ՀՀ քրեական վերաքննիչ դատարանում մայիսի 14-ին կայացած դատական նիստին գնդապետ, ԵԿՄ Արաբկիրի տարածքային բաժանմունքի նախագահ Հովհաննես Հարությունյանին բերեցին ոտքերն ու ձեռքերը շղթայված: Հիշեցնենք՝ Հովհաննես Հարությունյանը հրամանատարն է «Արաբկիր» ջոկատի, որը մասնակցել է պաշտպանական մարտերին: 1990-ին նա դարձավ Հատուկ գնդի վաշտի հրամանատարը, որի գործունեության մեջ էր մտնում նաեւ ՀՀ առաջին նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի անվտանգության ապահվումը: 1992թ.-ին Հովհաննես Հարությունյանը դարձավ Հայաստանի Հանրապետության ռազմական ոստիկանության առաջին պետը: ... Այն բանից հետո, երբ Հովհաննես Հարությունյանը նախագահական ընտրություններում դարձավ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի վստահված անձը՝ դատապարտվեց մեկ տարի վեց ամիս ժամկետով ազատազրկման՝ մոտ 40 փամփուշտ պահելու համար: Ամուսնուն շղթայված տեսնելուց հետո
Հովհաննես Հարությունյանի կնոջ գրած հոդվածը՝

ՀՀ գլխավոր դատախազի նախկին տեղակալ Գագիկ Ջհանգիրյանին իրավապաշտպանները համարում են խղճի կալանավոր:

Փետրվարի 22-ին Ազատության հրապարակում տեղի ունեցած հանրահավաքում ՀՀ գլխավոր դատախազի նախկին տեղակալ Գագիկ Ջհանգիրյանը համարձակություն էր ունեցել ոչ միայն հայտարարելու, որ աջակցում է Լեւոն Տեր-Պետրոսյանին եւ նրա գլխավորած շարժմանը, այլեւ ասելու, թե համաձայն է «Հոկտեմբերի 27»-ի վերաբերյալ առաջին նախագահի հնչեցրած գնահատականներին: Նա դեռ հրապարակի հարթակում էր, երբ հայտնի դարձավ, որ ՀՀ գլխավոր դատախազը՝ վկայակոչելով, որ օրենքն արգելում է դատախազներին քաղաքականությամբ զբաղվել, միջնորդել է ՀՀ նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանին՝ Գ. Ջհանգիրյանին ազատել զբաղեցրած պաշտոնից եւ հեռացնել դատախազության համակարգից: Ինչպես եւ ակնկալվում էր, հաջորդ օրն եւեթ Ռ. Քոչարյանը ստորագրեց միանգամից երկու հրամանագիր. մեկով Ջհանգիրյանն ազատվեց զբաղեցրած պաշտոնից՝ այն հիմնավորմամբ, որ նա ելույթ է ունեցել Ազատության հրապարակում, մյուսով՝ զրկվեց դասային աստիճանից: Նույն օրը, հրամանագրերի ստորագրումից ժամեր անց՝ ժամը 23:00-ի սահմաններում, ՀՀ ոստիկանության Կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարի գլխավոր վարչության՝ «6-րդ վարչություն», աշխատակիցները մի տարօրինակ՝ ինչ-որ կապույտ գույնի եւ ֆիրմային գովազդներ կրող «Ֆորդ-տրանզիտ» մակնիշի ավտոմեքենայով հարվածելով՝ կտրել էին Իսակովի պողոտայով դեպի Երեւան եկող եւ Արգավանդի խաչմերուկի մոտ կարմիր լույսի տակ կանգնած Գագիկ Ջհանգիրյանին պատկանող ԲՄՎ X5 մակնիշի ջիփի առաջն ու կանգնեցրել: Ըստ իրավապահների, իրենք «օպերատիվ տեղեկություններ» են ունեցել, որ սույն ավտոմեքենայում, որի մեջ գտնվել էին Գագիկ Ջհանգիրյանն ու նրա եղբայրը՝ Վարդան Ջհանգիրյանը, եւ նրան ուղեկցող ՎԱԶ 21010 մակնիշի ավտոմեքենայում, որտեղ եղել էր 4 ուղեւոր, «գտնվողները զինված են եւ նպատակ ունեն ապակայունացնել իրավիճակը մայրաքաղաքում»: Այն, որ նախկին դատախազի մեքենան կանգնեցնողները իրավապահներ են եղել՝ հայտնի է դարձել ավելի ուշ, որովհետեւ նրանց գործողությունները այդ պահին ուղղակի խուժանության են նմանվել. վերը նկարագրված՝ ամենեւին էլ ոչ ոստիկանական մեքենայից իջել են դիմակավորված եւ սեւ հագուստով ինչ-որ մարդիկ եւ առանց ներկայանալու՝ սկսել են հարվածել ու ջարդել Գ. Ջհանգիրյանի ավտոմեքենայի ապակին: Սա դեռ այն ժամանակ, երբ Գ. Ջհանգիրյանը չի էլ հասցրել մեքենայից իջնել, առավել եւս՝ դիմադրություն ցույց տալ: Ի վերջո, նախկին դատախազը բացել է մեքենայի դուռը, իջել եւ ներկայացել՝ պահանջելով նաեւ ներկայանալ ջարդարարներին: Մեքենայի մյուս ուղեւորին՝ Վարդան Ջհանգիրյանին, որն ընդհանրապես չի կարողանում ինքնուրույն նստել եւ իջնել մեքենայից, որովհետեւ ողնաշարի տուբերկուլյոզ ունի եւ կորսետ է կրում, «6-ի» «վոյինները» քաշել, գցել են գետնին եւ անխնա ծեծել՝ անգամ այն դեպքում, երբ Գ. Ջհանգիրյանը բղավել է եւ հասկացրել, թե եղբայրը հիվանդ է: Արանքում «օրինապահներից» մեկի զենքից հնչել են «անզգույշ» կրակոցներ, ինչի հետեւանքով թեթեւ մարմնական վնասվածքներ են ստացել Վ. Ջհանգիրյանը եւ երկու ոստիկաններ: Սա այն դեպքում, երբ Ջհանգիրյանների եւ նրանց ուղեկցողների կողմից զենքի օգտագործման մասին խոսք չկա: Այդ հետո պաշտոնապես պիտի հայտարարվեր, որ խուզարկության ժամանակ մեքենաների մեջ գտնվող անձանց կողմից դիմադրություն է ցուցաբերվել, ընդ որում՝ դիմադրություն ցուցաբերողն էլ եղել է Վ. Ջհանգիրյանը, որը ֆիզիկապես նման «ճոխություն» իրեն թույլ տալ չէր կարող:

Ջհանգիրյանները բերման են ենթարկվել ԿՀԴՊՎ, որի նախասրահում երկուսն էլ ծեծվել են: Ջհանգիրյանների փաստաբան Լուսինե Սահակյանը «Առավոտի» հետ զրույցում փաստեց, որ ինչպես բերման ենթարկելու, այնպես էլ կալանավորելու պրոցեսը տեղի է ունեցել ապօրինաբար եւ օրենքների կոպիտ խախտումներով: Տիկին Սահակյանն ասաց, որ իրենք մտադիր են հայցադիմում ներկայացնել դատարան՝ վիճարկելու համար «6»-ի աշխատակիցների գործողությունների օրինաչափությունն ու որպես այդ գործողությունների տուժող ճանաչել մասնավորապես մարմնական վնասվածք ստացած Վ. Ջհանգիրյանին:

