանենց տունն էլ ընկնում է 2 եկեղեցիների մեջտեղում: Նրա խոսքերով՝ իրենք 2 եղբայր են ու իրենց էլ է ձեռնտու այս տարածքից դուրս գալ. «Մենք առանձին ենք ապրում, բայց եթե լավ տեղ առաջարկեն կամ լավ փոխհատուցում տան, շատ լավ էլ դուրս կգանք, ի՞նչ է եղել: Թե չէ մեզ ամեն օր ասում են, մենք եկեղեցու բակում ենք ապրում»: Տարածքի խանութներից մեկի սեփականատեր Արտաշես Նալբանդյանն էլ վստահ էր, որ կենտրոնական փողոցներ կառուցելուն իրենց խանութն ու տունը բոլորովին չեն խանգարում. «Ես միանշանակ չեմ համաձայնվի այստեղից դուրս գալ: Էսքան շինարարություն եմ անում, որ հանկարծ գան ու քանդե՞ն: Մեր տանը երկու ընտանիք է ապրում, բայց հենց գան իրացնելու՝ մի ավտոբուս մարդ դուրս կգա նրանց դեմ, ես իմ տունը ոչ մեկին չեմ տա»:

«Ո՞ւր էր մեզ տենց բախտ, ո՞վ կգա էս տարածքը կառնի: Ամեն տանը հազար մարդ է ապրում, ո՞նց են էդքան մարդու տուն տալու: Թող գան էս կաթոլիկ եկեղեցին բացեն, որ տուրիզմը զարգացնեն, այստեղ դրա խաթր հյուրանոցներ էլ կկառուցեն»,- մեզ հետ զրույցում ասաց Քանաքեռի 5-րդ փողոցի 9-րդ տան բնակիչ Աղավնի Բոյաքչյանը: Նա կաթոլիկ եկեղեցու բակում տեղադրված թիթեղյա ավտոտնակի մեջ մթերք էր վաճառում: Նրա պատմելով, իրենց չորս սենյականոց տանն ապրում են տասը հոգով. «Մեր ընտանիքը շատ արագ է բազմանում եւ մեզ շատ ձեռնտու է, որ այլ տեղ ապրենք, համ էլ կառանձնանանք»:

Այս առնչությամբ Երեւանի քաղաքապետարանի Ծրագրերի իրականացման գրասենյակի պետ Ռոբերտ Հարությունյանը «Առավոտին» պարզաբանեց, որ մայրաքաղաքի հաստատված գլխավոր պլանով այս տարածքը նախատեսված չէ իրացնել:

Նրանք կամ պետք է հսկայական ծախսեր անեն ու դեղերն արտադրեն եվրոպական չափանիշներով, կամ, պարզապես, շուկայից դուրս գան:

Մեր երկրում գործող մի շարք դեղ արտադրող ընկերություններ շուտով անգործության կմատնվեն: Բանն այն է, որ Հայաստանում խորհրդային տեխնոլոգիաներով արտադրվող դեղերը միջազգային շուկայում այլեւս տեղ չունեն: Դեղարտադրության մեր չափանիշներն աշխարհում ընդունելի չեն, այդ պատճառով էլ օտարերկրյա ընկերությունները հերթով հրաժարվում են մեզ հետ համագործակցելուց: Խորհրդային պահանջներով դեղ կարելի էր արտադրել ցանկացած շենքում. պարզապես տարածքը պետք է փոքր-ինչ հեռու լինի բնակելի թաղամասից եւ շրջապատված բուսականությամբ, որպեսզի բույսերը արտանետված վնասակար նյութերը կլանեն:

Այդ չափանիշներով մեր դեղ արտադրող ընկերությունները, մասնավորապես՝ ԳԱԱ Ալ. Մնջոյանի անվան ինստիտուտը, իր դեղերով ապահովել է ԽՍՀՄ ողջ տարածքը:

Անկախ նրանից, թե տեղական դեղ արտադրողները պատրաստ են եվրոպական չափանիշներով աշխատելու, թե՝ ոչ, ՀՀ առողջապահության նախարարությունը որոշել է եվրոպական չափանիշներով դեղ արտադրելը մեր երկրի համար դարձնել պարտադիր պայման: Նախարարությունն արդեն Եվրամիության «Պատշաճ արտադրական պահանջներ» (GMP) դեղերի մասին օրինագիծը թարգմանել է հայերեն, որպեսզի հանձնի առողջապահության նախարար Հարություն Քուշկյանին: Մինչ նախարարը կուսումնասիրի եւ կտա իր եզրակացությունը, նախարարությունում կստեղծվի համապատասխան հանձնաժողով, որը կգնահատի դեղ արտադրող ընկերությունների արտադրանքի որակը եւ կորոշի, թե որ ընկերությանը որքան ժամանակ է հարկավոր՝ փոփոխությունները կատարելու եւ իր պայմանները GMP-ին համապատասխանեցնելու համար: Այս մասին «Առավոտի» հետ զրույցում ասաց առողջապահության փոխնախարար Թաթուլ Հակոբյանը: Փոխնախարարից հետաքրքրվեցինք, թե նախարարությունը հաշվի առե՞լ է այն հանգամանքը, որ GMP չափանիշներին անցնելով՝ մի շարք տեղական դեղ արտադրողներ շուկայից պարզապես դուրս կմնան, քանի որ տեխնոլոգիաները փոխելը հսկայական ծախսերի հետ է կապված, ինչին ի պատասխան՝ պարոն Հակոբյանն ասաց. «Դա նրանց բիզնես-ծրագիրն է: Իրենք էլ պետք է շահագրգռված լինեն, որ պահանջները համապատասխանեցնեն»:

Նկատենք, որ եվրոպական տեխնոլոգիաներով դեղ արտադրելը գործարարի վրա անհամեմատ թանկ կնստի: Բացի այն, որ դեղի բիզնեսով զբաղվող գործարարները պետք է ձեռք բերեն նոր սարքավորումներ, GMP-ով դեղարտադրությունը պետք է կատարվի բացառապես «ստերիլ» պայմաններում:

Իսկ դրան հասնելու համար արտադրամասերը պետք է հիմնովին վերանորոգվեն ու արտաքին աշխարհից այնպես մեկուսացվեն, որ որեւէ մանրէ չթափանցի:

Այդքան մեծ ծախսեր անելուց հետո, չի բացառվում, որ մեր երկրում արտադրվող մի շարք դեղեր մի քանի անգամ կթանկանան: Օրինակ՝ չիչխանի յուղը, որը պատրաստված է եվրոպական չափանիշներով, 150-200 դրամով ավելի թանկ արժե՝ ավանդական տեխնոլոգիաներով պատրաստվածից:

«Առավոտը» զրուցեց մի քանի դեղ արտադրող ընկերությունների տնօրենների հետ: Ալ. Մնջոյանի անվան ինստիտուտի օրգանական եւ դեղագործության քիմիայի գիտատեխնոլոգիական կենտրոնի տնօրեն Վիգեն Թոփուզյանը մեզ հետ զրույցում ողջունեց նախարարության նախաձեռնությունը, սակայն ասաց. «Ես 2 ձեռքով կողմ եմ այդ չափանիշների ընդունմանը, սակայն մենք պետական հիմնարկ ենք, իսկ պետությունը մեզ չի ֆինանսավորի, որպեսզի ներդրումներ կատարենք, մենք էլ մրցակցությունից դուրս կմնանք: Մեր հիմնարկին պետությունը ֆինանսավորում է միայն գիտական մասի համար, իսկ դեղարտադրությունը կատարվում է ինքնաֆինանսավորմամբ: Դրանից ստացած շահույթով մենք կարողանում ենք 45 աշխատակցի միջինը 50 հազար դրամ աշխատավարձերը վճարել ու նաեւ ծախսերը փակել: Մեր ինստիտուտն այնպիսի դեղեր է արտադրում, որոնք ԱՊՀ տարածքում ոչ մի ընկերություն չի արտադրում: Քանի որ Հայաստանը փոքր երկիր է, ուստի մենք 2 ամսում կարողանում ենք արտադրել մեր երկրի 1 տարվա սպառման դեղորայքը, որն էլ ամբողջությամբ սպառվում է»: Մեր դիտարկմանը, որ GMP-ով դեղ արտադրելը կնպաստի տեղական դեղերը Եվրոպա արտահանելուն, պարոն Թոփուզյանն ասաց. «Մենք էլ ենք արտահանում, բայց դեռեւս` Բելառուս, բանակցություններ ենք վարում Վրաստանի եւ Ուկրաինայի հետ»:

Դեղարտադրության շուկայում մրցակցությանը, ամենայն հավանականությամբ, չի դիմանա նաեւ Քիմիադեղագործական գործարանը: Գործարանի տնօրեն Սիրաս Մաթեւոսյանի խոսքերով՝ եվրոպական չափանիշներին անցնելու համար տարիներ են պետք, իսկ տեխնոլոգիաները թարմացնելու եւ ներդրումներ կատարելու համար՝ հսկայական գումարներ:

Որոշ ընկերությունների տնօրեններ մեզ հետ զրույցում համոզմունք հայտնեցին, որ առողջապահության նախարարությունը դեռ մի բան էլ շուտ պետք է պահանջեր, որ դեղերն արտադրվեն եվրոպական չափանիշներով, որպեսզի Հայաստանի դեղագործական ոլորտը զարգանա:

GMP-ով դեղ արտադրող «Արփիմեդ» ընկերության տնօրեն Վաչագան Ղազարյանի խոսքերով. «Սովետականն իրեն չի արդարացնում, եթե GMP-ով չաշխատենք՝ մեր արտադրանքը չենք կարողանա որեւէ երկիր արտահանել: Նրանք միայն այդ չափանիշներով արտադրածն են ընդունում»: Մեր դիտարկմանը, որ այդ չափանիշներով աշխատելը բավականին ծախսատար է եւ դեղերն էլ թանկ արժեն, Վ. Ղազարյանը պատասխանեց. «Մենք միայն 28 հազար եվրո ենք ծախսել արտոնագիր ստանալու համար: Ստացել ենք Գերմանիայի կառավարությունից, շուտով կլինի նաեւ Ֆրանսիայինը: Ճիշտ է, ես մեծ ներդրումներ արել եմ, 100% մաքուր դեղ եմ արտադրում, ինչո՞ւ դա չպետք է մտնի դեղի ինքնարժեքի մեջ»:

2003 թվականից իր գործունեությունը սկսած «Հագենաս» դեղագործական ընկերությունն ուղղակի հարկադրված էր եվրոպական չափանիշներով աշխատել, քանի որ, ըստ ընկերության տնօրեն Խաչիկ Գեւորգյանի, իրենց արտադրանքը հիմնականում արտահանվում է: Նրա խոսքերով՝ որպես հումք օգտագործում են հիմնականում հայկական դեղաբույսեր եւ մի քանի տեսակի մրգեր:

Ըստ բնապահպանության նախարար Արամ Հարությունյանի, մայրաքաղաքում ընթացող լայնածավալ շինարարությունը

ոչ թե աղտոտում է օդը, այլ հակառակը՝ նպաստում է աղտոտվածության նվազմանը:

Վերջերս Սեւանա լճի մակարդակի բարձրացման հետեւանքով ափի հարակից տարածքներում էկոլոգիական լուրջ խնդիրներ են առաջացել: Մասնավորապես, ջրի տակ է մնացել մոտ 2500 հա անտառային տարածք, բացի այդ, հատվել են 50-60 տարեկան հարյուրավոր ծառեր: Բուսական ծածկույթի՝ ջրի տակ մնալու հետեւանքով, Սեւանն այսօր կանգնած է աղտոտվելու, իսկ ափամերձ տարածքներում՝ նաեւ ճահճացման լուրջ վտանգի առաջ: Նշենք նաեւ, որ մինչ այժմ կատարված մաքրման աշխատանքներն այնքան էլ արդյունավետ չեն անցել, քանի որ հատված ծառերի բազմաթիվ կոճղեր մնացել են ջրի տակ: Բնապահպանության նախարար Արամ Հարությունյանը երեկ լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ վստահեցրեց, որ «երբ Սեւանի ջուրը մի փոքր հետ քաշվի»՝ պատշաճ կերպով կիրականացվեն լճի մաքրման աշխատանքներն ու նաեւ կհամալրվեն ձկնապաշարները: Խոսելով 2008-ից մինչեւ 2012 թվականը նախարարությունում իրականացվելիք աշխատանքների ու ծրագրերի մասին, Ա. Հարությունյանը նշեց, որ նախատեսվում է ամեն տարի Սեւանի մակարդակը բարձրացնել 15 սմ-ով, իսկ լճի շրջակայքում հիմնել նոր անտառաշերտեր: Նշենք, որ նախորդ տարիներին ծրագրված էր լճի մակարդակը բարձրացնել տարեկան 20 սմ-ով: Սեւանի մակարդակի բարձրացման հետեւանքով առաջացած աղտոտվածությունները մաքրելու համար այս տարի պետբյուջեից հատկացվել է 41,5 միլիոն, իսկ ձկնապաշարների համալրման համար՝ 80 միլիոն դրամ: Անդրադառնալով լճի ափամերձ հատվածներում կառուցված տասնյակ օբյեկտներին, նախարարը նշեց, որ «Հարսնաքար» հյուրանոցային համալիրից մինչեւ թերակղզի ընկած հատվածում ստեղծվել է ճարտարապետական տեսանկյունից անհարիր վիճակ: Ա. Հարությունյանի խոսքերով. «Այդ տարածքը պետք է ենթարկվի ճարտարապետական ձեւավորման, իսկ գործող բոլոր օբյեկտներն էլ պետք է ունենան իրենց մաքրման կայանները, ոչ թե իրենց կոյուղաջրերը թափեն լճի մեջ»:

Նախարարը հիշեցրեց նաեւ, որ որքան էլ լճի ափամերձ տարածքները սեփականաշնորհված են, այնուամենայնիվ, ըստ «Ջրային օրենսգրքի», տնտեսվարողը պարտավոր է իրեն պատկանող լողափի 20%-ը հանգստացողներին տրամադրել անվճար եւ տվյալ վայրում գտնվելու ու լողալու համար «ափի տերը» ոչ մի կոպեկ պահանջելու իրավունք չունի: Նախարարը պատմեց նաեւ վերջերս իր հետ պատահած զավեշտալի դեպքը, երբ ինքը գնացել է Սեւան, եւ ափի մոտ տնտեսվարողներից մեկը նրանից իր տարածքում գտնվելու համար 1500 դրամ է պահանջել: Չներկայանալով, որ ինքը ոլորտը համակարգող ղեկավարն է, Ա. Հարությունյանը պահանջել է վճարման դիմաց իրեն կտրոն ներկայացնել: Նախարարի պատմելով. «Ինձ բերեցին ու ցույց տվեցին ինչ-որ կոոպերատիվի կնիքով մի 30 տարվա վաղեմության կտրոն»:

Առաջիկա 5 տարիներին նախարարության ուշադրության կենտրոնում կլինի նաեւ մայրաքաղաքի օդի աղտոտվածության խնդիրը: Երեւանում իրականացվող շինարարական աշխատանքները, ըստ նախարարի, ոչ թե աղտոտում, այլ ընդհակառակը՝ նպաստում են, որ օդի աղտոտվածությունը մայրաքաղաքում նվազի: Նրա խոսքերով. «Այսօր կառուցվող գետնանցումները հիմնովին օգնելու են, որ օդի աղտոտվածությունը կտրուկ նվազի: Եթե ճանապարհներին խցանում է, եւ մեքենան 10-15 րոպե կանգնում է փողոցում, ապա ամենաշատ վնասակար արտանետումները հենց այդ ժամանակ են լինում»: Ա. Հարությունյանի տեղեկացմամբ, առաջիկա տարիներին աշխատանքներ են տարվելու նաեւ քաղաքային տրանսպորտից արտանետվող վնասակար նյութերի կրճատման ուղղությամբ: Նախարարը կարեւորեց նաեւ Հայաստանում էկոլոգիական կրթության եւ դաստիարակության խնդիրը եւ ասաց, որ ներկայումս դպրոցներում աշակերտները գիտելիքներ չունեն անգամ ամենատարրական հարցերի շուրջ: Պարոն Հարությունյանի տեղեկացմամբ, առաջիկայում նախատեսվում է նաեւ մշակել հայեցակարգ՝ Հայաստանում էկոկրթության վիճակի բարելավման ուղղությամբ:

Մայիսի 15-ին «Առավոտ» օրաթերթում կարդացի «Ընդմիջումից հետո» վերնագրով խմբագրական առաջնորդողը, որը, մեղմ ասած, տարակուսանք առաջացրեց։

Միանգամից ասեմ, որ տարակուսանքիս պատճառը «Առավոտի» հետ համագործակցող APR Group սոցիոլոգիական (ընկերության կամ գործակալության՝ պարզ չէ) հարցման արդյունքները չեն։ Ես՝ որպես Հայաստանի շարքային քաղաքացի, շատ վաղուց չեմ համտեսում գիտության այդ ճյուղի պտուղները։ Չեմ համտեսում ոչ թե այն պատճառով, որ դառն են, այլ որովհետեւ անհամ են։

Մարդու ամենամեծ ունակություններից մեկը համեմատական դատողությունն է։ Եվ այդ ունակությամբ ես չեմ վստահում ոչ միայն APR Group-ի, այլեւ մյուս բոլոր սոցիոլոգիական ընկերությունների կողմից հրապարակվող տվյալներին։ Բանն այն է, որ առօրյա շփումներում իմ ստացած ինֆորմացիան տարբերվում է այդ հարցումների արդյունքներից։

Կարող եք ասել, որ իմ շրջապատը կազմված է ինձ պես մտածող մարդկանցից, իսկ սոցհարցում անցկացնելիս կատարվում է ընտրանք, ապահովվում բազմազանություն եւ այլն։ Ճիշտ է, ես ընտրանք չեմ կատարում, բայց բազմազանությունն ապահովվում է ինքն իրեն։ Ես չեմ կարող շրջապատի մարդ համարել այն հարեւաններիս, որոնց առավոտյան կամ իրիկունը հանդիպելիս բարեւում ու երկու բառ եմ փոխանակում։ Չեմ կարող համարել նաեւ տաքսու վարորդներին, խանութի վաճառողներին, մեքենայի վարպետներին, ավտոկանգառի պահակներին, նույն սրճարանը հաճախող մարդկանց, աշխատանքային ընկերներիս, նույնիսկ ազգականներիս, ում տեսնում եմ առիթից առիթ, տոնից տոն։ Չեմ կարող զանց առնել կողքից ակամա լսած խոսակցությունները։

Սրանք մարդիկ են, ում վրա ես եւ իմ նեղ շրջապատը որեւէ ազդեցություն չունենք։ Սրանք մարդիկ են, ովքեր սովորաբար չեն կարդում «Հայկական ժամանակ», «Չորրորդ իշխանություն», «Հայք» եւ այլ, այսպես կոչված, լեւոնական թերթեր։ Չեն կարդում նաեւ «Առավոտ»։ Մյուս թերթերն էլ չեն կարդում, նրանց հիմնական ստնտուն «Հայլուրն» է։ Բայց արի ու տես, որ մարդիկ հիանալի պատկերացնում են երկրում ստեղծված իրավիճակը, մտահոգված են ճգնաժամով եւ առանձնապես հույսեր չեն կապում ոչ նախագահի, ոչ էլ կառավարության հետ։ Ցավալի է, բայց նրանց մեծ մասը մտածում է, որ եթե արմատական փոփոխություն չլինի, պետք է գնալ այստեղից։

Նորից եմ ուզում կրկնել, որ չեմ պատրաստվում վիճարկել թվերը, բայց տրամաբանությունն անշուշտ վիճելի է։ Իմ «լայն» շրջապատում որեւէ մեկը չի ճանաչում Էդուարդ Նալբանդյանին։ Գիտեն, լսել են, որ նման անուն-ազգանունով նախկին մի դեսպանի նշանակել են արտաքին գործերի նախարար։ Ուրեմն, ինչպես կարող է հարցվածների 4,22%-ն այդ մարդուն համարել «պետական մտածողությամբ» ամենաօժտվածը։ Եթե հարցնեին, թե ո՞վ է արտաքինով ամենահամակրելին, գուցե հավատայի բերված թվին։ Բայց այդ 4,22 %-ը, որ մեծ թիվ չէ, ընդամենը քսանութ մարդ, ո՞նց է հասցրել ծանոթանալ նախարարի «պետական մտածողության» դրսեւորումներին, երբ վերջինս նշանակվելուց հետո անընդհատ գործուղումների մեջ է ու չի հասցրել մի կարգին շփվել հասարակության հետ։

Ինչ-որ սխալ կա ու սխալը հենց հեռախոսային հարցում անցկացնելն է։ Բացատրեմ՝ ինչու։ Նախագահական ընտրություններից առաջ, երբ եթերը ողողված էր գելափների ու այլոց հարցումների կեղծ տվյալներով, մի քանի հոգով որոշեցինք հեռախոսային հարցում անցկացնել։ Առաջին անգամ՝ ներկայացանք անկախ հետազոտական կենտրոնի անունից։ Ստացվեց մի պատկեր։ Երկրորդ անգամ (որոշ ժամանակ անց) նույն համարներով զանգահարելով ներկայացանք Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի շտաբի անունից։ Այլ պատկեր ստացվեց։ Երրորդ անգամ ասացինք՝ սոցիոլոգիայի ֆակուլտետի ուսանողներ ենք, պատկերը բոլորովին ուրիշ եղավ։

Եթե հիշում եք, մենք թերահավատությամբ էինք մոտենում հարցումներ անցկացնելու այն մեթոդին, ըստ որի՝ պարտադիր էր հարցվողի տվյալների գրանցումը։ Վախի մթնոլորտում, այո, դա ոչ միայն անհեթեթ է, այլեւ՝ վիրավորական։ Բայց տվյալների գրանցումը, եթե չկա վախի մթնոլորտ, մեծացնում է հարցվողի պատասխանատվությունը, իսկ հեռախոսով պատասխանողը կարող է կրակել մտքին եկածը։

Մյուս կողմից՝ քանի որ դեռ կա վախի մթնոլորտ, հեռախոսով հարցվողը կարող է զգուշանալ եւ չլինել անկեղծ։ Չգիտե զանգողն իրականում ով է, իսկ զանգողին հայտնի է իր հեռախոսի համարը, որով հնարավոր է պարզել մնացած բոլոր տվյալները։ Ու այս հարցվողը մաքուր սրտով հարցնողի երեսին չի շպրտի. «Տո, ի՞նչ սպասելիք կառավարությունից, էդքան մարդու գլուխ կերան»։ Մի բան, որ ասում են իմ «լայն» շրջապատի բոլոր մարդիկ։

Բայց տարակուսանքս սրա հետ էլ կապ չունի։ Մեծ հաշվով ինձ շատ չի հետաքրքրում, թե ով ինչպես է հարցումներ անցկացնում։ Ինձ համար զավեշտալի է, որ փետրվարի 26-ից հետո, երբ APR Group-ի եւ «Առավոտի» համատեղ հարցումներով առաջին տեղ գրաված թեկնածուի հանրահավաքին քշված մարդիկ զանգվածաբար տեղափոխվեցին երկրորդ տեղ գրաված թեկնածուի հանրահավաքի վայր, Հայաստանում, ի նշան պարկեշտության, պիտի փակվեին սոցիոլոգիական բոլոր ընկերությունները... անորոշ ժամանակով (...առնվազն գոնե մինչեւ «Հ1»-ով ընդդիմության մասին նորմալ ռեպորտաժներ հեռարձակելը)։

Սոցիոլոգների՝ վերջին շրջանում գրանցվող ակտիվությունը խոսում է մեկ բանի մասին։ Իշխանությունները դաս չեն քաղել կատարվածից եւ շարունակում են մտածել, թե այն, ինչ չի կարողանա անել սոցիոլոգիան, կանի հրազենը։ Վտանգավոր է... չափազանց վտանգավոր։

ԱԺ նախագահ Տիգրան Թորոսյանը Ստրասբուրգում հանդիպել է Ագոյի խմբի նոր ղեկավար Ստելյան Ստոյանի հետ: Ինչպես տեղեկացնում են ԱԺ հասարակայնության հետ կապերի վարչությունից, ԱԺ նախագահը արձանագրել է, որ 2001թ.-ից Եվրախորհուրդը մեծապես աջակցել է ՀՀ-ին ժողովրդավարության զարգացման հարցերում: Ագոյի խմբի ղեկավարի խնդրանքով ԱԺ նախագահը իրազեկեց 1609 բանաձեւի կատարման ուղղությամբ տարվող աշխատանքների մասին, մասնավորապես՝ մարտյան իրադարձությունների պարզաբանման նպատակով ԱԺ ժամանակավոր հանձնաժողովի ստեղծման մասին, որի աշխատանքներում ներգրավված են լինելու արտախորհրդարանական քաղաքական ուժերի ու հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ, նաեւ՝ միջազգային կազմակերպությունների փորձագետներ: Պաշտոնական հաղորդագրության մեջ նաեւ նշված է. «Համակողմանի քննարկվեց մարտյան իրադարձությունների հետեւանքով ձերբակալված մարդկանց խնդիրը: ԱԺ նախագահը պարոն Ստոյանի խնդրանքով ներկայացնելով ՀՀ իշխանությունների դիրքորոշումը՝ նշեց, որ այդ հարցի շուրջ մայիսի 19-ին հանրապետության նախագահի հրավիրած խորհրդակցության ժամանակ հստակ արձանագրվել է, որ ծանր քրեական հանցագործություններ կատարած մարդիկ անվերապահորեն պիտի պատժվեն, որեւէ մեկը չպետք է հետապնդվի իր քաղաքական հայացքների համար: Ագոյի խմբի նորընտիր ղեկավարը մեծ գոհունակություն հայտնեց ԱԺ նախագահի հաղորդած մանրակրկիտ ու ծավալուն տեղեկատվությունից, հատկապես կարեւորեց, որ 1609 բանաձեւի կիրարկման համար ստեղծված աշխատանքային խումբը ղեկավարում է ՀՀ նախագահը՝ դա վկայում է Հայաստանի իշխանությունների լուրջ եւ շահագրգիռ վերաբերմունքը` ԵԽԽՎ բանաձեւի կատարմանը: Պարոն Ստոյանը կարեւորեց այն, որ ԱԺ-ում է ժամանակավոր հանձնաժողով ստեղծվելու՝ ներգրավելով խորհրդարանական ու արտախորհրդարանական քաղաքական ուժերին ու քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչներին: Նրա գնահատմամբ՝ շատ կարեւոր է հանձնաժողովի լիազորությունների սահմանումը, մարտյան իրադարձությունների ոչ միայն հետեւանքները, այլեւ պատճառները բացահայտելը, որ կնպաստի հասարակության մեջ վստահության մթնոլորտի ձեւավորմանը»:

ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպան Արմեն Հարությունյանի արտահերթ զեկույցում թվարկված են այն բազմաթիվ օրինախախտումները, որոնք թույլ էր տվել ոստիկանությունը մարտի 1-ին:

ՀՀ ոստիկանությունը մինչ այժմ չի արձագանքել Մարդու իրավունքների պաշտպան Արմեն Հարությունյանի՝ ապրիլի 25-ին հրապարակած արտահերթ զեկույցին հետընտրական զարգացումների վերաբերյալ: Հիշեցնենք, որ օրերս Եվրամիությունը հանդես եկավ հայտարարությամբ, որով Հայաստանի իշխանություններին հորդորում էր «կազմակերպել այս զեկույցի ավելի լայն քննարկումներ» եւ հետեւել այդտեղ շարադրված հարցերի լուծմանը:

Մեջբերենք այդ զեկույցից որոշ հարցադրումներ եւ արձանագրումներ, որոնք, որքան հայտնի է, մինչ այժմ չեն դարձել քննության առարկա: Համենայնդեպս, Հատուկ քննչական ծառայության այն ներկայացուցիչները, որոնք հանդես են եկել «մարտի 1-ի» գործի վերաբերյալ պարզաբանումներով՝ երբեւէ չեն հայտնել, որ քննության առարկա են նաեւ հետեւյալ փաստերը:

Պաշտպանի զեկույցում արձանագրված է մարտի 1-ի իրականացված գործողության թերեւս գլխավոր օրինախախտումներից մեկը. «Ոստիկանության զորքերի մասին» օրենքի 20-րդ հոդվածը սահմանում է, որ խաղաղ, առանց զենքի ժողովները, հանրահավաքները, երթերն ու ցույցերը կանխելու համար ոuտիկանության զորքերի ներգրավումն արգելվում է»:

Արմեն Հարությունյանը մեջբերել է նաեւ «Ոստիկանական զորքերի մասին» օրենքի 18-րդ եւ «Ոստիկանության մասին» օրենքի 36-րդ հոդվածները, որոնք պարտավորեցնում են ոստիկաններին եւ ոստիկանության զորքերի ծառայողներին ապահովել մարմնական վնաuվածքներ uտացած անձանց առաջին բուժoգնությունը: Մինչդեռ մարտի 1-ին «Բազմաթիվ ականատեսների վկայությամբ՝ առանց շտապ բուժօգնություն ստանալու, ուղղակի ձերբակալվել եւ ոստիկանատուն են տարվել բազմաթիվ վիրավոր քաղաքացիներ, այդ թվում՝ արնածոր վերքերով անչափահասներ»: Վերջին հանգամանքի կապակցությամբ ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանը հիշատակել է «Ոստիկանության մասին» օրենքի 31-րդ հոդվածի 4-րդ մասը, ըստ որի՝ «արգելվում է հատուկ միջոցների օգտագործումն ակնհայտ հաշմանդամների, անչափահասների նկատմամբ, ինչպես նաեւ՝ առանց զենքի չարտոնված հավաքները խափանելու ժամանակ, եթե դրանք չեն խախտում տրանսպորտի, կապի եւ կազմակերպությունների աշխատանքը»:

Արմեն Հարությունյանն անհրաժեշտ է դիտել, որ ոստիկանների եւ ոստիկանության զորքերի ծառայողների կողմից վերոնշյալ հնարավոր բոլոր չարաշահումները մանրամասն ուսումնասիրվեն՝ վերծանելով օպերացիայի ողջ ընթացքն ամրագրած տեսաերիզները եւ ականատեսների ցուցմունքները. «Հատկանշական է, որ մինչ օրս որեւէ ոստիկանի հանդեպ քրեական գործ չի հարուցվել անգամ սահմանների անցումով ֆիզիկական ուժի, հատուկ միջոցի գործադրման համար»:

Պաշտպանը զեկույցում նշում է, որ մարտի 1-ին Ազատության հրապարակում ոստիկանության իրականացրած օպերացիան հանգեցրեց հանրահավաքը հարկադրաբար դադարեցնելուն: «Ժողովներ, հանրահավաքներ, երթեր եւ ցույցեր անցկացնելու մասին» օրենքի 7-րդ հոդվածը սահմանում է՝ յուրաքանչյուր քաղաքացի իրավունք ունի դադարեցնելու իր մասնակցությունը հրապարակային միջոցառումներին եւ այն դադարեցվելու դեպքում անհապաղ պետք է հեռանա հրապարակային միջոցառման անցկացման վայրից. «Ըստ ականատեսների՝ ցուցարարներին հետապնդել են շատ ավելի հեռու, քան Ազատության հրապարակը: Որոշ ականատեսներ պնդում են, թե սկզբում նույնիսկ օղակ բաց չի եղել եւ չի եղել հնարավորություն դուրս պրծնել շրջափակումից: Այս հանգամանքները պետք է ուսումնասիրվեն, հատկապես վերծանելով կատարված նկարահանումները եւ հիմնվելով ականատեսների ցուցմունքների վրա»: Ի դեպ, մարտի 4-ի ասուլիսում ոստիկանության պետի առաջին տեղակալ Արարատ Մահտեսյանն ակամա վկայել էր, որ իրականացվել է յուրօրինակ «Կոլցո» օպերացիա. «Բնականաբար, ոստիկանությունը նաեւ շրջափակեց տարածքը, որպեսզի ցուցարարները չխանգարեն ոստիկանության աշխատանքներին»:

Ըստ Արմեն Հարությունյանի՝ մարտի 1-ին, ժամը 12-ի սահմաններում, ոստիկանների կողմից կիրառված ֆիզիկական ուժը պետք է համարել անօրինական, քանի որ պաշտոնապես չներկայացվեց եւ չհիմնավորվեց, որ Ֆրանսիական դեսպանատան մոտ քաղաքացիների հավաքն իրական վտանգ էր սպառնում. «Ավելին, մինչեւ ժամը 14-ը հանրահավաքը ընթանում էր խաղաղ, եւ դեռ կիրառելի չէր նշված օրենքի 14-րդ հոդվածի 4-րդ կետը, համաձայն որի՝ հրապարակային միջոցառման դադարեցման կարգը չի կիրառվում, եթե հրապարակային միջոցառման անցկացման վայրում սկսվել են զանգվածային անկարգություններ, որոնք պահանջում են իրավիճակից բխող հրատապ միջոցառումների իրականացում»:

Պաշտպանը նշել է. «Նախաքննության առարկա պետք է հանդիսանա նաեւ ոստիկաններին հրազենային վնասվածքներ հասցնելու հարցը, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ ոստիկանությունը դեռեւս չի հրապարակել ցուցարարների կողմից ոստիկանների ուղղությամբ կրակ բացելու որեւէ ապացույց»:

Վերջում մեջբերենք այս զեկույցի եւս մի կարեւոր եզրահանգում. «Մարտի 1-ի առավոտվա եւ օրվա 2-րդ կեսի իրադարձությունների փոխկապվածությունն ակնհայտ է: Անհնարին է մարտի 1-ի երկրորդ կեսին տեղի ունեցած դեպքերի քննությունը՝ առանց առավոտյան հանրահավաքի մասնակիցների նկատմամբ կիրառված բռնության հետ պատճառական կապը հաշվի առնելու, եւ այս երկու իրադարձությունները հավասարապես պետք է քննվեն մեկ հարթության շրջանակներում»:

Որքան պետական մարմիններն արգելում են «վերջին զանգի» խնջույքի կազմակերպումը, այնքան շրջանավարտներն ավելի են ձգտում դրան:

Այսօր դպրոցի «վերջին զանգը» կհնչի ՀՀ 13 հազար 300 շրջանավարտի համար: Ավարտական օրը շրջանավարտները կնշեն ինչպես միշտ՝ դպրոցներում ուսուցիչներին լացացնելով ու նրանց նմանակումները կատարելով: «Էլիտար» դպրոցներում «վերջին զանգը» կնշվի ոչ պակաս, քան որեւէ թատրոնի բեմում: Փոքրաթիվ են այն դպրոցները, որոնք «վերջին զանգը» կնշեն վերջին դասով: Սակայն ավարտական խնջույքի մասին մտածում են բոլորը: Այն վերջին տարիներին «արգելված պտղի» նման է: Պետական մարմինները որքան շատ են դպրոցներին արգելում այդպիսի միջոցառումներ, շրջանավարտներն այնքան ավելի են ձգտում դրանց: Օրինակ՝ քաղաքապետարանի կրթության վարչության պետ Օնիկ Վաթյանը «Առավոտին» հավաստիացրեց. «Վերջին զանգի» օրը Ազատության հրապարակում ժամը 19-ին կկազմակերպվի ուրախ միջոցառում: Թող շրջանավարտները մասնակցեն այդ հանդիսությանը: Բայց այդ օրը խնջույք կազմակերպել արգելվում է: Բոլոր դպրոցների տնօրեններին այդպիսի հրաման է տվել նաեւ քաղաքապետը: Ծնողներին էլ զգուշացնում ենք, որ իրենց՝ վարորդական իրավունք չունեցող երեխաներին մեքենաներ չվստահեն: Իսկ ճանապարհային ոստիկանությունը հետեւելու է, որ գինովցած շրջանավարտներ այդ օրը հանկարծ չհայտնվեն ղեկին՝ դժբախտ պատահարներից խուսափելու համար»:

Օ. Վաթյանը չժխտեց, որ հակառակ իրենց ամենամյա զգուշացումներին, այնուամենայնիվ, սպրդողներ լինում են: Փոխարենը նա խորհուրդ տվեց ավարտական խնջույքը կազմակերպել ընտանեկան մթնոլորտում եւ շարունակեց. «Այս ընթացքում, երբ շրջանավարտները պիտի պատրաստվեն միասնական քննությունների, բարոյական չէ խնջույք կազմակերպելը: Իսկ եթե նրանք շատ են ուզում, թող դա անեն գոնե հունիսի 20-ից հետո, երբ քննություններն ավարտված լինեն: Այդ դեպքում դպրոցն արդեն պատասխանատվություն չի կրի այդ աշակերտների համար»:

Հիմա տեսնենք, թե մոտավորապես որքան «կարժենա» յուրաքանչյուր շրջանավարտի համար «վերջին զանգը»: Ավարտական խնջույքի սեղանի համար շրջանավարտը պիտի միջինը 15 հազար դրամ վճարի, «վերջին զանգի» սցենարները տատանվում են 100-150 ԱՄՆ դոլարի սահմաններում, ավարտական հանդեսի հագուկապի վարձույթի համար աղջիկները ստիպված են վճարել 50-100 ԱՄՆ դոլար: Էլ չենք խոսում դահլիճի ձեւավորման, ուսուցիչներին նվերներ գնելու մասին: Որոշ դպրոցներում ողջ գումարը կամ միանգամից են հավաքում, կամ, որպեսզի շատ ծանր չթվա՝ 2-րդ կիսամյակից սկսած, ամսական 30 հազար դրամ ներդնելով: Չնայած այս ամենի մասին մեզ տեղեկացրին տարբեր դպրոցների այս տարվա շրջանավարտները, սակայն բոլոր տնօրեններն իրենց սովորության համաձայն նորից ժխտեցին դրամահավաքի եւ ավարտական խնջույքների կազմակերպման փաստը: Օրինակ՝ Շահումյանի անվան թիվ 1 դպրոցի տնօրեն Լիլի Վարդգեսյանը հայտնեց. «Եթե մենք չկազմակերպենք, շրջանավարտներն ու ծնողներն այդքան համարձակություն չունեն՝ առանց մեր թույլտվության դա անել: Նույնիսկ մի քանի տարի առաջ այդպիսի միջոցառում կազմակերպելու պատճառով մի դասղեկ եմ հեռացրել աշխատանքից: Դրամահավաքին էլ չեմ խառնվում: Ոչ սեղան է լինելու, ոչ ծաղիկներ: Նույնիսկ իմ 60-ամյակին մի ծաղկեփունջ չստացա: Ընդունում եմ միայն ծաղկամանով ծաղիկներ, որ դպրոցում որպես հուշ մնա»:

Ռեստորանային համալիրներում էլ է այս շրջանում աշխուժություն տիրում, սակայն որոշ «օբյեկտներ» տարիների ընթացքում անախորժությունների մեջ ընկնելուց հետո՝ այլեւս չեն ցանկանում փորձանք բերել իրենց գլխին եւ հրաժարվում են ընդունել շրջանավարտների: Օրինակ՝ «Հին Էրիվանը», «Կեսարի պալատը»: Վերջինիս սրահի վարիչներից Սամվելը «Առավոտին» ասաց. «Եթե կան ռեստորանային համալիրներ, որոնք նոր-նոր են սկսել հրաժարվել շրջանավարտների համար ավարտական խնջույքներ կազմակերպելուց, մենք մի քանի տարվա փորձ ունենք: Ջահելները գալիս էին առանց ծնողների, իրենց անվայելուչ պահում»: Իսկ, այ, օրինակ, «Ոսկե պատառաքաղում» դեմ չեն երիտասարդներին հյուրընկալելուն: Այդ ռեստորանի սրահի վարիչ Հովսեփն «Առավոտին» տեղեկացրեց. «Որպեսզի միջին ճոխության սեղան դրվի, յուրաքանչյուր անձի համար ամենաքիչը 10 հազար դրամ կպահանջվի: Այս դեպքում սեղանին կլինի մսի ասորտի, 2 տաք ուտեստ, 3 տեսակի աղցան, ըմպելիքներ»:

«Քըրք Քրքորյան» համալսարանի հիմնադրի զավակները միմյանց հետ «լեզու չեն գտնում»