Արդեն փետրվարի 24-ի գիշերը Վ. Ջհանգիրյանին ձերբակալել էին դիմադրության կասկածանքով, իսկ Գ. Ջհանգիրյանին՝ ՔՕ 235 հոդվածով՝ ապօրինի զենք-զինամթերք կրելու կասկածանքով՝ այն դեպքում, երբ իրավապահներին անմիջապես ներկայացվել է, որ Գ. Ջհանգիրյանին ուղեկցող մեքենայից հայտնաբերված զենքը օրինական է եւ փաստաթղթավորված, ինչը եւ ցույց էր տրվել: Գ. Ջհանգիրյանի նկատմամբ ապօրինություններ եղել էին նաեւ հետագայում, երբ արդեն անցել էր ձերբակալության համար սահմանված 72 ժամը: Օրենքով սահմանված կարգով ձերբակալության ժամկետի ավարտից հետո նախկին դատախազին կամ պետք է անհապաղ ազատ արձակեին, կամ մինչ այդ պետք է լիներ դատարանի որոշումը նրան կալանելու մասին: Բայց սահմանված ժամկետը լրանալուց կես ժամ անց միայն, 01:40-ին, մեղադրանք էր առաջադրվել: Նա գրավոր հայտարարել էր, որ ձերբակալության ընթացքում պահանջել է իրեն հասանելիք փաստաթղթերը, ինչը իրեն չի տրվել, իսկ 72 ժամը լրանալուց հետո իրեն այլեւս իրավունք չունեն պահել ոստիկանությունում եւ պետք է անհապաղ ազատ արձակեն: Պահանջը չէր կատարվել: Փոխարենը ժամը 3:30-ին, երբ վաղուց արդեն լրացել էր նրա ձերբակալման օրինական ժամկետը, Գ. Ջհանգիրյանին տարել էին դատարան, որը նրան կալանավորելու որոշում էր կայացրել առավոտյան ժամը 6-ի սահմաններում: Նրա փաստարկները, թե՝ ինքն ապօրինի է գտնվում անազատության մեջ, դատարանը հաշվի չէր առել: Կալանքի որոշումը ստանալուց հետո իրավապահները Գ. Ջհանգիրյանին տեղափոխել էին «Վարդաշեն» քրեակատարողական հիմնարկ: Ընդ որում, կալանավորելիս նրան մեղադրանք էր առաջադրվել ոչ միայն ապօրինի զենք-զինամթերքի, այլեւ ՔՕ 316-րդ հոդվածի 1-ին մասով՝ իշխանության ներկայացուցչի նկատմամբ բռնություն գործադրելու համար, իսկ ավելի ճշգրիտ՝ այն բանի համար, որ Գ. Ջհանգիրյանը «6-րդ վարչությունում» ոստիկաններին դիմադրություն է ցույց տվել: Ըստ նրա պաշտպանի, հասկանալի եւ ակնհայտ է, որ եթե նա դիմադրություն ցույց տված լիներ, պիտի ձերբակալված լիներ նաեւ այդ կասկածանքով: Ու թեեւ նախկին դատախազի կալանավորման գործընթացը հետագայում բողոքարկվել էր Վերաքննիչ դատարանում եւ հիմա էլ բողոքարկվել է Վճռաբեկում, այդուհանդերձ, նրա կալանքի ժամկետը արդեն երկրորդ անգամ եւս երկու ամսով եւ մինչեւ հունիսի 24-ը երկարացվել է: Հիմնավորումը, ինչպես մյուս բոլոր քաղաքական բանտարկյալների դեպքում, «տրաֆարետային» է՝ կթաքնվի քննությունից, կխոչընդոտի քննությանը, թեեւ Լ. Սահակյանի պնդմամբ, անցած ավելի քան երկու ամիսների ընթացքում Գ. Ջհանգիրյանի հետ որեւէ քննչական գործողություն չի կատարվել: Թե այդ ո՞ր քննությանը կամ նախաքննական մարմնի ի՞նչ գործողությանը ու ինչպե՞ս կարող է խոչընդոտել Գ. Ջհանգիրյանը՝ հասկանալի չէ: Թվում է՝ ամեն ինչ շատ պարզ է՝ պաշտոնապես «հաստատված» է, եւ կասկածներ չկան, որ նա «դիմադրություն է ցույց տվել իշխանության ներկայացուցիչներին», կրել է «ապօրինի» զենք, ուրեմն՝ ինչո՞ւ նրա գործը դատարան չի ուղարկվում եւ շարունակաբար երկարաձգվում է նախկին դատախազի կալանքի ժամկետը: Պատասխանը, ըստ իրավապաշտպանների, ակնհայտ է՝ Ջհանգիրյանի գործը դատարան ուղարկելու չէ, որովհետեւ այդ «թխված» գործը դատարանում որեւէ քննության չի դիմանա:

Ընդունում է ԱԺ նախագահ, ՀՀԿ փոխնախագահ Տիգրան Թորոսյանը

- 1996-ին ԿԸՀ-ում ԱԺՄ ներկայացուցիչ Վովա Հախվերդյանը մեր թերթում հրապարակած հոդվածում նշել է, որ երբ սեպտեմբերի 25-ին դաժան ծեծի ենթարկելուց հետո միջանցքում իրեն քարշ տալով տանում էին՝ Դուք, որ այն ժամանակ ԿԸՀ-ում ՀՀԿ ներկայացուցիչն էիք, ոչ միայն ձայն չհանեցիք, այլեւ չթաքցրիք հեգնական ժպիտը: Եղե՞լ է նման բան:

- Ճիշտն ասած, ամբաստանություններին ու կեղծիքներին սովորություն չունեմ պատասխանելու, բայց քանի որ սա համապատասխան ենթատեքստով է ներկայացված՝ ասեմ հետեւյալը: Շատերը կարող են վկայել, որ այդ ժամանակ ես չեմ եղել ԱԺ-ում, որտեղ այդ ժամանակ տեղակայված էր ԿԸՀ-ն: Շենքից դուրս եմ եկել ցուցարարների գալուց շուրջ կես ժամ առաջ: Եվ երեկոյան 19-ի սահմաններում, երբ գնացել էի ՀՀԿ-ի գրասենյակ՝ այնտեղ եմ լսել կրակոցները: Որոշ ժամանակ անց, երբ պարզ դարձավ, թե ինչ է տեղի ունեցել՝ փորձել եմ կապվել ԿԸՀ-ի հետ: Ասացին, թե ինչ է կատարվում, եւ պարզեցի, որ որեւէ մեկին ներս չեն թողնում ԱԺ տարածք: Այդ ժամանակ փորձել եմ գտնել ԿԸՀ այն անդամներին, որոնք ԱԺ ներսում չէին: Եվ մի քանի հոգով հավաքվել ենք Վիլեն Սուքիասյանի տանը, որը ԿԸՀ-ում ՀԿԿ ներկայացուցիչն էր: Այնտեղ սպասել ենք մինչ գիշերվա 12.30-ը՝ հույս ունենալով, որ կկարողանանք ԿԸՀ-ի մեր մյուս գործընկերների հետ հավաքվել ու հասկանալ, թե ինչ պիտի արվի: Մինչ այդ ժամը որեւէ հնարավորություն չգտնվեց դա անելու համար, եւ ամեն մեկը գնաց իր տուն:

Իսկապես ցավում եմ, որ մարդիկ ինչ-ինչ նպատակների համար կարող են տարածել սուտ ու կեղծիք: Երկու բան կա, որ ինձ համար աններելի է. նախ՝ դավաճանությունը, երկրորդը՝ սուտ ու կեղծիք տարածելը: Դժբախտաբար, կան մարդիկ, որոնց համար սա կենսակերպ է:

- Դառնանք մեր օրերին: Դատելով այն առաջարկներից, որ ՀՀ նախագահին ներկայացրել է ԵԽԽՎ 1609 բանաձեւի իրագործման նպատակով ձեւավորված աշխատանքային խումբը՝ ստեղծվելու է խորհրդարանական հանձնաժողով՝ քննելու մարտի 1-ի դեպքերը: Արդեն կա՞ նման որոշում:

- Ոչ, դեռ չկա: Բայց կարծում եմ, իրադարձությունների զարգացումները բերում են նրան, որ դրա հետ կապված պետք է վերջնական որոշում ընդունվի մոտ ժամանակներս: Նախ՝ գարնանային նստաշրջանն է ավարտվում: Հետո՝ մոտենում է ավարտին այդ գործի քննությունը. արդեն զգալի թվով գործեր ուղարկվել են դատարան եւ այլն: Այսինքն, կարծում եմ, նման մի հանձնաժողով ստեղծելու համար, որպեսզի պահպանվի այն մոտեցումը, որի մասին նաեւ Թոմաս Համմարբերգն էր ասում, թե այդ մարմինը չպիտի միջամտի իրավապահների աշխատանքներին՝ մոտենում է ժամանակը, եւ պետք է վերջնականապես կողմնորոշվել: Համոզված եմ, որ առաջիկա 7-10 օրվա ընթացքում կլինի վերջնական պայմանավորվածություն:

- Երբ առաջարկ եղավ, որ այդ հանձնաժողովը ստեղծվի Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակում, Դուք նաեւ հետեւյալ հակափաստարկը ներկայացրիք, թե արտահերթ զեկույցով Պաշտպանն արդեն հստակորեն ներկայացրել է իր տեսակետը: Սակայն նա իր զեկույցում ավելի շատ հարցեր է առաջադրել. ասենք՝ ինչպե՞ս պատահեց, որ մարտի 1-ի առավոտյան 6:30-ի սահմաններում րոպեների ընթացքում ոստիկանությանը հաջողվեց մոբիլիզացնել բազմաթիվ ստորաբաժանումներ, որոնք հարձակվեցին ցուցարարների վրա, եթե այս ամենի նպատակը միայն տեղազննության կատարումն էր: Դուք ունե՞ք այս հարցի պատասխանը:

- Կարծում եմ, այդ հարցերը ճիշտ է ուղղել համապատասխան հասցեով: Եվ հուսով եմ՝ կստացվեն համարժեք պատասխաններ: Ես այդ գործի քննությամբ չեմ զբաղվել՝ դա իմ պարտականությունն ու իրավունքը չէ:

- Իսկ տրամաբանությունն ի՞նչ է հուշում, ի՞նչ է Պաշտպանի զեկույցում առաջադրված այս հարցի պատասխանը. եթե իրոք առավոտյան Ազատության հրապարակում հայտնաբերվել են նռնակներ ու ատրճանակներ՝ «ինչպե՞ս եղավ, որ նրանց ցրելու ժամանակ, որն ուղեկցվել է ծեծով եւ դիմադրությամբ, ոչ մի կրակոց չեղավ»:

- Կարծում եմ, կատարվածն այնքան արտառոց ու ցավալի իրադարձություն է, որ ուղղակի ենթադրությունների եւ զուտ տրամաբանության վրա՝ առանց փաստերի, հնարավոր չէ գտնել որեւէ հարցի պատասխան:

- Արդեն 2 ամսից ավելին է անցել, ու պիտի որ նման հարցերի պատասխանը լիներ, թե ի՞նչ ստույգ տվյալներ են ստացվել, որոնք վկայել են Ազատության հրապարակում զենքի կուտակման մասին:

- Գործի քննություն է կատարվում, եւ դա ակնհայտորեն, որպես առաջնահերթ խնդիր, վերաբերելու է նաեւ զենքի կուտակումներին: Կարծում եմ՝ պիտի սպասենք ու պատասխանները ստանանք իրավապահ մարմիններից:

- Պաշտպանի զեկույցում մի դիտարկում կա, թե անհանդուրժողականության մթնոլորտի ձեւավորումը պայմանավորված էր թե՛ իշխանության, թե՛ ընդդիմության որոշակի տարրերի գործունեությամբ, եւ այն «վերաճեց փոխադարձ ատելության ու դարձավ մարտի 1-2-ի հիմնապատճառը»: Մարտի 1-ի հատուկ նիստում Դուք խոսում էիք միայն ընդդիմադիրների սերմանած ատելության մասին: Հիմա կընդունե՞ք, որ իշխանությունն էլ է նպաստել անհանդուրժողականության մթնոլորտի ձեւավորմանը:

- Կարծում եմ, որեւէ ելույթ իր ենթատեքստից չպիտի կտրել, այդ դեպքում միանգամայն պարզ կլինի, թե ինչ էի ասում այդ ժամանակ: Պատրաստ եմ արտահայտածս ցանկացած միտք հիմնավորել ու ապացուցել, որ իրականությունն այն է, ինչ ասել եմ:

Անհանդուրժողականության մթնոլորտը Հայաստանում ձեւավորվել է երկար տարիների ընթացքում: Ես այդ նիստում հիշեցրի 1996-ին կատարված իրադարձությունները: Կարծում եմ՝ դրանք երբե՛ք չպետք է մոռացվեն, եւ ոչ էլ մարտի 1-2-ի դեպքերը պիտի մոռացվեն, որպեսզի չկրկնվեն: Համոզված եմ, որ այդ ամենը ցույց է տալիս, որ անկախության գրեթե ողջ տարիներին անհանդուրժողականությունն ավելի ու ավելի խորացել է: Տարբեր անձեր, կառույցներ կամ կուսակցություններ են «ներդրումներ» ունեցել այդ գործի մեջ: Ի վերջո, քաղաքական ասպարեզում առկա մթնոլորտի համար քաղաքական բոլո՛ր ուժերն են պատասխանատու՝ սա ակնհայտ է: Բայց համոզված եմ, որ այդ անհանդուրժողականությունը որակական մի նոր աստիճանի հասավ 2007-ի հոկտեմբերից սկսած: Շատերի, այդ թվում եւ քաղաքականությամբ չզբաղվողների համար էր նկատելի, որ այս նախագահական ընտրություններին նախորդած ժամանակահատվածում ատելության քարոզը ձեռք էր բերել նոր որակներ: Եվ սա էր պատճառը, որ այդ իրադարձություններն ունեցան նման ողբերգական արդյունք: Այսօր հասարակությունը պետք է մերժի ատելության, կեղծիքի ու ստի, ամբաստանությունների շարունակվող ալիքի ցանկացած դրսեւորում, որ այն կրկին չվերադառնա տիեզերական հաջորդ շրջանը փակվելուց հետո:

Մի՞թե ուզում էինք այսպիսի Անկախ, Ազատ Հայաստան

Մի՞թե ուզում էինք, որ լինեն կախյալ դատարաններ, որ լինեն համատարած կամակատարներ: 2008 թ. փետրվարի 19-ից հետո իշխանությունները հանկարծ «հասկացան», որ իրենց «Հայաստանում» ապրում են եւ նույնիսկ աշխատում քրեածին տարրեր: Որոշեցին շղթայել ոտքերը եւ ձեռքերը եւ ի ցույց բոլորիս՝ դատարան բերել այդպես շղթայված: Կարդալ դատավճիռ, որի վրա իրենք էլ են ծիծաղում... Բայց ընկեր իշխանավորները պետք է հասկանան, որ ինչքան էլ շղթայեն ձեռքեր եւ ոտքեր, միեւնույն է՝ չեն կարող շղթայել նրանց բերանները եւ քաղաքական հայացքները: Շղթայվածներն ավելի են ըմբոստանում եւ ուժեղանում: Ուժեղանում են շղթայվածների ընկերները, հարազատները եւս: Ամեն անգամ, երբ նրանք տեսնում են շղթաները՝ կամքով են լցվում ու վճռականությամբ: Ընկեր իշխանավորները լավ հասկանում են, որ շղթայված են նաեւ իրենց կողքին կանգնած, իրենց գովաբանողների բերանները, բայց դրան հակառակ՝ ազատ են ոտքերը, ձեռքերը ու նաեւ գործողությունները:

Շղթայված էին մեր բերանները շուրջ 70 տարի, բայց եկավ 1988-ը: Ժողովուրդը հավաքվեց օպերայի հրապարակում, եւ այնտեղ ստեղծվեց մեր՝ բոլորիս Ազատության հրապարակը: Ու այնտեղ ձերբակալվեցին մեր ամուսինները, մեր ընկերները: Նրանց շղթայեցին մեկ ամիս, վեց ամիս, իսկ մեր Ազատության հրապարակը շրջափակեցին տանկերով: Շրջափակված էր հրապարակը, միեւնույն է՝ հավաքվում էինք տանկերից քիչ հեռու՝ N8 կամ N10 տանկի մոտ:

Այսօր նա, ով մեզ շղթայում է եւ կամ ուզում է շղթայել՝ մեր կողքին էր կա՛մ շղթայված, կա՛մ Ղարաբաղում:

Նրանք քաջ գիտեն, նրանք ապրել են այս ամենը. բայց մինչեւ ե՞րբ...