Երեկ 600 ուսանող ունեցող «Քըրք Քրքորյան» համալսարանի աշխատակազմն ու ուսանողները վրդովված հավաքված էին բուհի բակում, արեւի տակ: Պատճառն այն էր, որ մայիսի 22-ին Դատական ակտերի հարկադիր կատարման (ԴԱՀԿ) ծառայության Երեւանի քաղաքային բաժնի Կենտրոն եւ Նորք-Մարաշ բաժանմունքի ներկայացուցիչները արգելանքի տակ էին առել շենքը՝ կնքելով այն: Համալսարանի պրոռեկտոր Ալբերտ Ոսկանյանը «Առավոտին» ներկայացրեց կատարվածը. «Մայիսի 22-ի առավոտյան համալսարանի հետ կապ չունեցող անձինք եկել ու ուսանողներին եւ դասախոսներին հանել են շենքից՝ ասելով, թե այստեղ գործ չունեն: Այդ մարդիկ Արայիկ Մկրտչյանն ու իր ընկերներն էին: Նա համալսարանի հիմնադրի՝ մեկ տարի առաջ վախճանված Ավետիք Մկրտչյանի որդին է, որը խնդիրներ ունի քրոջ՝ բուհի ներկայիս ռեկտոր Լաուրա Մկրտչյանի հետ»:

Մեր զրուցակցի փոխանցմամբ, հոր մահից հետո Արայիկը պարբերաբար եկել է համալսարան, նույնիսկ մտել ռեկտորի աշխատասենյակ՝ ասելով, թե դա իրենն է, սպառնացել է ուսանողներին եւ դասախոսներին. «Նրա պահանջն այն է, որ շենքի՝ իրեն հասանելիք 1/3-ը վերցնի: Դրա համար էլ նա դիմել է այս մեթոդին՝ խաթարելով ուսումնական պրոցեսը: Բացի այդ, նա մեզ վարկաբեկում է եւ այս արարքով ստվեր գցում մեր ապագայի վրա: Եվ այսքանից հետո ո՞ր շրջանավարտը կուզենա աղմկոտ բուհ դիմել»:

Պարոն Ոսկանյանը պատմեց նաեւ, թե ինչ մեթոդների են դիմել իրենց համալսարանը փրկելու համար. «Երեկ անձամբ եղել եմ դատախազ Աղվան Հովսեփյանի մոտ: Նա հանձնարարեց ոստիկանությանը, որ միջոցներ ձեռնարկեն ուսումնական պրոցեսը չխաթարելու համար: Նրանք էլ եկան, իսկ այդ ընթացքում Արայիկն ու իր ընկերները դիմադրում էին: Ստիպված նրանց տարան ոստիկանություն եւ երեւի ճնշման տակ համաձայնեցին այլեւս չխանգարել ուսումնական պրոցեսը: Ավելի ուշ ԴԱՀԿ-ից եկան, ցույց տվեցին դատարանի որոշումը, ըստ որի՝ պիտի բուհի տարածքը չօգտագործենք: Ու կրկին մեզ դուրս հանեցին, կնքեցին բոլոր սենյակները, մոտ 60-70 դուռ»: Այս ընթացքում համալսարանականները ազատ չեն մնացել: «Հասցրինք բողոքել դատարանի այս որոշման ու այն կայացրած դատավոր Ժորա Վարդանյանի դեմ: Նա ասաց, թե սխալվել է, քանի որ բավարար ինֆորմացիա չեն տվել իրեն ու ինքը չգիտեր, որ հարցը գործող համալսարանին է վերաբերում: Դատավորը ասաց, թե հենց հիմա մի գրություն բերեք, ես իմ որոշումը փոխեմ: Ուստի երեկոյան մեզ տվեց արգելանքը հանելու որոշումը: Հիմա էլ սպասում ենք, որ ԴԱՀԿ-ից գան՝ արգելանքը հանեն»,- մանրամասնեց Ա. Ոսկանյանը: Համալսարանի ուսումնական պրոցեսը, փաստորեն, արդեն երկու օր կազմալուծված է: Ուսանողները զրկված են պետական, ավարտական, ընթացիկ քննություններ, ստուգարքներ հանձնելուց: Համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի դասախոս Սասուն Աբրահամյանը նկատեց. «Կողմնակալություն կա համալսարանի նկատմամբ: Կենտրոն եւ Նորք-Մարաշ համայնքների դատարանի նախագահ Ժորա Վարդանյանը որոշում կայացրեց՝ առանց հաշվի առնելու մեր բուհի ուսումնական հաստատություն լինելու փաստը, պատճառաբանելով, որ իրազեկ չի եղել: Նույնիսկ պատասխանող Լաուրա Մկրտչյանին չեն հրավիրել դատական քննությանը: Սա անբարոյական ակտ է մեր համալսարանի նկատմամբ»:

Ըստ պրոռեկտորի, կատարվածը ընտանեկան ճղճիմ հարց է եւ ամենեւին քաղաքական ենթատեքստ չունի. «Եվ Արայիկն է մեղավոր, եւ նրա դատապաշտպան Վարդան Զուռնաչյանը, որը զեղծարարություններ է անում: Իրավաբանական առումով ինչ ուզում են՝ թող անեն, բայց ուսումնական պրոցեսին թող չխանգարեն»: Ուսանողներից հետաքրքրվեցինք, թե ինչ են զգում հիմա: «Այս ամենը գալիս է փողից: Քանի որ կրթությունը իրենց համար արժեք չունի, այսպիսի բաներ են անում»,- նկատեց ուսանող Վահե Վարդանյանը: Ուսանողուհի Նաիրա Բարեղամյանն էլ փաստեց. «Սա մեր իրավունքների ոտնահարում է: Եկել ենք ստուգարքի, ոչ թե արեւի տակ կանգնելու»: «Ոչ մի օրենք իրավունք չունի խաթարելու կրթական պրոցեսը: Սա ինչ-որ մեկի քմահաճույքով է պայմանավորված: Եթե օրենքները կոչված են խանգարելու, պետք չեն դրանք մեզ: Եթե այս հարցը լուծում չստանա՝ մեզ մնում է մեր իրերը հավաքել ու գնալ երկրից»,- ասաց ուսանող Արտավազդ Սարգսյանը:

 Հ. Գ. Երեկ քանիցս փորձեցինք կապվել նաեւ Արայիկ Մկրտչյանի հետ: Նրա բջջայինը անընդհատ վերցնում էր իր ընկեր Աշոտը ու տեղեկացնում, որ Ա. Մկրտչյանը դուրս է եկել եւ հայտնի չէ, թե երբ կվերադառնա:

Գերեզմանագողությունը ծաղկում է

Չի բացառվում, որ ձեզ նվիրած ծաղկեփնջի նախկին տերը հանգուցյալ է

Այսօր մայրաքաղաքի գրեթե բոլոր գերեզմանատները անտերության են մատնված, ինչի հետեւանքով ալան-թալանի են ենթարկվում: Թաղման հաջորդ օրն իսկ հարազատներն այցելելով հանգուցյալի շիրմին՝ ոչ մի հատիկ ծաղիկ եւ ծաղկեպսակ չեն հայտնաբերում: Թաղման թափորի հեռանալուց հետո, մութն ընկնելուն պես, «գերեզմանագողերը» գործի են անցնում՝ մաքրազարդելով թարմ շիրիմները: Թալանում են օղորմաթասի սպասքից, ծաղիկներից, եղեւնիներից սկսած մինչեւ գերեզմանի ցանկապատի ալյումինե զարդանախշերը: Թալանչիներն առիթից օգտվում են, որ գերեզմանատներում գիշերային պահակներ չկան: «Առավոտը» պարբերաբար բողոքներ է ստանում հանգուցյալների հարազատներից: Նրանց խոսքերով, մեծ ծախսեր են անում, իրենց հանգուցյալի գերեզմանը սարքում են, սակայն երբ այցելում են, այն անճանաչելի է լինում. «Մի օր գալիս ես ու տեսնում, որ քո հանգուցյալի շիրմից մնացել է միայն շիրմաքարը, մնացածը թալանել-տարել են»:

Օրերս էլ մի խումբ բնակիչներ դիմել էին խմբագրություն՝ հայտնելով, որ Թոխմախի նոր գերեզմանատնից նոր տնկած եղեւնիները անհետացել են. «Այդ ամբողջը մարտ ամսվա մեջ տարան: Քիչ-քիչ կրեցին: Գերեզմանի պահակին էլ որ բողոքում ենք, ասում է՝ ես ի՞նչ անեմ, մինչեւ ժամը 4-ն եմ աշխատում: Թոխմախի գերեզմանատունը գիշերային պահակ չունի»: Բնակիչների խոսքերով՝ այդ գերեզմանատանը միայն տարածք վերցնելը մեռելատերերի վրա բավականին թանկ է նստում, հանգուցյալի շիրիմը սարքելն ու ցանկապատելը նույնպես մեծ ծախսերի հետ են կապված: Բայց քանի որ տարածքը հսկող չկա, այդ ծախսերը ջուրն են լցվում. «Եթե ամեն գիշեր մի շիրիմ էլ թալանեն, բավականին գումարներ կաշխատեն»:

Արձագանքելով բնակիչների բողոքներին՝ «Առավոտն» այցելեց Թոխմախի նոր գերեզմանատուն: Գերեզմանոցի որոշ հատվածներում ցանկապատ չկար, ինչի հետեւանքով էլ թե՛ մարդիկ եւ թե՛ կենդանիները անարգել ելումուտ էին անում: Գերեզմանն անգամ մուտքի դուռ չուներ: Մեզ հետ զրույցում գերեզմանատան հսկիչներից մեկը, որը չցանկացավ ներկայանալ, ասաց, որ ինքը գիշերային ժամերին չի աշխատում. «Իբր տված աշխատավարձն ի՞նչ է, որ դեռ գիշերն էլ հսկեմ: Համ էլ էդ ո՞վ է խելքը թռցրել, որ գիշերը գերեզմանոցում աշխատի: Ինչքան էլ շատ փող տան, չեմ գա, զենք էլ տան՝ չեմ գա»:

Մայրաքաղաքի գերեզմանատների պատասխանատուն Երեւանի քաղաքապետարանն է: Նրա ենթակայության տակ գործող «Բնակչության հատուկ սպասարկման» ընկերությունը բարեկարգում է մայրաքաղաքի գերեզմանատները: Ընկերության տնօրեն Արտաշես Գաբրիելյանը «Առավոտի» հետ զրույցում հայտնեց, որ այսօր գերեզմանատներում պահակային ծառայություն չկա: Կան ընդամենը աշխատողներ, որոնք բարեկարգում եւ ոռոգում են տարածքը: Գերեզմանների թալանի վերաբերյալ ասաց, որ իրենք դրա համար պատասխանատու չեն, եւ որ դա իրավապահ մարմինների գործառույթն է: Ա. Գաբրիելյանը հանգուցյալների հարազատներին խորհուրդ տվեց դիմել ոստիկանություն: Մեր այն դիտարկմանը, թե Թոխմախի նոր գերեզմանատունն առանձնապես բարեկարգ չէր եւ անգամ ցանկապատ ու դուռ չուներ, պարոն Գաբրիելյանն ասաց. «Այդ տարածքներն այնքան մեծ են, մոտ 600 հեկտար, որ որքան էլ ցանկապատենք ու դուռ դնենք, միեւնույն է՝՝ կկոտրեն: Դե, մարդիկ, ասենք, հարազատ են թաղել, գալիս են շիրմին, մեկ էլ տեսնեն՝ դուռը փակ է, բա կկոտրեն, բա ի՞նչ կանեն»:

Քանի դեռ մայրաքաղաքի գերեզմանատները պահակային ծառայություններ չունեն, այդ տարածքներում գողությունները շարունակվելու են, քանի որ ոստիկանության «ռեսուրսները» չեն բավականացնի հեկտարներով գերեզմանատները հսկելու:

Ասում են նաեւ, որ «գերեզմանագողերը» սերտ համագործակցում են ծաղկավաճառների հետ: Ուստի չի բացառվում, որ հանգուցյալների շիրիմներից գողացված ծաղկեփնջերն ու ծաղկեպսակները կրկին վերադառնան ծաղկի խանութներ: Հետեւաբար, չի բացառվում նաեւ, որ ձեր կամ ձեր սիրելիի համար գնած ծաղկեփունջը կազմված է հենց գերեզմանատներից գողացված ծաղիկներից: Իսկ նոր գնած ծաղկեպսակներն արդեն հասցրել են մի քանի շիրիմներ զարդարել:

ՆԵԼԼԻ ԲԱԲԱՅԱՆ

Պաշտպանության նախարար Սերյան Օհանյանը չբացառեց «Արաբո» ջոկատի զոհված ազատամարտիկների «վերադարձը»:

Խ. Աբովյանի անվան մանկավարժական համալսարանում երեկ հավուր պատշաճի էին պատրաստվել, որովհետեւ պետք է այցելեր ՀՀ պաշտպանության նախարար Սեյրան Օհանյանը: Նա հանդիպեց բուհի «Զինվորական մանկավարժություն եւ հոգեբանություն» ֆակուլտետի ուսանողների եւ պրոֆեսորադասախոսական անձնակազմի հետ: Վերջիններս հիմնականում աչքի ընկան իրենց քծնախառն հարցադրումներով եւ գովեստի շռայլ խոսքերով՝ ուղղված նորանշանակ նախարարին: Իսկ պարոն Օհանյանը, ընդառաջ գնալով «ձոներգների» տարափին, ասաց. «Այս պաշտոնը պատասխանատվության աստիճանի բարձրացման համար է, այլ ոչ թե՝ իմ իրավունքների»: Բուհի ռեկտոր Ա. Ղուկասյանը Ս. Օհանյանին շնորհեց «Խաչատուր Աբովյանի անվան մանկավարժական համալսարան» հուշամեդալ:

Ս. Օհանյանը կարեւորեց զինվորական մանկավարժության եւ հոգեբանության ֆակուլտետի գոյությունը, քանի որ «բանակի ղեկավարության ներսում պետք է լինեն համապատասխան մանկավարժական ունակություններով օժտված հրամանատարներ»: Համալսարանի պրոֆեսորներից մեկի հարցադրումը վերաբերում էր 1992 թվականի հունիսի 27-ին ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանի Հասանղարա տարածքում անհետ կորած «Արաբո» ջոկատի ազատամարտիկների ճակատագրին: «Մի քանի օր առաջ իմ ղեկավարությամբ տեղի է ունեցել անհայտների, պատանդների, գերիների հարցերով զբաղվող հանձնաժողովի անդրանիկ նիստը: Քննարկման հարցերից մեկն եղել է այն տեսանյութը, որը հայտնվել էր ադրբեջանական ինտերնետային կայքում: Մենք որոշակի եզրակացությունների եկանք: Պետք է շարունակել աշխատանքը, որպեսզի հետագայում մեզ համար ավելի պարզ լինի այն տեղանքը, ուր սպանվել են ազատամարտիկները: Չնայած մենք մարտական գործողությունների մասին տեղեկություններ ունենք, բայց այդ տարածքն այժմ չեզոք գոտում է: Հասկանալի է, որ այդ պայմաններում պետք է բանակցություններ վարվեն, որպեսզի նրանց աճյունները վերադարձվեն հայրենիք»,- պատասխանեց նախարարը: Պրոֆեսորին հատկապես հետաքրքրում էր, թե արդյո՞ք ոչ մի հնարավորություն չի եղել նրանց փրկել, որին նախարարը պատասխանեց. «Ես ականատես չեմ եղել մարտական գործողություններին, բայց հրամանատարների ասելով՝ բավականին լուրջ է ճնշումը եղել: Նրանք հայտնվել են այնպիսի պաշտպանական մասում, որն ավելի հեշտ է եղել շրջափակել: Տղաները քաջաբար կռվել են մինչեւ վերջին մարդը»: Ս. Օհանյանը հավաստիացրեց, որ ընթանում են համապատասխան աշխատանքներ. «Ես պատրաստակամություն եմ հայտնել, ավելի ճիշտ՝ իմ պարտքն է հանդիպել նրանց ծնողների հետ եւ այդ ամենը պարզաբանել»:

Նույն պրոֆեսորի մյուս հարցը վերաբերում էր վերջերս Հայաստանի սահմանը հատած եւ ադրբեջանական հատվածում հանգրվանած 4 ՀՀ քաղաքացիների ճակատագրին, թե ի՞նչ միջոցներ են ձեռնարկվում նրանց վերադարձի առնչությամբ: «Մենք բանակցություններ ենք վարել ադրբեջանական կողմի հետ: Կարծես թե մի պահ պատրաստակամություն հայտնեցին վերադարձնել, բայց հետո ձգձգեցին: Ադրբեջանական կողմը պատասխանեց, որ իրենք համապատասխան աշխատանք կկատարեն գերիների հետ եւ կվերադարձնեն: Կարեւոր է նաեւ, թե ինչպիսի ցանկություն կհայտնեն անձամբ իրենք՝ գերիները: Մենք հիմա ունենք ադրբեջանցի մի գերի, որը վերադարձի ցանկություն չի հայտնում»,- պատասխանեց նախարարը:

Դասախոսներից մեկը նախարարին հռետորական հարց տվեց, թե ինչպե՞ս կարելի է մեկնաբանել այն, որ կան ղարաբաղյան պատերազմին չմասնակցած մարդիկ, ովքեր իրենց հռչակել են ազգային հերոսներ: Նախարարի արձագանքը նույնքան հռետորական էր եւ ոչ անվանական. «Մենք ազգովի ենք մարտնչում հայրենիքի համար: Այս կամ այն չափով բոլորն ինչ-որ մասնակցություն ունեցել են մարտական գործողություններին: Սակայն ռեալ մարտական գործողության մասնակիցները, քանի որ ծանրաբեռնված են իրենց աշխատանքում, սովորաբար չեն սիրում արտահայտվել՝ վերհիշելով պատերազմի դաժանությունները»:

Նշենք նաեւ, որ Ս. Օհանյանն անակնկալի եկավ ուսանողի այն հարցից, թե ավարտելուց հետո իրենց կընդունե՞ն ՊՆ համակարգ աշխատանքի, նախարարը հակիրճ պատասխանեց՝ կքննարկենք:

ՀՀ գլխավոր դատախազությունն արձագանքել է «Առավոտ» օրաթերթի մայիսի 21-ի թիվ 84-ում տպագրված «Դատախազությունն արհամարհում է դիմումը» հոդվածին: «Դատախազությունում օրենքով սահմանված կարգով ընթացք է տրվում ստացված բոլոր դիմումներին, որոնց քննարկման արդյունքների մասին դիմումատուները տեղյակ են պահվում։ Ինչ վերաբերում է ՀՀ քաղաքացի Մաքսիմ Գաբրիելյանին, ապա տեղեկացնեմ, որ նրանից ՀՀ դատախազությունը ստացել է մեկ դիմում՝ 2006 թ. հունիսի 20-ին։Դիմումը ստացվել է ՀՀ գլխավոր դատախազությունում, որը 22.06.06թ. ուղարկվել է Մալաթիա-Սեբաստիա համայնքի դատախազության քննարկմանը, ինչի մասին Մ. Գաբրիելյանը գրավոր տեղեկացվել է։ Մալաթիա-Սեբաստիա համայնքի դատախազությունում նշված դիմումն ուսումնասիրվել է եւ դեռեա 19.07.2006 թ. Մ. Գաբրիելյանին ուղարկվել է գրավոր պատասխան, որի լուսապատճենը կցվում է։Միաժամանակ ուզում եմ տեղեկացնել, որ ՀՀ-ում իրականացված ղատաիրավական բարեփոխումների շրջանակներում վերանայվել են խորհրդային Հայաստանի տարիներին դատախազությանը վերապահված լիազորություններն ու գործառույթները եւ, եթե ԽՍՀՄ-ի ժամանակ դատախազը կարող էր անմիջական մասնակցություն ունենալ նաեւ քաղաքացիաիրավական վեճերի լուծմանը՝ հանդես գալով կողմերից որեւէ մեկի օգտին, ապա բարեփոխումների արդյունքում այդ լիազորությունը վերացվել է»,-ասվում է պատասխանում։

Այսօր երեկոյան ժամը 19-ին շրջանավարտները կհավաքվեն Ազատության հրապարակում, որտեղ, բացի քաղաքապետի շնորհավորանքը լսելուց, կունկնդրեն հայ էստրադայի ներկայացուցիչներին: Երեւանի քաղաքապետարանի կրթության վարչությունն այսկերպ իբր փորձում է արգելել «վերջին զանգի» առիթով կազմակերպվող խնջույքները: Կարելի է կարծել՝ օպերայի սրճարաններում երեխաները չեն կարող ալկոհոլային խմիչքներ օգտագործել ու մինի-խնճույքներ կազմակերպել: Ըստ մեր տեղեկությունների, բոլոր տնօրեններին ու դասղեկներին վարչությունը ստորագրել է տվել, որ իրենց սաներն անպայման «կքշվեն» Ազատության հրապարակ ու այնտեղ կմնան մինչեւ միջոցառման ավարտը՝ ժամը 23-ը: Երեւանի քաղաքապետարանի կրթության վարչության պետ Օնիկ Վաթյանը, բնականաբար, հերքեց լուրը, հետո էլ հավելեց. «Մենք ուղղակի հրավիրել ենք, ու բոլորն էլ գալիս են»: Փոխանցելով ծնողների ու մանկավարժների անհանգստությունը, պարոն Վաթյանից հետաքրքրվեցինք, վտանգավոր չէ՞ այդքան երեխաների մի տեղում հավաքելը, նրանց անվտանգ տուն հասնելն իրենք ինչպե՞ս են պատկերացնում. «Մետրոն, տրանսպորտի մյուս միջոցներն աշխատելու են, այնպես որ, որեւէ խնդիր չի առաջանա»: Մեր հաջորդ հարցին, մարզաբնակները, Չարբախի կամ, դիցուք, 9-րդ զանգվածի դպրոցների շրջանավարտները կարո՞ղ են մետրոյով տուն հասնել, վարչության պետը անվրդով պատասխանեց. «Եթե մայր միջոցառում է քաղաքապետարանը քաղաքապետի նախաձեռնությամբ կազմակերպում, այդպիսի հրաշալի համերգ է լինելու մեր աստղերի մասնակցությամբ, բա Չարբախի կամ 9-րդ զանգվածի երեխան մեղք չի՞, որ չգա մասնակցի»:Պարոն Վաթյանը նաեւ նորմալ է վերաբերվում այն դպրոցներին, որոնց ավարտական միջոցառումները ինչ-ինչ պատճառներով անցկացվում են ո՛չ դպրոցում: Իհարկե, այս պարագայում էլ կրթության վարչությունը երկակի ստանդարտների է դիմում: Օրինակ, Նիկոլ Աղբալյանի անվան թիվ 19 դպրոցի «վերջին զանգը» կկայանա Հ. Պարոնյանի անվան թատրոնում, որովհետեւ այս դպրոցի տնօրենի հետ լավ են, իսկ, ասենք, Ա. Չեխովի անվան թիվ 15 դպրոցի աշակերտներին չեն թույլատրել «Մոսկվա» կինոթատրոնի դահլիճում ավարտական միջոցառում անցկացնել, որովհետեւ, մեր տեղեկություններով, նրանց տնօրենի ու վարչության ջուրը «մի առվով չի հոսում»:

Մայիսի 22-ին ՀՀ կառավարությունը մեկ ամսով կասեցրել է մշակույթի նախարարության աշխատակազմի ղեկավար Վարդան Բարսեղյանի ծառայողական պարտականությունների կատարումը, իսկ Քաղաքացիական ծառայության խորհուրդը որոշել է ծառայողական քննություն անցկացնել նախարարության աշխատակազմում: Երեկ մշակույթի նախարար Հասմիկ Պողոսյանն «Առավոտին» հայտնեց, որ ծառայողական քննությունը նշանակվել է իր որոշ հանձնարարականները չկատարելու պատճառով: Մեր հարցին՝ դրա տակ կա՞ «կրիմինալ», տիկին Պողոսյանը պատասխանեց. «Ոչ, նման բան չկա... Հարցը կապված է ընդամենը մեր ներքին կառավարման խնդիրների հետ: Ծառայողական քննությունից հետո կպարզվի, թե հանձնարարականների չկատարման համար ո՞վ է մեղավոր եւ համապատասխան որոշում կկայացվի»: Պրն Բարսեղյանը մինչ մշակույթի նախարարություն գալը, աշխատել է այնպիսի կառույցներում, որոնք մշակույթի հետ ամենեւին կապ չունեն՝ ՀՀ առեւտրի, տրանսպորտի եւ կապի նախարարություններ, Հայլեռտեխհսկողության վարչություն, Հայջրտնտպետկոմիտե եւ այլն: Հիշեցնենք, որ նրա զբաղեցրած պաշտոնի հավակնորդներից էին մշակույթի նախկին փոխնախարար, այժմ Միավորված աշխատանքային կուսակցությունում որպես փորձագետ աշխատող Կարեն Արիստակեսյանը, մշակույթի նախարարության աշխատակազմի ղեկավարի տեղակալ Սուրեն Հովհաննիսյանը եւ Կոտայքի մարզպետարանի մշակույթի վարչության մի աշխատակից, սակայն մշակույթի նախարարը հավանություն տվեց ոչ թե մշակույթի հետ քիչ թե շատ կապ ունեցող այս թեկնածուներից որեւէ մեկին, այլ Վ. Բարսեղյանին: Ժամանակին գրել ենք, որ նախարարությունում ի սկզբանե համոզված էին, որ Հ. Պողոսյանին ուղղակի ձեռնտու էր թույլ աշխատակազմի ղեկավար ունենալը, որովհետեւ այդ պարագայում նախարարությունում «հարցեր կլուծի» ու գումարների ելումուտին տեղյակ կլինի միայն նախարարը («Առավոտ», 10.04.2007):

Կունկնդրենք «ԱԼԻԱՋ»-ին

Այսօր, առաջին անգամ Հայաստանում, Ազգային պատկերասրահի Որմնանկարների սրահում, «Ազգային պատկերասրահ» միջազգային երաժշտական չորրորդ փառատոնի շրջանակներում, դասական արվեստի երկրպագուներին կներկայանա ճանաչված «ԱԼԻԱՋ» սաքսոֆոնահարների կվինտետը (Գերմանիա): Այլ կոմպոզիտորների գործերի կողքին երաժիշտները հանդես կգան նաեւ Ա. Խաչատրյանի «Սուսերով պարի» մեկնաբանմամբ: Դժվար է պատկերացնել, որ եղել են ժամանակներ, երբ պղնձի եւ ցինկի համաձուլվածքից պատրաստված բուրժուական գործիք համարվող սաքսոֆոնը խորհրդային ժողովուրդների համար պարզապես արգելված էր: Միայն 1934թ. ռուս անվանի կոմպոզիտոր Ա. Գլազունովը համարձակվեց ներկայացնելու իր սաքսոֆոնի եւ լարայինների համար գրած կոնցերտը: Ավելի ուշ ռուս կոմպոզիտորների օրինակին հետեւեցին նաեւ հայերը, օրինակ՝ Ա. Խաչատրյանի բալետներում սիմֆոնիկ նվագախմբի տրադիցիոն գործիքների շարքում հնչում է նաեւ խարակտերային տեմբր ունեցող սաքսոֆոնը: Հիշատակման է արժանի հատկապես Էդ. Հովհաննիսյանի կոնցերտը՝ սաքսոֆոնի եւ լարայինների կազմի համար:

Անդրադառնալով «ԱԼԻԱՋ»-ին, նշենք, որ վերջինիս հիմնադիրն է Գերմանիայում դասական սաքսոֆոնի միակ պրոֆեսորը՝ Դանիել Գոթիեն: Կվինտետի կազմում է նաեւ հայազգի երաժիշտ Կորյուն Ասատրյանը (նկարում՝ ձախից առաջինը): Նա «Առավոտին» ասաց, որ Երեւանի Ալ. Սպենդիարյանի անվան դպրոցն ավարտելուց հետո (դասատու՝ պրոֆեսոր Ալեքսանդր Մանուկյան) հրավեր է ստացել եւ առանց վարանելու մեկնել Գերմանիա: Կ. Ասատրյանից հետաքրքրվեցինք, թե ուսումը ավարտելուց հետո կվերադառնա՞ Հայաստան: Երաժիշտը, որ դեռեւս հայրենիքում շուրջ 20 միջազգային մրցույթների դափնեկիր էր, ասաց. «Հավանաբար կվերադառնամ, ինչպես, օրինակ, այսօր...»: Մեր հաջորդ հետաքրքրությանը, թե ինչո՞ւ, ի վերջո, սաքսոֆոնը լրիվ չի ինտեգրվում սիմֆոնիկ նվագախմբի ընտանիք, «ԱԼԻԱՋ»-ի երաժիշտների՝ Լ. Կուպետչի, Ս. Հանրաթի, Ս. Պոտմեյերի պատասխանները նույնն էին. «Բոլոր ժամանակներում, այսօր էլ աշխարհում քիչ է անդրադարձը ժամանակակից համարվող կոմպոզիտորների երկերին: Հավանաբար, սա է պատճառը, որ նրանք քիչ են ստեղծագործում սաքսոֆոնի համար»:

Ի. Գրինգոլցը Երեւանում է

Կամերային երաժշտության տանը, ՀՊՖՆ տնօրինության հրավերով, այսօր առաջին անգամ հանդես կգա երիտասարդ ռուս ճանաչված ջութակահար Իլյա Գրինգոլցը եւ հայ արվեստասերներին հայտնի՝ դանիաբնակ դաշնակահարուհի Մարիաննա Շիրինյանը: Ի. Գրինգոլցը վերջերս ընդգրկվել է BBC-ի կազմած 12 լավագույն երաժիշտների ցուցակում: «Առավոտի» հետ զրույցում ջութակահարը հայտնեց, որ իր կնոջ՝ Երեւանի կոնսերվատորիայի շրջանավարտ, նույնպես ջութակահար Անի Կուրտիկյանի հետ ծանոթացել է երկու տարի առաջ՝ Ֆրանսիայում կայացած փառատոնին եւ այժմ նորածին դստեր հետ բնակվում են Շվեյցարիայում եւ չի բացառվում, որ մի օր էլ ամուսինները դուետով հանդես գան Հայաստանում. «Հասկանալի է, որ պետք է լավ իմանամ եւ հայերիդ, եւ ձեր բազմադարյա մշակույթը: Հիանալի երաժիշտ ընկերներ ունեմ Եվրոպայում, մասնավորապես՝ կուզեի շեշտել թավջութակահար Ալեքսանդր Չաուշյանի անունը, որի հետ արդեն տարիներ շարունակ համագործակցում ենք կիպրոսյան միջազգային ամենամյա փառատոնի առիթով»: Ի. Գրինգոլցին փոխանցեցինք հայաստանցի երաժիշտների դիտարկումը, այն է՝ կային ժամանակներ, երբ ջութակահարը նախընտրում էր հյուրախաղերով հանդես գալ միայն ամերիկաներում, իսկ վերջին տարիներին նախընտրում է եվրոպաները: Այս առիթով երաժիշտն ասաց. «Պատճառը մեկն է. ամերիկացիները տարված են միայն դասական կոմպոզիտորներով, իսկ եվրոպացիները լսում են ամեն ինչ»:

Հերթական գարնանայինը

Վաղը Կամերային երաժշտության տանը հանդես կգա դաշնակահար, Երեւանի պետկոնսերվատորիայի դոցենտ Տիգրան Ալավերդյանը: Երիտասարդ դաշնակահարը, որի բեմական կարիերան սկսվել է 1994թ., որպես կանոն, տարվա երկու եղանակներին՝ գարնանը եւ աշնանը հանդես է գալիս մենահամերգներով, որոնց մուտքն ազատ է: Մտերիմները նրան կեսլուրջ-կեսկատակ անվանում են Հայաստանի միակ բավարարված երաժիշտ:

Այս առիթով Տիգրանն «Առավոտին» ասաց հետեւյալը. «Ցանկացած արվեստագետի ստեղծագործական ճանապարհին լինում են խոչընդոտներ, ասեկոսեներ... Ես դրանց վրա ժամանակ չեմ վատնում, շարունակում եմ աշխատել ու աշխատել: Դեռ մանկուց տպավորվել է Անդերսենի երկու գորտերի մասին հեքիաթը. հայտնվելով փակ տարայում, նրանցից մեկը համակերպվում է, որ պետք է, ի վերջո, խեղդվի, իսկ մյուսը իր աշխատասիրության շնորհիվ մի կերպ դուրս է պրծնում...»:

Տ. Ալավերդյանը ունի 5 CD, շուտով կթողարկի իր կատարումների DVD-ն, որի տեսագրություններն արված են տարբեր տարիների՝ Ա. Խաչատրյանի տուն-թանգարանում ունեցած իր մենահամերգներից:

DVD-ներ՝ թատերականին

Երեկ մշակույթի նախարարության հասարակայնության հետ կապերի բաժնի պետ Գայանե Դուրգարյանը «Առավոտին» տեղեկացրեց, որ Երեւանի թատրոնի եւ կինոյի պետական ինստիտուտի (ԵԹԿՊԻ) խնդրանքով եւ նախարարության միջնորդությամբ Հայաստանի հետ բարեկամության եւ համագործակցության ռուսաստանյան ընկերությունը (նախագահ՝ Վիկտոր Կրիվոպուսկով) որպես նվիրատվություն 15 հեղինակների 24 ներկայացումների DVD տարբերակներ է հանձնել ԵԹԿՊԻ-ի տեսադարանին: Նպատակը բուհի ուսումնական ծրագիրը առավել հագեցած եւ համակողմանի դարձնելն է, ռուսական թատրոնների անվանի բեմադրիչների լավագույն ներկայացումներին ծանոթանալը:

Ես չեմ հավատում պարտադրված խոստումներին

Օսիպ Մանդելշտամի այս տողերը գրված են 1933-ին, ստալինյան բռնապետության օրոք: Այսօր այս տողերը մեր մասին են: Մենք ապրում ենք մի երկրում, որտեղ իշխանությունը ոչ մի կապ չունի իր ժողովրդի հետ, որտեղ Ազգային ժողովը բացարձակապես չի արտացոլում երկրի քաղաքական ուժերի հարաբերակցությունը, որտեղ իշխանությունը սպանում է խաղաղ ցուցարարներին եւ ձերբակալում անմեղ մարդկանց:

Այս ամենը անհանդուրժելի է եւ չի կարելի հավատալ այս ռեժիմին, որը կոսմետիկ, մակերեսային փոփոխություններով փորձում է փրկել հանցավոր իշխանությունը: Ու եթե չլիներ այս համաժողովրդական պոռթկումը, փոփոխությունների մասին կարելի էր միայն երազել: Ակնհայտ է, որ այս թվացյալ փոփոխությունները, որոնց մասին դեռ միայն խոսում են, նախատեսում են մեկ նպատակ՝ երկարաձգել ռեժիմի կյանքը: Անգամ եթե այդ մտադրությունները անկեղծ են, չի երեւում այն պոտենցիալը, որից կարելի էր ակնկալել դրանց իրականացումը: Կարո՞ղ է, արդյոք, չար ծառը բարի պտուղ տալ:

Համեմատությունը ստալինյան բռնապետության հետ՝ պատահական չէ: Վերջին տասը տարիների ընթացքում իշխանությունները, կամա թե ակամա, ունեին այնպիսի մոտեցումներ եւ աշխարհընկալում, ինչի հետեւանքով կյանքի հոգեւոր ոլորտը դուրս էր մնում նրանց հետաքրքրությունների շրջանակներից: Ստեղծվել էր մի վիճակ, երբ արվեստագետների մի մասը գնում էր երկրից, իսկ մյուս մասը մտածում էր, թե ինչպես գնալ: Ցանկացած երկրում կարեւոր է կյանքի նյութական կողմը, բայց այն երբեք չի կարող փոխարինել հոգեւոր արժեքներին: Անշուշտ, այսօր աշխարհում որոշակի հոգեւոր ճգնաժամ է, բայց դա չի նշանակում, որ Մատենադարանի պես սրբություն ունեցող երկրի նախագահը կարող է իրեն թույլ տալ հեգնանքով խոսել գիրք գրողների կամ գիրք կարդացողների մասին:

Երկրի առաջադեմ մտավորականությունը, իրական վերնախավը, փաստորեն, մեկուսացված էր եւ փոխարենը տարիներ շարունակ մեզ հրամցնում էին ցածրագույն մակարդակի եւ ճաշակի մասսայական մշակույթ, որը ներծծված է արեւելյան կողմնորոշման վատթարագույն ավանդույթներով: Եվ դա զարմանալի չէ, քանզի իսկական արվեստը ճշմարտություն է, իսկ ճշմարտությունը բռնապետության ամենավտանգավոր թշնամին է:

Բարեբախտաբար, այդ իրավիճակը սկսեց փոխվել փետրվարի 19-ից հետո, երբ իշխանությունները ստիպված եղան հաշվի նստել ժողովրդական շարժման հզոր ուժի հետ, որը հստակ ցույց տվեց, թե ինչ արժեքներ են մեզ հարազատ:

«Ոչ միայն հացով կապրի մարդ, այլ ամեն խոսքով, որ դուրս է գալիս Աստծո բերանից»,- ահա այս պատասխանը տվեց քրիստոնյա հայ ժողովուրդն իրեն գայթակղող եւ իրեն պարտադրված իշխանություններին, ապացուցելով, որ, իրոք, մեր ճանապարհները տարբեր են եւ մենք ձգտում ենք իրական ժողովրդավարության եւ ուղեցույց ունենք համաշխարհային բարձրագույն արժեքներն ու առաջադեմ գաղափարները:

Իսկ ի՞նչ է անում իշխանությունն այսօր: Իշխանական հին եւ նոր առաջին դեմքերը մարտի 1-ի սպանդից 2 ամիս անց հայտարարում են, որ լավ երկիր են կառուցելու, որ լինելու է արդարություն, ազատություն եւ այլն: Այսինքն, Ֆ. Դոստոեւսկու հայտնի հարցին, թե կհամաձայնե՞ք, արդյոք, կառուցել մարդկային երջանկության շենքը՝ պայմանով, որ գոնե մեկ անմեղ մարդու արյունով է խարսխված լինելու այդ շենքի հիմքը, մեր իշխանավորները առանց տարակուսելու պատասխանում են՝ «այո՛», հաստատելով այն իրողությունը, որ իրենց պետք է միայն մեկ բան՝ պահպանել կործանարար համակարգը:

Իսկ կհամաձայնե՞նք, արդյոք, մենք՝ վախը եւ բռնությունները հաղթահարած, ազատության շունչը զգացած Հայաստանի քաղաքացիներս, ընդունել նման պայմանով ստեղծված «երջանկությունը»... 

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿ

Գիրք վեցերորդ

Գլուխ տասներկուերորդ

ԵՎՍ ՄԻ ԸՆԴՄԻՋՈՒՄ

Ես էս վեպս գրելն ու տպելը դադարեցրի դեռեւս փետրվարի տասնվեցին, երբ նախընտրական կրքերը գագաթնակետին հասան, ու էդ օրերին արդեն սկսեցի ներքաղաքական սյուժեներով չարագուշակ երազներ տեսնել եւ արթնանալով՝ չէի կարողանում որեւէ բան գրել, եւ չգրելս նույնպես վատ նշան էր, որովհետեւ վերջին տասը տարիներին ոչ մի օր մեջ տված չկայի ու օրական ինչ-որ բան գրում էի, ինչպես ռուսն է ասում՝ «նի դնյա բեզ ստռոչկի», բայց սույն թվի փետրվարի տասնվեցից հետո, երբ նախընտրական կրքերը գագաթնակետին հասան, ես սկսեցի չարագուշակ երազներ տեսնել եւ արթնանալով՝ որեւէ բան չէի կարողանում մտածել, որովհետեւ իմ մտածելն ու գրելն ուղղակիորեն են կախված բարձր տրամադրության ու հավատի առկայությունից, բայց ընտրություններից հետո տրամադրությունս ու հավատս չվերականգնվեցին, եւ չնայած մարդիկ ինձանից ելույթ էին պահանջում, այդուհանդերձ, ամեն օր ներկայանում էի հանրահավաքներին, եւ դա իմ քաղաքացիական մինիմումն էր, որովհետեւ ուրիշներն արդեն շուրջօրյա նստացույցի էին, եւ երբ մարտի մեկին ահավորը տեղի ունեցավ ու արտակարգ դրություն հայտարարվեց, ես ինձ-ինձ որոշեցի՝ մինչեւ Նիկոլի «Հայկական ժամանակը» չտպվի՝ իմը չեմ վերսկսի, ու էդ ժամանակ նույնիսկ չէի մտածում, որ լարված ջղերով ու անհանգիստ խղճով երբեւէ ճերմակ թղթի առաջ նստած չկամ, եւ երբ էդ բանը վերջնականապես հասկացա, Նիկոլինն արդեն սկսեց տպվել, եւ չնայած Նիկոլը հետախուզման մեջ էր, Աննան ու Հայկը լավ էլ գլուխ էին հանում՝ իհարկե ո՛չ առանց Նիկոլի հեռակա թղթակցությունների, մինչդեռ իմը չէր գրվում ու չէր գրվում, որովհետեւ լարվածությունս չափազանց էր, ու խիղճս էլ՝ չափազանց անհանգիստ, եւ երբ Նիկոլի բանաստեղծությունը տպագրվեց, ես, չնայած նախկինում էլ էի իմացել ու հասկացել, հիմա վերջնականապես իմացա ու հասկացա, որ որոշ մարդկանց մոտ լարվածությունը բնավ էլ ուղեղային մթագնումներ չի առաջացնում, ավելին՝ որոշակի պայծառացումներ է առաջացնում, մինչդեռ որոշների մտավոր ու հոգեկան լարվածությունն ուղեղի որոշակի խցանումներ է առաջացնում, եւ չնայած էս երկրորդ տեսակին եմ պատկանում, ինքս ինձ խոսք էի տվել, որ հենց Նիկոլի «Հայկական ժամանակը» վերսկսվի, իմն էլ եմ սկսելու գրել ու տպել, մինչդեռ կյանքն իրենն էր անում, եւ փոխանակ իմ գրելն ու տպվելը վերսկսվեին, թոքաբորբս ու շաքարս վերսկսվեցին, ու ես արդեն մտածեցի՝ մինչեւ բոլոր ձերբակալվածներն ազատ չարձակվեն՝ իմը չեմ վերսկսի, մանավանդ որ՝ հատուկենտ ընթերցողներս մանրից արդեն համակերպվում էին չգրելուս ու չտպվելուս փաստին, եւ չնայած հորաքույրս, Արիսն ու տիկին Էռնան ոչ միայն չէին համակերպվում, այլեւ պարտադրում էին վերսկսել, ես էդ օրերին դեռեւս չէի հավատում, որ ուրիշների պես ինքս էլ եմ ի վիճակի լարված հանգամանքներում հոդաբաշխ մտքեր արտահայտել, բայց երբ ֆինանսականս սաստկացավ, ես միտքս փոխեցի եւ ինքս ինձ խոսք տվի, որ եթե գոնե մի լեւոնականի ազատ արձակեն, անմիջապես գրելս կվերսկսեմ, մանավանդ որ՝ էդ պահի դրությամբ երկրորդ թոքաբորբս ու շաքարս արդեն որոշակիորեն տեղի էին տվել, ու որոշ չափով նախկին կյանքս վերսկսվել էր, այսինքն՝ վերստին բուքմեյքերական էի գնում եւ չնայած միջոցների բացակայության պատճառով խաղադրույքներ չէի դնում, բայց տղերքի դրածները լրջորեն հետները քննարկում էի, եւ շունչս մանրից բացվում էր, եւ երբ ապրիլի տասնութին գիշերով բուքմեյքերականից տուն վերադարձա, եւ երբ կինս ասաց, որ մեր երկրորդ հարկի հարեւան՝ «Տիգրան Մեծի» հրամանատար Վովային ազատ են արձակել, շունչս ավելի բացվեց, եւ ես առավոտյան արթնանալով՝ մասամբ հանգստացած խղճով էս գրելիքս վերսկսեցի, ու գրելուս ամբողջ ընթացքում մտածում էի՝ իշխանությունները Վովային բաց են թողել՝ երեւի մտածելով, որ պատերազմի վերսկսվելու դեպքում էլի իր ու իր նմանների հույսին ենք լինելու, ու էդ բանը մտածելով՝ մի քիչ էլ գրեցի, որովհետեւ արդեն հիմնավորապես էի տրամադրվել, եւ գրելս շարունակելով՝ նաեւ մտածում էի, որ մի քիչ էլ կգրեմ ու նոր կիջնեմ Վովայենց՝ որ հաստատ զարթնած լինի, եւ երբ ահագին գրել էի, նայեցի ժամացույցին՝ արդեն տասներկուսն էր, ու Վովայենց իջնելով եւ իրեն տեսնելով՝ պարզեցի, որ ոչ թե լրիվ են ազատ արձակել, այլ ընդամենը խափանման միջոցն են փոխել, մինչդեռ ինքս ինձ խոսք էի տվել, որ մինչեւ մեկնումեկին լրիվ չազատեն՝ էս վեպս չեմ շարունակի, բայց արդեն ուշ էր՝ արդեն վերսկսել ու երկուսուկես էջ արդեն գնացել էի, եւ ինձ ու գրելս մտովի արդարացնելով՝ մտածեցի, որ բոլոր դատավարություններին կմասնակցեմ ու էդպիսով էս կյանքին ու էս շարժմանը մասնակից կլինեմ, բայց հիմա, երբ էս բանը գրում եմ, արդեն գիտեմ, որ գոնե մոտիկներիս ու ծանոթներիս դատավարություններին մասնակցելս չի ստացվելու, որովհետեւ երեկ երեկոյան «Ազատությունից» տեղեկացա, որ Մաթեւոսյան Դավիթի ու էլի մի քանիսի դատավարություններն արդեն սկսվել ու ընթանում են, եւ էդ բանն իմանալով ու անակնկալի գալով՝ վերջնականապես հասկացա, որ ինձնից նույնիսկ ամենաշարքային հեղափոխական չի ստացվի, ու նաեւ հասկացա, որ հեղափոխությունն ու հեղափոխականությունը պակաս պրոֆեսիոնալ վերաբերմունք ու մոտեցում չեն պահանջում, քան՝ գրականությունն ու գրելը, մանավանդ՝ էս տեսակ ապագաղափարական բաներ գրելը, եւ իմ դեպքում սա արդեն վտանգավոր օրինաչափություն է, որովհետեւ Սովետի օրոք էլ բուռն ու իսկական ազատության իմաստը չէի ըմբռնում, եւ իմ մի պտղունց ազատությունից օգտվելով՝ ազատ, անհանգ ու որոշ ենթատեքստերով բանաստեղծություններ էի բստրում, եւ դա էն ժամանակների համար որոշակի ազատատենչության նշան էր, եւ չնայած էն ժամանակ էլ իսկական ազատասեր ու այլախոհներ կային, եւ Լեւոն Ներսիսյանին ու Ավետյանին էլ անձամբ էի ճանաչում, բայց Աշոտին, Ազատին, Պարույրին, Վարդանին, Մերուժին ու մյուսներին դեռեւս չէի տեսել ու չէի ճանաչում, եւ Ներսիսյանին ու Ավետյանին բացառություն համարելով՝ իմ մի պտղունց ազատությամբ բավարարվում ու յոլա էի գնում եւ ազատության մեջ գտնվող իմ տարեկից արվեստագետների դիսիդենտությունն էլ հակված էի իրենց մասնագիտական անհաջողակությամբ բացատրել, եւ ահա ժամանակները փոխվեցին, եւ էսօրվա այլախոհներին անհաջողակ չես կարող համարել, եւ Նիկոլին լրագրության ասպարեզում անհաջողակ անվանելը ոչ միայն անարդար կլինի, այլեւ՝ անհեթեթ, եւ էս պահի դրությամբ Նիկոլին նույնիսկ բանաստեղծության ասպարեզում չես կարող անհաջողակ համարել, որովհետեւ իր գրած առայժմ միակ բանաստեղծության վրա արդեն հինգ հոգի երգ են գրել, ու հիմա էս բանը մտածելով՝ զուգահեռաբար նաեւ մտածում եմ, որ եթե ժամանակին մորս հորդորներին ականջալուր լինեի ու երաժշտականն ավարտեի, մի երաժշտություն էլ ինքս կհարմարեցնեի Նիկոլի էդ չափածո տեքստին, եւ շատ հնարավոր է՝ իմն ամենահաջողն ստացվեր, ու հնարավոր է՝ Նիկոլի էդ տեքստն իմ երաժշտությամբ հանդերձ օրհներգ էլ դառնար, մանավանդ որ՝ մեր հասարակության մի մասը Կանաչյանի հիմնից է դժգոհ, մյուսները՝ Խաչատրյանի, եւ, որ ամենակարեւորն է, Նիկոլի հետ հեռակա ու էդ կերպ համագործակցելով՝ իմ լուման ներդրած կլինեի շարժման մեջ ու հիմա անհարմար չէի զգա՝ որ տղերքից գոնե մեկին լրիվ ազատ չեն արձակել, բայց էսպես ուխտադրժորեն վերսկսել եւ ահա պնդաճակատորեն շարունակում եմ վեպս, որի բացակայությունը հիմնականում հորաքրոջս, Արիսին ու տիկին Էռնային էր լրջորեն անհանգստացրել, ինչպես նաեւ ինձ՝ հիմնականում անբավարար միջոցների հանգամանքի հետ կապված, բայց գրելուս ընթացքում մտքովս անցավ, որ նաեւ հենց էս արձակովս կարող եմ շարժմանն ու իրավիճակին նպաստել՝ Լեւոնի ու Սերժի միջեւ հաշտության ու երկխոսության գրավոր ու գեղարվեստական միջնորդություն ստանձնելով, բայց, պարզվում է, էս նախաձեռնությունս էլ է ուշացած, որովհետեւ երեկվանից Րաֆֆին արդեն սկսել է, եւ իրենց էսպես՝ առանց ազգանունների Լեւոն, Սերժ ու Րաֆֆի եմ ասում, որովհետեւ Լեւոնին ժողովուրդն էլ է Լեւոն ասում, իսկ մյուս երկուսից տարիքով մեծ եմ, եւ հիմա նաեւ տարիքիս հանգամանքից օգտվելով՝ ուզում եմ հանրապետության թիվ մեկ պաշտոնյային մեծավարի խորհուրդ տալ ու հորդորել, որ ոչ միայն բոլոր քաղբանտարկյալներին ազատ արձակի, ոչ միայն Ազգային ժողովի նոր ընտրություններ անցկացնի, այլեւ «Ա1+»-ը վերաբացի, այլապես ժողովուրդն արտահերթ նախագահական ընտրություններ կպահանջի, ընդ որում՝ միանգամայն վճռականորեն կպահանջի, ու էլի ստիպված կլինեմ էս վեպս դադարեցնել. այսինքն, ուզում եմ ասել, յուրաքանչյուրս իր հոգսն ու իր խնդիրն ունի եւ յուրաքանչյուրս իր գործի հաջողությամբ է շահագրգռված ու հետաքրքրված, եւ եթե երբեմն մեկիս հետաքրքրությունը մյուսիս հետաքրքրությունից որոշակիորեն է տարբերվում, դա դեռ չի նշանակում, թե ամեն ինչ կորած է, եւ եթե էսքանից հետո՝ իմ էս խեղճացած վիճակում էս վեպս վերսկսեցի ու արդեն էսքան շարունակեցի, նշանակում է՝ էս կյանքում ամեն ինչ է հնարավոր. այսինքն, միանգամայն հնարավոր են տղերքի ազատ արձակումը, Ազգային ժողովի նոր ընտրություններն ու «Ա1+»-ի վերաբացումը, եթե, իհարկե, իշխանությունն իշխանությունը պահելու ցանկություն ունի, որովհետեւ, ի վերջո, իշխանավորներն էլ մարդ են ու էս ամենից հոգնելու իրավունք ունեն, եւ իրենց նյարդերն էլ իմոնց պես մի օր կարող են տեղի տալ, բայց ես իշխանավորների հետ համեմատվելու իրավունք չունեմ այնքան ժամանակ, քանի դեռ ինքս ինձ համար չեմ ճշտել հետեւյալը. եթե ես էս պահին հանրապետության թիվ մեկ պաշտոնյան լինեի, արդյո՞ք տղերքին շուտափույթ ազատ կարձակեի, «Ա1+»-ը կվերաբացեի ու Ազգային ժողովի նոր ընտրություններ կանցկացնեի, եւ էս հարցիս պատասխանն էս պահին ուշանում է հիմնականում էն պատճառով, որ ես ոչ մի կերպ ինձ չեմ պատկերացնում թիվ մեկ պաշտոնյայի տեղում ու դերում, որովհետեւ, չնայած երբեւէ նորմալ այլախոհ չեմ եղել, պաշտոնասեր էլ առանձնապես չեմ եղել եւ նույնիսկ իմ զարմանազան երազներում երբեւէ ինձ բարձր պաշտոն վարելիս տեսած չկամ, բայց, ասում են, սովորելու ու վարժվելու վրա է, եւ եթե լինեի ու վարժվեի, արդյո՞ք ասածս զիջումներին կգնայի եւ մարդկանց պահանջները կբավարարեի, եւ եթե բավարարեի՝ իմ կողմից դա հերոսությո՞ւն կլիներ, թե՝ պաշտոնյայի սովորական ու առօրյա արարք, եւ եթե հերոսություն լիներ՝ պահանջողներն իբրեւ հերոսությո՞ւն կընկալեին, թե՝ սովորական ու առօրյա