- Թող անցնի վեց ամիս, մեկ տարի, նույնիսկ՝ երեք, միեւնույն է՝ այդքան մարդու չե՛ք կարող շղթայել: Ձեր խիղճը մի օր կարթնանա, մի օր դուք կհիշեք ձեր պայքարի, պատերազմի, հետո՝ սեղանի ընկերների մասին, դուք էլ եք հայ...

Դուք էլ շատ լավ հասկանում էիք, որ մարդիկ ունեին ցավ ու պահանջ, եւ այդ ամենը նրանք տեսնում էին միայն Ազատության հրապարակում, իրենց հասկացող ընկերների կողքին:

Ժողովրդի մի մեծ հատված օրեր շարունակ (անձրեւի ու ձյան տակ) կանգնած էր Ազատության հրապարակում ազատության ձգտումով: Ազատության ձգտումը մարդու բնական վիճակն է, իսկ իշխանությունն իր գործողությամբ խեղդել է ուզում ազատատենչ հոգիներին: Անհնար է սպանել ազատությունը. այն տրված է ի վերուստ:

Տասը օրից Հայաստանի Հանրապետության մոտ 20 հազար անտունների շարքերը կհամալրի ու փողոցում կհայտնվի ծայրահեղ աղքատ 13 ընտանիք՝ շուրջ 60 մարդ:

Ամեն անգամ, երբ շենքին մեքենա է մոտենում, 5-ամյա Գուրգենը վախվորած հարցնում է. «Թաղապետարանից էկել են մեզ հանե՞ն»:

Կառավարության պատերի տակ ձմեռն անցկացնելուց հետո 11 ամսական Վոլոդյան բրոնխների հիվանդություն է ձեռք բերել: Իսկ քույրը՝ Սվետլանան, կոշիկ չունենալու պատճառով դպրոց չի գնում:

Անահիտի թոռնիկները 10 օրից նույնիսկ այս 4 «պանելից» կզրկվեն:

Նրանց թվում կան անչափահասներ, միայնակ մայրեր, թոշակառուներ եւ հաշմանդամներ: Այս ընտանիքները տուն չունենալու պատճառով տարիներ առաջ ինքնակամ զբաղեցրել են դեռեւս խորհրդային տարիներին կառուցված ու անավարտ մնացած Աջափնյակ համայնքի Նազարբեկյան 48 կիսակառույց շենքի մի քանի սենյակներ: Վերջերս հայտնվել են այդ շենքի օրինական տերերը եւ անօթեւաններից պահանջել բնակարաններն ազատել: Սեփականատերերն արդեն դիմել են դատարան, որն էլ վճռել է անտուն քաղաքացիներին տարածքից վտարել: Հակառակ դեպքում՝ ԴԱՀԿ-ն նրանց դուրս կշպրտի: Երեկ, երբ նշյալ հասցեում էինք, բնակիչները ՀՀ իշխանություններին մեկ առ մեկ երեսով էին տալիս նախընտրական շրջանում տված խոստումները. «Սերժ Սարգսյանը ընտրություններից առաջ ասում էր՝ Հայաստանում ոչ մի անտուն չի մնա, ամեն հայ պետք է ավտոմեքենայով եւ բնակարանով ապահովված լինի, մեզ հետ հանդիպման ժամանակ էլ խոստացավ, որ մեզ կօգնի, բա ո՞ւր կորան խոստումները»:

Բնակիչների ներկայացմամբ, այդ տարիների ընթացքում իրենք ապրել են անմարդկային պայմաններում: Շենքը չունի կոյուղի, պատուհաններ, դռներ, մարդիկ տարիներով անգամ էլեկտրաէներգիա չեն ունեցել: Զուգարանի եւ լոգարանի մասին խոսք անգամ չէր կարող լինել: Դրանց բացակայության պատճառով բնակիչներն իրենց բնական կարիքները հոգում են դույլերի մեջ: Լոգանքն էլ ընդունում են հարեւան շենքերից կրած, վառարանի վրա տաքացրած ջրով ու բետոնե հատակին կանգնած: Այդ կիսակառույց շենքն ունի ընդամենը պատեր ու բետոնե հատակ: Բնակիչները այստեղից-այնտեղից անպիտան դուռ, լուսամուտ ու մաշված կահույք են հայթայթել, որպեսզի ձմռանը չցրտահարվեն: Նրանց պատմելով, այդուհանդերձ, շենքում այնքան խոնավ եւ ցուրտ է, ու շուրջ տարին էլ միջանցիկ քամիներ են փչում, որ գրեթե բոլոր բնակիչները առողջական խնդիրներ ունեն:

«Մեր ընտանիքն արդեն 2 անգամ վտարվել է: Ֆուչիկի 10-ում էինք ապրում, բայց դա էլ որպես վթարային՝ քանդեցին ու մեզ ձմեռվա կեսին դուրս գցեցին, մոտ 50 օր նորածին թոռանս հետ դրսում էինք ապրում»,- «Առավոտի» հետ զրույցում ասաց շենքի բնակիչ Անահիտ Իսպիրյանը, որի ընտանիքն ապրում է իր հաշմանդամության թոշակով:

Գոհարիկ Կոստանյանն էլ այստեղ ապրում է դստեր եւ 2 անչափահաս թոռների հետ: Անահիտ Սիմոնյանի տղան ու հարսը հաշմանդամ են եւ անաշխատունակ, դուստրն էլ իր անչափահաս երեխայի հետ ապրում է իրենց հետ: «Երեխայիս կաթը խանութից պարտքով եմ վերցնում, որ հետո հաշմանդամության թոշակիցս պարտքը փակեմ: Ամբողջ ձմեռ փոքրիկիս բարուր արած կառավարության շենքի մոտ էինք գնում, որ խնդրեինք Սերժ Սարգսյանին՝ մեզ այստեղից չվտարեն: Էդ ցրտին էրեխուս հետ ժամերով էնքան կանգնեցինք, որ բրոնխները հիվանդացան: Հիմա խրոնիկ հիվանդ է: Մենք արդեն հասկանում ենք այն մարդկանց, ովքեր ասում են՝ կվառեմ էրեխուս: Միանգամից ամեն ինչից կպրծնեն: Քիչ է մնում, ԴԱՀԿ-ի գալու ժամանակ, էրեխեքին առնենք ու պատուհաններից քցվենք»,- պատմեց Անահիտի հարսը:

Վարդուհի Մուգդուսյանի խոսքերով էլ՝ «4 անչափահաս թոռ ունեմ, հարսս էլ էսօր-էգուց կազատվի, որ լսում է ԴԱՀԿ-ի անունը՝ սթրեսի մեջ է ընկնում: Փաստորեն, թոռս փողոցու՞մ պիտի ծնվի: Ո՞ւր գնանք նորածնի ու անչափահասների հետ: Այնքան գումար էլ չենք ստանում, որ կարողանանք վարձով ապրել»: Բնակիչների խոսքերով, քաղաքապետարանում իրենց խորհուրդ են տվել դիմում գրել, որպեսզի ընդգրկվեն անօթեւանների ցուցակում, սակայն որոշ ժամանակ անց ասել են, թե նման ծրագիր քաղաքապետարանը չունի:

Աջափնյակի փոխթաղապետ Արմեն Բաղդասարյանն «Առավոտի» հետ զրույցում պարզաբանեց, որ այդ բնակիչներն այդտեղ ապօրինի են բնակվում, իսկ շենքի բոլոր բնակարանները օրդերով սեփականատերեր ունեն. «Մեր համայնքը ազատ բնակֆոնդ եւ բյուջե չունի, որպեսզի այդ մարդկանց կացարանով ապահովի»:

ՀՀ-ում աշխատանքի եւ սոցիալական հարցերի նախարարությունն է անօթեւաններին ժամանակավոր կացարաններով ապահովում: Նախարարությունից «Առավոտին» հայտնեցին, որ իրենք առաջին հերթին ժամանակավոր կացարաններ հատկացնում են դրսում հայտնված մարդկանց, մասնավորապես՝ «բոմժերին». «Ձեր նշած անօթեւանները Հայաստանում մոտ 20.000 կլինեն: Բայց մեր կացարանը ընդամենը 50 մարդու համար է: Իսկ ընտանիքներով ապրելու համար հարմար չէ»:

Չնայած նախկին վարչապետ Սերժ Սարգսյանի խոստումներին

Հայաստանում աղքատության նպաստ ստացողների շարքերն օր օրի նոսրանում են: Ու թեպետ նախագահական ընտրություններից առաջ վարչապետ Սերժ Սարգսյանը հայտարարեց, որ այս անգամ թոշակների բարձրացման հետեւանքով որեւէ նպաստառու ցուցակից դուրս չի մնալու, այդուամենայնիվ, աղքատության ընտանեկան նպաստ ստացող հարյուրավոր մարդիկ պետական աջակցությունից զրկվեցին: Այս տարվա հունվար ամսվա թոշակների՝ 60 տոկոսով ավելանալը, այսպես ասած, շատ նպաստառուների աղքատության շեմը կրճատեց: Համենայնդեպս, ՀՀ իշխանություններն այս համոզման են: Ս. Սարգսյանը առանձնացրել էր հատկապես անժառանգ, միայնակ թոշակառուներին, որոնք որեւէ պարագայում նպաստից չէին զրկվելու: Ըստ նրա՝ առաջին հերթին հենց այս խմբի նպաստառուները չպետք է զրկվեին իրենց գումարից: Օրերս «Առավոտին» էր դիմել Վեդու Վանաշեն գյուղի 73-ամյա միայնակ բնակիչ, անժառանգ թոշակառու, առաջին կարգի հաշմանդամ Արաքսյա Հակոբյանը, որին այս տարվանից զրկել են նպաստից: Վեդիի սոցիալական ծառայությունը պատճառաբանել է, որ կինն ունի տնամերձ հողամաս: Նա ստանում է ընդամենը 29 200 դրամ թոշակ: Կնոջ պատմելով, այդ գումարով նա մի կերպ կարողանում է բնակվարձերը վճարել: «Նպաստով էլ՝ օրվա հացը հոգում: Եթե Հայաստանում իմ նման թոշակառուն չի ստանում նպաստ, հապա էլ ո՞վ պետք է ստանա: Ես կարծում եմ, որ Վեդու նպաստների բաժնում տեղի է ունենում խաբեություն, մեղմ ասած՝ անտարբերություն կարիքավորների նկատմամբ, քանի որ նրանք հաշվի չեն առնում երկրի ղեկավարի հրահանգները»,- բողոքեց տիկին Արաքսյան: Այս առնչությամբ՝ աշխատանքի եւ սոցիալական հարցերի նախարարության մեթոդական օգնության բաժնի պետ Արմեն Մարգարյանը «Առավոտին» պարզաբանեց, որ Արաքսյա Հակոբյանը ունի տնամերձ հողամաս, որի տարեկան եկամուտը կազմում է 32 հազար դրամ. «Պետք է այդ եկամուտը պակաս լինի 30 հազար դրամից, որ քաղաքացին նպաստ ստանա»:

Այս օրերին «Առավոտին» էին դիմում նաեւ նպաստառուների ցուցակից դուրս մնացած բազմաթիվ քաղաքացիներ: Այս առնչությամբ Դիլիջան քաղաքի այն բնակիչները, որոնք նախկինում սոցիալապես անապահովների ցուցակում էին ընդգրկված ու պետությունից 7-8 հազար դրամ էին ստանում՝ իրենց գոյությունը պահպանելու համար, այժմ ստիպված են յոլա գնալ «բարձրացված թոշակով»: Բնակիչներից մեկը, որ չցանկացավ ներկայանալ, ասաց, որ մինչեւ այս տարվա թոշակների բարձրացումը՝ ստանում էր մոտ 19 հազար դրամ թոշակ, դրան գումարած նաեւ 8 հազար դրամ նպաստ, որով կարողանում էր ծայրը ծայրին հասցնել, իսկ հիմա ստանում է միայն 26 հազար դրամ թոշակ. «Ստացվում է, որ ես թոշակիս այսքան բարձրացումից իրականում ոչ թե շահում եմ, այլ տուժում, քանի որ թոշակս ու նպաստս իրար հետ կազմում էին 27 հազար դրամ, այդ 1000 դրամն էլ ինձ համար մեծ նշանակություն ուներ»:

Սակայն կեղծարարը ներկայանում է որպես «տուժող»

Երեկ ՀՀ քրեական վերաքննիչ դատարանում լսվեց փետրվարի 19-ի ՀՀ նախագահական ընտրությունների ընթացքում գրանցված, թերեւս, ամենացնցող քրգործերից մեկը: Հիշեցնենք, որ Գեղարքունիքի մարզի ընդհանուր իրավասության դատարանը ապրիլի 12-ին ՀՀ նախագահի նախկին թեկնածու Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի վստահված անձանց՝ Գավառ քաղաքի բնակիչներ Սիմոն Ամիրխանյանին եւ Սամվել Կարապետյանին դատապարտել էր 3 տարվա ազատազրկման, դատախազության հրամցրած Քրօրի 38 եւ 150 հոդվածների այն հիմքով, որ վստահված անձինք ճնշում են գործադրել Գավառի թիվ 22/21 տեղամասի հանձնաժողովի նախագահ Հռիփսիմե Հայթյանի վրա եւ ստիպել են քվեարկության արդյունքների ամփոփիչ արձանագրությունը խեղաթյուրել՝ հօգուտ Տեր- Պետրոսյանի: Ս. Ամիրխանյանը եւ Ս. Կարապետյանը երեկ վերաքննիչ դատարանում պնդեցին, որ այդպիսի բան չի եղել, ընդհակառակը՝ Հ. Հայթյանն է զեղծարարությամբ զբաղվել, կեղծել է ամփոփիչ արձանագրությունը, ջնջել է Ս. Սարգսյանի օգտին քվեարկածների ճշգրիտ թիվը եւ շուրջ 700 քվեով ավելացրել այն: Արդյունքում՝ զեղծարար կինը, ինչպես ներկայացրին մեղադրյալները, 3,5 տարվա ազատազրկման է ենթարկվել, որը պայմանականորեն չի կիրառվել եւ նրան տրվել է մեկ տարի փորձաշրջան:

Վերաքննիչում ծափերով դիմավորեցին Գեղարքունիքի ընդհանուր իրավասության դատարանի դատավճիռը բեկանել կամեցող «ճնշողներին», որոնց ոտքերը անվտանգության աշխատակիցներն անմիջապես շղթայեցին նստարանի ձողին՝ 4 կողմից շրջապատելով նրանց: Ներկաների, Ս. Ամիրխանյանի, Ս. Կարապետյանի եւ վերջիններիս պաշտպան Սեդա Սաֆարյանի հորդորներին՝ տրամադրել ավելի մեծ դահլիճ՝ դատավոր, իրավագիտության դոկտոր Սերժիկ Ավետիսյանը մերժեց: Սեդա Սաֆարյանը բացարկ հայտնեց մեղադրողին՝ Վահրամ Մարգարյանին: Պաշտպանը բացարկի պահանջը հիմնավորեց հետեւյալ ձեւով. «Մեղադրանքում կան անբավարար հիմքեր: Մեղադրողը դուրս է եկել իր լիազորության սահմաններից եւ անհավասար մոտեցում դրսեւորել ԲՀԿ-ական Հ. Հայթյանի եւ իմ պաշտպանյալների նկատմամբ: Պաշտպանել է ոչ թե մեղադրանքը, այլ անձի շահերը»: Պաշտպանը հանդես եկավ մեկ այլ միջնորդությամբ, փոխել իր պաշտպանյալների խափանման միջոցը, եթե ոչ՝ ապա գրավի միջոցով նրանց տալ ազատություն: Դատարանն այս միջնորդությունն էլ մերժեց՝ անհիմն որակելով:

Ս. Սաֆարյանը մեկ այլ միջնորդությամբ հանդես եկավ, ըստ որի՝ դատալսմանը ներկա ԱԺ «Ժառանգություն» խմբակցության անդամ Արմեն Մարտիրոսյանը, իբրեւ պատգամավոր, անձնական երաշխիքներ է տալիս, որ նրանք, գտնվելով ազատության մեջ, չեն խանգարի գործի քննությանը: Դատավոր Ս. Ավետիսյանը՝ պմդելով, որ մեղադրյալները կարող են ոչ միայն խանգարել գործի քննությանը, այլեւ խուսափել 3 տարի պատիժը կրելուց՝ այս միջնորդությունը եւս մերժեց:

Պաշտպան Ս. Սաֆարյանը հրապարակավ հայտնեց, որ դատախազության մեղադրանքը եւ դատավճիռը քաղաքական պատվեր է եւ իրավազուրկ՝ հորդորելով բեկանել այն: Նույնը փաստեցին մեղադրյալները: Սամվել Կարապետյանը դատարանին հորդորեց պատժել միայն իրեն այն բանի համար, որ բողոք-արձանագրություն չի կազմել, երբ տեսել է Հ. Հայթյանի կողմից կեղծված ամփոփիչ արձանագրությունը: Ներկա գավառցիները հայտնեցին նաեւ, որ ազատության մեջ գտնվող Հ. Հայթյանն ընտրությունների օրը անձամբ տարվել է Գեղարքունիքի մարզպետի մոտ, որտեղ փոխել է արձանագրության տվյալները: Ըստ գավառցիների, այդ մասին ցուցմունք է տվել այն ոստիկանը, որը Հայթյանին տարել է մարզպետի մոտ:

Հայաստանի առաջին Հանրապետության ձեւավորմանը նախորդած Մայիսյան հերոսամարտերի պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ է գրավում Ղարաքիլիսայի (Վանաձոր) մատույցներում Հայկական կորպուսի եւ աշխարհազորայինների մղած 4-օրյա անհավասար եւ, ի վերջո՝ ողբերգական ավարտ ունեցած ճակատամարտը։

Ավետիս Ահարոնյանի կողմից «20-րդ դարի Ավարայր» բնորոշումը ստացած այս պատմական իրադարձությունը 1918-ի մայիսին Արեւելյան Հայաստանի տարածքում տեղի ունեցած երեք հիմնական ռազմաբախումներից, անկասկած, ամենախոշորն էր, որի արդյունքում թուրքական բանակն ունեցավ մեծ կորուստներ։ Եթե Սարդարապատում ձեռք բերված եւ Բաշ Ապարանում ամրապնդված առաջին հաղթանակներից հետո Հայկական կորպուսի հիմնական ուժերը Ղարաքիլիսայի մատույցներում ուժասպառության եզրին չհասցնեին հակառակորդի խոշորագույն խմբավորմանը, ապա թերեւս անհնարին կլիներ խափանել Երեւանն ու Թիֆլիսը գրավելու՝ թուրքական հրամանատարության նախնական մտահղացումը։ Ավելին, նման պայմաններում հնարավոր չէր լինի կանխել նաեւ Սարդարապատի եւ Բաշ Ապարանի ճակատներում կուտակված հայկական զինուժի թեւանցումը՝ Ղարաքիլիսա-Դիլիջան գծով, որն անհնարին կդարձներ մայիսի 28-ին հռչակված Հայաստանի անկախության հռչակագրում մատնանշված «հայաբնակ տարածքների» վերահսկողությունը՝ հայկական զինուժի կողմից։ Ղարաքիլիսայի հերոսամարտի շնորհիվ ապահովվեց նաեւ շուրջ 20 000 գաղթականների անվտանգությունը:

Հայ ժողովրդի ճակատագրում հսկայական դեր խաղացած Ղարաքիլիսայի 4-օրյա անօրինակ հերոսամարտի բազմաթիվ դրվագները դեռեւս անհրաժեշտ խորությամբ չեն հետազոտվել մեր պատմաբանների կողմից։ Պատճառն այն է, որ նախորդ ուսումնասիրողները հիմնվել են իրենց ձեռքի տակ եղած կցկտուր փաստերի, հիմնականում՝ ժամանակակիցների վկայությունների եւ առանձին արխիվային վավերագրերի վրա։ Նման պայմաններում հասկանալի է, որ մեր ժողովրդի ճակատագրում առանձնահատուկ դեր խաղացած Ղարաքիլիսայի ճակատամարտի պատմության գիտական ուսումնասիրության վճռորոշ պայմանը ասպարեզում առկա սկզբնաղբյուրների ամբողջական, համապարփակ քննությունն է եւ, իհարկե՝ նոր վավերագրերի հայտնաբերումը։ Այդ պատճառով, դրվատանքի է արժանի Ղարաքիլիսայի հերոսամարտի 90-ամյակի նախօրեին մասնագետ պատմաբանների, երկրի քաղաքական ու զինվորական ղեկավարության եւ ընթերցող լայն հասարակայնության դատին ներկայացվող՝ Ազգային ժողովի պատգամավոր, պատմական գիտությունների թեկնածու Վիկտոր Դալլաքյանի եւ պատմական գիտությունների թեկնածու Արմեն Մարուքյանի «Ղարաքիլիսայի 1918թ. հերոսամարտը. փաստաթղթերի եւ նյութերի ժողովածու» մեծարժեք ուսումնասիրությունը։ Ժողովածուն հրատարակության է երաշխավորվել ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի գիտական խորհրդի որոշմամբ: Ղարաքիլիսայի հերոսամարտի 90-ամյակին նվիրված եւ օրերս հրատարակված այս աշխատությունը գալիս է լրացնելու եւ ամբողջացնելու Ղարաքիլիսայի ճակատամարտի պատմության վերաբերյալ ասպարեզում առկա սկզբնաղբյուրները՝ բազմաթիվ նոր եւ խիստ հետաքրքրական վավերագրերով։ Ժողովածուի մեջ ամփոփված փաստաթղթերը հարստացնում են Ղարաքիլիսայի ճակատամարտի մասին մեր ունեցած նախորդ գիտելիքները, հնարավորություն են տալիս վերականգնել այդ կարեւոր իրադարձության առանձին դրվագները եւ ընթերցողի հետ խոսել միայն ու միայն փաստերի լեզվով։