արարք, թե՞, այնուամենայնիվ, վախի արտահայտություն ու դրսեւորում, եւ, այնուամենայնիվ, ինքս ինձ Սերժ Սարգսյանի տեղում ու դերում ոչ մի կերպ չպատկերացնելով՝ պատկերացնում եմ, որ, այնուամենայնիվ, մարդկանց էդ պահանջները կկատարեի, եթե, իհարկե, վարժված ու սովորած լինեի եւ թիվ մեկ պաշտոնյայի գործն էլ ինձ դուր գար՝ ինչպես որ գրելու էս գործն է անհեթեթության աստիճան դուր գալիս, եւ եթե պաշտոնավարումս էսաստիճան սրտամոտ լիներ, մարդկանց պահանջները կկատարեի ավելի շուտ, քան՝ իրենք կհասցնեին պահանջել ու ակնկալել, որովհետեւ եթե էս կյանքում որեւէ լավ բան արել էլ եմ, արել եմ հիմնականում էն դեպքերում, երբ որեւէ մեկը ինձանից չի պահանջել այդ անել, եւ եթե էս պահին հանրապետության թիվ մեկ պաշտոնյան լինեի, ո՛չ միայն նստածներին շուտափույթ ազատ կարձակեի, ո՛չ միայն Ազգային ժողովի նոր ընտրություններ կխոստանայի, այլեւ «Ա1+»-ն էլ կվերաբացեի՝ շուտափույթ, քանի դեռ մարդիկ գլխի չեն ընկել էդ երրորդ պահանջն արտահայտել, եւ եթե թիվ մեկ պաշտոնյան լինեի, երեւի գլխի կընկնեի, որ էդ երեք պահանջների բավարարումը հենց ինձ է հարկավոր եւ ոչ թե՝ պահանջողներին, որովհետեւ էս երեքով չբավարարվողներն ու էս երեքով չսահմանափակվողներն անհամեմատ շատ են՝ մարդիկ, որ պնդաճակատորեն մնացել ու ապրում են էս երկրում, ուր մազից են կախված բոլորը՝ հարուստ ու աղքատ, ազնիվ ու անազնիվ, աշխատավոր ու գործազուրկ, պաշտոնյա ու ընդհակառակը, պաշտոնասեր ու ընդհակառակը, լեւոնական ու ընդհակառակը, եւ այլն, եւ այսպես շարունակ, եւ նույնիսկ միմյանց հանդեպ մեր սերն ու մեր ատելությունն են մազից կախված, եւ հիմնավոր ու հիմնական ոչինչ չկա, եւ նմանապես իմ էս աննախադեպ խեղճությունն ու վախն են մազից կախված, որովհետեւ հենց սկսեցի էս ճերմակ ու դափդատարկ թղթերս վերստին լցոնել, վախս մեկից թողեց, ավելի ճիշտ՝ ահագին պակասեց, եւ մեկից սկսեցի մտածել ու հասկանալ, որ, ամեն ինչից բացի, հիվանդությանս ու խեղճությանս բուն պատճառն իմ էս հիմնական զբաղմունքից տեւականորեն կտրվելն էր, որովհետեւ իմ էս զբաղմունքի սահմաններում ինքս իմ հնարավորություններից ավելի ազատ ու անկաշկանդ եմ՝ ինչպես հեղափոխականն է հեղափոխական իրավիճակում ինքը իրենից ավելի ազատ ու անկաշկանդ, եւ որոշ վերապահումով նույնը կարող եմ նաեւ հակահեղափոխականների մասին ասել, եւ ընդհանրապես՝ երբ քաղաքական գործիչը քաղաքականությունից դուրս է մնում, երեւի հայտնվում է ճիշտ էն վիճակում, որի մեջ ինքս էի երկուսուկես ամիս հայտնված, եւ ինչպես իրենք են քաղաքականություն վերադառնալով՝ առողջանում ու վերստին կյանքով լցվում, նույն կերպ ինքս եմ ահա սկսում առողջանալ ու կյանքով լցվել, եւ չնայած գրականություն վերադառնալուս առանձնապես սրտատրոփ սպասողներ չկան, էս պահին էդ հանգամանքն ինձ առանձնապես չի հուզում, որովհետեւ ես արդեն համոզվում եմ, որ գրականությունն էն միակ ասպարեզն է, որտեղ ի վիճակի եմ որոշ պատասխանատվություն ստանձնել, եւ հեղափոխականների ու քաղաքականների գործի համեմատ՝ իմ գործն ահագին հեշտ է, որովհետեւ եթե իրենք շարունակ ուրիշների համար եւ ուրիշների փոխարեն են պատասխանատվություն ստանձնում ու կրում, ես ընդամենն ինձ համար եմ ստանձնում ու կրում, ու երեւի իմ դեպքում էս ասածս էլ է շատ, որովհետեւ արդեն սովորել եմ գրականագետների, քննադատների ու գրչակիցներիս քննադատական հոդվածներին մեծահոգաբար ու իմիջիայլոց վերաբերվել՝ ինչպես հեղափոխականներն ու քաղաքականներն են մատների արանքով նայում իրենց վերաբերող քննադատական հոդվածներին, ու էս իմաստով՝ ինձ կարող եմ հեղափոխական գրող համարել, քանի որ համառորեն շարունակում եմ գրել՝ գրականագետների, քննադատների, գրչակիցներիս ու այլոց սրտխառնուքն անտեսելով, որովհետեւ, ամեն ինչից բացի, նաեւ ապրուստի խնդիրը գոյություն ունի եւ կա, որն էս երկուսուկես ամսվա ընթացքում ավելի ու ավելի զգալ տվեց, եւ ապրուստի խնդիրն էն հարգելի ու հիմնավոր պատճառն է, որի համար ինձ պարտավոր են հանդուրժել գրականությամբ ու քաղաքականությամբ տոգորվածները, որովհետեւ էս ամենը գրելով՝ ոչ միայն փորձում եմ ապրուստս վաստակել, այլեւ շարունակաբար փորձում եմ հաղթահարել վախը, որից, ինչպես ընդունված է, բոլորն են վախենում ու ամաչում, ու էս բարդույթս մի քիչ հաղթահարվեց սույն թվի ապրիլի մեկի առավոտ՝ դերասան Մուրադ Ջանիբեկյանի՝ ԱԼՄ-ին տված հարցազրույցի շնորհիվ, եւ չնայած էդ դերասանին նախկինում սովորական պիժոն էի համարում, էդ առավոտվա իր ասածներն ու պատասխանները լսելով՝ աստիճանաբար սկսեցի լրջանալ ու ավելի ուշադիր լսել, եւ երբ Հեղինեին փոխարինած հաղորդավարուհին Մուրադին հարցրեց՝ «իսկ ինչպե՞ս եք վերաբերվում վախի զգացումին», Մուրադը չափազանց հանգիստ պատասխանեց եւ ասաց՝ «միանգամայն նորմալ. վախը մարդկային հատկություն է, եւ պատվիրանների մեջ չկա գրված՝ մի՛ վախեցիր», եւ էդ հաղորդումն էս ապրիլի մեկին էր, եւ քանի որ ԱԼՄ-ի էկրանի վերեւում գրված էր՝ «կրկնություն», ես ավելի ոգեւորվեցի՝ վերջնականապես հասկանալով, որ Մուրադի ասածն ապրիլմեկյան կատակ չի, եւ երբ հաղորդումն ավարտվեց, ես ինձ-ինձ սկսեցի վախի մասին մտածել եւ վախի մասին մտածելով՝ մտքիս մեջ ինքս ինձ հարցնում էի՝ «ախր ինչի՞ց եմ ըսենց վախենում», եւ նորմալ ու համոզիչ պատասխան չգտնելով՝ շարունակում էի վախի մասին մտածել պարապությունից, որովհետեւ իմ «Հայկական ժամանակը» ոչ մի կերպ չէր գրվում ու չէր շարունակվում, մինչդեռ Նիկոլինն արդեն որոշակիորեն գրվում ու շարունակվում էր, ընդ որում՝ միանգամայն հստակ ու խրոխտ էր շարունակվում, եւ ինձ կարդալն էր մնում, եւ երբ հաջորդ օրը տարբեր թերթերում Նիկոլի, Վասակի ու Վահանի հոդվածները կարդացի՝ հանկարծակի հասկացա, որ ես ուրիշների անվախությունից եմ ընդամենը վախենում, եւ պարապությունից ինքս իմ վախի մասին մտածելով՝ ավելի ու ավելի խորացա եւ շուտով ինքս ինձ համար հայտնաբերեցի ու պարզեցի, որ ոչ միայն ուրիշների անվախությունից եմ վախենում, այլեւ՝ ուրիշների համար, ու էդ թեմայի մեջ որոշ ժամանակ եւս խորանալով՝ շուտով հայտնագործեցի, որ ես ոչ միայն ուրիշների համար եմ վախենում, այլեւ՝ ուրիշների փոխարեն, որովհետեւ համակողմանիորեն խորանալով ու մտածելով՝ նաեւ հասկացա, որ Աստված չէր կարող մահկանացուներիցս մեկի համար վախի ու սարսափի էսքան մեծ չափաբաժին սահմանել, եւ էդ հասկանալուցս հետո էր, որ նախ զանգեցի Առուստամյան Գայանին, իսկ այնուհետեւ հանդիպեցի իմ համադասարանցի Սուրոյին եւ Սուրոյից սփոփիչ պատասխան ստանալով՝ սկսեցի մտածել, որ էս ամենն Աստծո պատիժն է, ու ես էսպես միանգամից ու էսպես ամբողջական պատասխանատվության եմ ենթարկվում գործածս մեղքերի համար, որովհետեւ էդ օրերին ինչ գործ որ բռնում էի՝ թարս էր գնում, եւ նույնիսկ Լաչինում ուսուցչությամբ զբաղվելու գաղափարս ձախողվեց, եւ ահա Լաչինից վերադառնալով՝ վերջնականապես հասկացա, որ ինձ ոչ մի կերպ չի հաջողվելու ինձ համար նախատեսված տարածքից ու ինձ հասանելիք պատժից խուսափել եւ լավագույն դեպքում կարող եմ ներկա ժամանակից փախչել ու վերադառնալ Հրուշին, Նվերին, Ախալքալաքցի Աշոտին, Նիկոլի «1+1+1» նախաձեռնությանը, մի խոսքով՝ իմ հեռու ու մոտիկ անցյալին, մանավանդ որ՝ էդ հատվածները վաղուց գրած պատրաստ ունեմ եւ ամենեւին մտադիր չեմ մի կողմ դնել՝ հասկանալով հանդերձ, որ էսօր մարդիկ ինձանից միանգամայն այլ սպասելիքներ ունեն, եւ չնայած էսօրվա երեւույթների մեջ հենց էս պահին էլ շարունակում եմ գրավոր խորանալ, բայց, ինչպես միշտ, էս պահին ու էս պահի մասին գրածս տպագրելու եմ մի տարի անց, որովհետեւ իրականում ոչ թե ներկայից եմ խուսափում ու խուսանավում, այլ հընթացս փորձում եմ չխուսափել եւ չխուսանավել իմ հեռու ու մոտիկ անցյալից, մինչդեռ հատուկենտ ընթերցողներիցս ոմանք էլ են գոռում՝ «հի՛-մա, հի՛-մա», եւ մինչ էս ամենի մասին էսքան դանդաղ գրում եմ, Նիկոլի արձակն արդեն սկսվել ա, եւ եթե բանաստեղծությունից արձակին անցնելու պրոցեսն ինձնից ամբողջ երեսուն տարի խլեց, Նիկոլի դեպքում՝ ընդամենը մի քանի օր տեւեց, եւ դա նշանակում է, որ ժամանակից հետ մնալու հիվանդությունս առնվազն հիսուն տարվա պատմություն ունի եւ, փաստորեն, անբուժելի է, եւ դա արդեն վերջնականապես եմ հասկացել. նաեւ հասկացել եմ, եւ ցանկության դեպքում հատուկենտ ընթերցողներս էլ կարող են հասկանալ, որ ես ոչ թե հեղափոխության գրող եմ, այլ ընդամենը՝ հեղափոխական գրող, ու էս երկուսի տարբերությունը մոտավորապես հետեւյալն է. հեղափոխության գրողը գրում է, որպեսզի իր գործով հեղափոխության ուղիներն ու խնդիրները երեւան բերի եւ մատնանշի, ինչպես նաեւ՝ հնարավորինս նպաստի հեղափոխության շուտափույթ հաղթանակին, մինչդեռ հեղափոխական գրողը ոչ թե հեղափոխության խնդիրներն է մատնանշում ու ճշտում, այլ, ընդհակառակը, իր գրածն ու գրելիքն է հեղափոխության ընթացքով ստուգում ու ճշտում, եւ եթե հեղափոխության գրողը մշտապես ու հետեւողականորեն փորձում է հնարավորինս նպաստել հեղափոխության հաղթանակին, հեղափոխական գրողն, ընդհակառակը, ի՛նքն է լիուլի օգտվում հեղափոխության ու կյանքի հրամցրած նորագույն օրենքներից, օրինաչափություններից, վայրիվերումներից ու ամեն ինչից. այսինքն, կոպիտ ասած, հեղափոխության գրողն ամեն կերպ օգնում է հեղափոխությանը, մինչդեռ հեղափոխական գրողն ամեն կերպ ու լիուլի օգտվում է հեղափոխությունից՝ ընդհուպ էն աստիճան, որ արդեն սկսում է իրեն հեղափոխական երեւակայել, ու որ ինձ հեղափոխական գրող եմ երեւակայում՝ ոչ թե նորմատիվ բառապաշարից որոշ շեղումներս նկատի ունեմ, այլ՝ հեղափոխությունից ու նոր կյանքից օգտվելու էս մոլուցքս, եւ սա ոչ թե սովորական մարդկային էգոիզմ է, այլ՝ մարդկային էություն ու ճակատագիր, եւ քանի որ վերջերս մահկանացուներիս ավելի հաճախ են Չարենցի հետ համեմատում՝ ի վնաս, իհարկե, մահկանացուներիս, պիտի ասեմ, որ Չարենցին մահկանացուներիս հետ թեկուզեւ ի վնաս մահկանացուներիս համեմատողները հենց իրենք են Չարենցին մի ամբողջ աստիճան իջեցնում, որովհետեւ իրենք, Չարենցին մահկանացուներիս հետ համեմատելուց առաջ, պիտի շատ խորը մտածեն ու հասկանան, որ հնգամյակը մեկ չի կարող Չարենց ծնվել, ու նաեւ պիտի հասկանան, որ ուրիշ ժողովուրդներ իրենց ողջ պատմության ընթացքում Չարենց չեն ծնել ու չեն ունեցել, եւ, որ ամենակարեւորն է, պիտի հասկանան, որ Չարենցն, ի տարբերություն մահկանացուների, միաժամանակ ե՛ւ հեղափոխության գրող էր, ե՛ւ, ուրեմն, հեղափոխական գրող, եւ դա նույնպես ճակատագիր էր՝ եզակի, ավարտուն ու վերջնական։