Ժողովածուի հեղինակներին հաջողվել է Ղարաքիլիսայի հերոսամարտի պատմության հայտնի փաստաթղթերի հետ միասին՝ հայտնաբերել բազմաթիվ նոր սկզբնաղբյուրներ եւ առաջին հերթին՝ արխիվային վավերագրեր։ Հատկապես կարեւոր են Հայկական կորպուսի հրամանատար, գեներալ Թ. Նազարբեկովի հեռագրերը՝ Թիֆլիսի Հայոց Ազգային խորհրդին, Ղարաքիլիսայի ճակատամարտը ղեկավարող գնդապետներ Բեյ-Մամիկոնյանի, Ղորղանյանի, փոխգնդապետ Ալոբյանի հրամաններն ու զեկուցագրերը, ինչպես նաեւ՝ Հայկական կորպուսի առանձին սպաների կողմից ճակատամարտից հետո Թիֆլիսում ներկայացված զեկուցագրերը եւ այլ հետաքրքրական փաստաթղթեր։

Կապիտան Գուրգեն Տեր-Մովսիսյանի, Գարեգին Նժդեհի, գնդապետներ Նիկոլայ Ղորղանյանի, Սմբատ Սամարցյանի եւ այլ հրամանատարների ու նրանց զորամիավորումների դրսեւորած անօրինակ սխրանքի մասին են վկայում ժողովածուի մեջ տեղ գտած՝ ճակատամարտի բազմաթիվ մասնակիցների եւ ականատեսների հիշողությունները։ Այս առումով առավել արժեքավոր են Մուշեղ Ղազարյանի, Ավետիք Տեր-Պողոսյանի, Յ. Իրազեկի (Հակոբ Տեր-Հակոբյան), Երվանդ Խան Ավդալյանի, Վահե Արծրունու, Գարեգին Նժդեհի եւ այլոց վկայություններն ու հուշերը։ Դրանցում, անշուշտ, կան որոշակի հակասություններ, մանավանդ՝ դեպքերի հաջորդականությունը մատուցելու առումով, բայց քանի որ փաստաթղթերի ներկա ժողովածուն բաղկացած է սկզբնաղբյուրների՝ միանգամից մի քանի խմբերից, ապա ճշմարտությունը հնարավոր է բացահայտել ժամանակակիցների վկայությունները արխիվային փաստաթղթերի եւ մամուլում առկա տեղեկությունների հետ համեմատելու միջոցով։ Հենց սրանով է Վիկտոր Դալլաքյանի եւ Արմեն Մարուքյանի կազմած ժողովածուն էականորեն տարբերվում փաստաթղթերի ու նյութերի այլ հրապարակումներից, որովհետեւ հնարավորություն է տալիս ապագա ուսումնասիրողին իրականացնել սկզբնաղբյուրների համապարփակ ու ամբողջական քննությունը։

Ժողովածուի վերջին բաժիններում տեղ են գտել նաեւ մայիսյան հերոսամարտերի պատմության վերաբերյալ ստեղծված առավել արժեքավոր պատմագիտական ուսումնասիրությունների՝ Ղարաքիլիսայի ճակատամարտին վերաբերող հատվածները, այդ հիշարժան օրերից մնացած լուսանկարները, ինչպես նաեւ ճակատամարտի ընթացքն արտացոլող 4 քարտեզ։

Պատմական գիտությունների թեկնածուներ Վիկտոր Դալլաքյանի եւ Արմեն Մարուքյանի հեղինակած «Ղարաքիլիսայի 1918թ. հերոսամարտը. փաստաթղթերի եւ նյութերի ժողովածու» արժեքավոր ուսումնասիրությունը լուրջ ներդրում է 1918թ. մայիսյան հերոսամարտերի պատմության համակողմանի ուսումնասիրության գործում: Այն ստեղծում է անհրաժեշտ աղբյուրագիտական հենք՝ Ղարաքիլիսայի ճակատամարտի պատմության վերաբերյալ նոր եւ ավելի ամբողջական գիտական աշխատություններ ստեղծելու համար։

«ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրների եւ այլ պետությունների կողմից ծավալուն ռազմական օգնության ցուցաբերումը Վրաստանին ապակայունացնում է անդրկովկասյան տարածաշրջանի ռազմաքաղաքական իրադրությունը»: Այս մասին, ինչպես հաղորդում են վրացական ԶԼՄ-ները, ասվում է ՌԴ պաշտպանության նախարարության պաշտոնական կայքում տեղադրված հաղորդագրության մեջ: «ՆԱՏՕ-ի անդամ պետությունների շարքում Թբիլիսիին՝ ազգային զինված ուժերի ամրապնդմանն օգնություն ցուցաբերելու ուղղությամբ, առավել մեծ ակտիվություն են դրսեւորում Միացյալ Նահանգները, Թուրքիան, Բուլղարիան եւ Չեխիան: Վրաստանը նշանակալի ծավալների սպառազինություն եւ ռազմական տեխնիկա է ստանում Ուկրաինայից, ընդլայնվում է իսրայելա-վրացական ռազմատեխնիկական համագործակցությունը»,- արձանագրում է ՌԴ պաշտպանական գերատեսչության հայտարարությունը: Նախօրեին ռուս-վրացական հակամարտության սաստկացմանն է անդրադարձել նաեւ ՌԴ ՌՕՈՒ գլխավոր հրամանատար, գեներալ-գնդապետ Ալեքսանդր Զելինը: «Նովոստի-Գրուզիային» տված հարցազրույցում նա ասել է, թե «Աբխազիայի տարածքում ռազմական բազայի հնարավոր ստեղծումը, եթե համապատասխան քաղաքական որոշում ընդունվի, կնպաստեր Ռուսաստանի պետական սահմանի պահպանության որակի բարձրացմանը»: Հիշեցնենք, որ ավելի վաղ Աբխազիայի նախագահ Սերգեյ Բագապշն առաջարկել էր Աբխազիայի տարածքում ստեղծել ռուսական ռազմահանգրվան:

Ալեքսանդր Զելինը նշել է նաեւ, որ «հակաօդային պաշտպանության միջոցների առկայությունը ՌԴ պետական սահմանի ողջ երկայնքով նոր որակ կհաղորդի պետության օդային տարածության պաշտպանությանն ու պահպանությանը»: ՌԴ ՌՕՈՒ գլխավոր հրամանատարը հավելել է, թե Ռուսաստանը շատ սերտ կապեր ունի Հայաստանի հետ ՀՕՊ միասնական համակարգի շրջանակում: «Կուզենայինք, որ այդպիսի հարաբերություններ լինեին նաեւ Վրաստանի հետ, ցավոք, դա չստացվեց»,- իր ափսոսանքն է հայտնել ռուս գեներալը:

Երեկ հայտնի դարձավ նաեւ, որ ՄԱԿ-ի Գլխավոր վեհաժողովում սկսվել են վրաց փախստականներին Աբխազիա վերադարձնելու հետ կապված հարցի քննարկումները: Այս մասին, «Նոյյան տապանի» փոխանցմամբ, հաղորդել են Վրաստանի արտաքին գործերի նախարարության մամուլի եւ լրատվության դեպարտամենտից: «Փախստականներին Աբխազիա վերադարձնելու հարցի վերաբերյալ ՄԱԿ-ի համապատասխան բանաձեւը կնպաստի այդ խնդրի կարգավորմանը»,- հայտարարել է Վրաստանի արտաքին գործերի նախարարի տեղակալ Գրիգոլ Վաշաձեն:

Հաղորդվում է, որ ՄԱԿ-ում Վրաստանի մշտական ներկայացուցիչ Իրակլի Ալասանիան ՄԱԿ-ի Գլխավոր վեհաժողովին պետք է ներկայացնի վրացական պատվիրակության պատրաստած բանաձեւի նախագիծը: Դրանում, մասնավորապես, առաջարկված են վրաց փախստականներին Աբխազիա վերադարձնելու խաղաղ մեխանիզմները:

Չնայած դրան, քննիչը միջնորդել է եւս 2 ամսով երկարացնել Արամ Կարապետյանի խափանման միջոցը՝ կալանքը

«ՀՀ գլխավոր դատախազության շենքի մոտ հայտարարում եմ անժամկետ հացադուլ երկու պահանջով. այսօր եւեթ Արամ Կարապետյանը պետք է տեղափոխվի ստացիոնար բուժման՝ այն բժշկական կենտրոնում, որը նպատակահարմար կգտնեն մասնագետները, եւ ես հացադուլը չեմ դադարեցնի, մինչեւ պարոն Կարապետյանն ազատ չարձակվի եւ նրա նկատմամբ հնարածին քրեական գործը չկարճվի»,- երեկ նման հայտարարությամբ հանդես եկավ «Նոր ժամանակներ» կուսակցության վարչության անդամ Հրաչյա Սարգսյանը, իսկ ավելի ուշ նրան միացան Արամ Կարապետյանի եւս չորս համակիրներ՝ Խոստիկյան Ռաֆիկ, Գրիգորյան Էդուարդ, Հարությունյան Աստղիկ, Հովհաննիսյան Ռոզա: Այս կտրուկ քայլի պատճառն այն է, որ գնալով սրվում է Արամ Կարապետյանի առողջական վիճակը: Մայիսի 14-ին բժշկական կոնսոլիումի արդյունքներով Արամ Կարապետյանին ախտորոշվել է հիպերտոնիկ հիվանդություն՝ ճնշումը մինչեւ 180-120, արյան մեջ շաքարի բաղադրության ավելացում, սրտի հետեւի պատի հաստացում: Նրա շահերի պաշտպան Հարություն Բաղդասարյանն ասում է, որ այդ ամենը պայմանավորված է արեւի եւ թթվածնի պակասությամբ: «Նախնական բժշկական հետազոտության արդյունքներով՝ անհապաղ կորոնար հետազոտման անհրաժեշտություն կա: Իրականում խնդիրը շատ ավելի լուրջ է, քան այսօր դատախազությունն է պատկերացնում»,- ասում է պաշտպանը: Բժիշկները ՆԺԿ ղեկավարին այցելում են, սակայն այդ վերահսկողությունը ճնշումը կարող է իջեցնել մինչեւ 140-100, ոչ ավելի:

Երեկ ժամը 20-ի դրությամբ դատախազությունը դեռ որեւէ պատասխան չէր տվել Արամ Կարապետյանի խափանման միջոցը փոխելու միջնորդությանը: Ըստ օրենքի, պատասխանը պետք է տրվի հնգօրյա ժամկետում: Մինչդեռ երեկ քննչական մարմինը դիմել է դատարան՝ Արամ Կարապետյանի կալանքի ժամկետը մայիսի 24-ից հետո, երբ լրանում է նրա մեկուսարանում գտնվելու երեք ամիսը, կրկին 2 ամսով երկարաձգելու համար: Եթե դատախազությունը հաշվի չառնի իր պաշտպանյալի առողջական վիճակը՝ «ապա կնշանակի, որ այդ մարմինն իր առջեւ իսկապես դրել է անձին պատժելու խնդիր», -ասում է փաստաբան Բաղդասարյյանը: Իսկ Ա. Կարապետյանի կուսակիցները պնդում են, որ իրենց ղեկավարի կալանավորումը քաղաքական դրդապատճառներ ունի եւ նրա կալանքը երկարացնելու միջնորդությամբ միայն պատիժը երկարաձգելու միտում ունի: Մինչեւ ուշ երեկո ՆԺԿ ղեկավարի համակիրներն ու կուսակիցները դեռ դատախազության շենքի առջեւ ցույց էին անում՝ պահանջելով ազատություն, արդարություն: Ուշագրավ էր մի խումբ երիտասարդների վանկարկումը. «Խիղճ ունեցեք, դա էլ մարդու համար է»:

ԵՊՀ ամբիոնի դոցենտ, «Էրեբունի» բժշկական կենտրոնի թերապեւտիկ բաժանմունքի սրտաբան Արմեն Գասպարյանը, ում Արամ Կարպետյանի հարազատները հրավիրել են նրան հետազոտելու, երեկ հայտարարեց, որ մի շարք հետազոտությունների արդյունքում ինքը եկել է եզրակացության, որ հիվանդի վիճակը ծայրագույն է, կյանքին լուրջ սպառնալիքով, մանավանդ, որ առկա է հիվանդության ժառանգականություն եւ ընտաիքում կան նույն հիվանդությամբ մահացության դեպքեր: Բժիշկը պնդում է, որ Կարապետյանին, որքան հնարավոր է, արագ պետք է տեղափոխել մասնագիտացված սրտաբանական կենտրոն եւ հետազոտություն իրականացնել: Իր ախտորոշումը նա հանձնել է մեկուսարանի ղեկավարությանը՝ վստահեցնելով, որ Կարապետյանի առողջական վիճակը չի վերականգնվի դեղերի միջոցով: Ներկայումս Արամ Կարապետյանի առողջական վիճակի եւ կյանքի համար պատասխանատու է «Երեւան-Կենտրոն» քրեակատարողական հիմնարկի ղեկավարությունը: Բժշկի պատմելով, նախ իրականացվել է էլեկտրասրտագրություն, որով հայտնաբերվել է սրտի միջնապատի սնուցման խանգարում, ինչը 44 տարեկան տղամարդու համար շատ վտանգավոր է: Մի քանի շաբաթվա ընթացքում հիվանդի մոտ տեղի է ունեցել քաշի կտրուկ անկում: «Առկա է զարկերակային հիպերտենզիա, որի դեպքում սրտանոթային մահացությունը մի քանի անգամ բարձր է, քան սովորական մարդու մոտ»,- ասում է բժիշկը: Մինչ Արմեն Գասպարյանի այցելությունը, Արամ Կարապետյանին զննել է մեկուսարանի բժիշկը եւ գտել, որ Արամ Կարապետյանի վիճակը այնքան էլ վտանգավոր չէ: Եվ, որ ավելի ուշագրավ է, պարոն Կարապետյանի հարազատներին՝ քրեակատարողական հիմնարկից տրամադրված հիվանդության մասին պաշտոնական փաստաթղթում բացակայում է Արմեն Գասպարյանի եզրակացության հենց այն հատվածը, որտեղ նա պնդում է հիվանդին անհապաղ ստացիոնար բուժման տեղափոխելու անհրաժեշտության մասին:

Արմեն Գասպարյանը չի վախենում «այլախոհության» պատճառով գործազուրկ դառնալու հեռանկարից. «Ես Արամ Կարապետյանին այցելել եմ իբրեւ բժիշկ եւ նրան զննել ոչ թե որպես քաղաքական գործչի, այլ մարդու: Ես չունեմ քաղաքական հայացքներ եւ միայն սրտաբանական հետազոտություն եմ կատարել»: Նա մեկուսարանի ղեկավարությանը նաեւ առաջարկել է այլ սրտաբանի հրավիրել՝ Կարապետյանին հետազոտելու համար:

«Դժբախտ երջանկություն» սերիալից Ռիչարդ Մադլենյանը կվերադառնա օպերային բեմ

Կային ժամանակներ, երբ բարձր էինք գնահատում հատկապես արտերկրյա պրոֆեսիոնալ կրթության այն սկզբունքները, որոնցով անցնում էին հայ արվեստագետները, որովհետեւ այդկերպ ազգային մշակույթի տարածք էր բերվում ոչ միայն բարձր պրոֆեսիոնալիզմ, այլեւ արվեստների համաշխարհային դպրոցների ազդեցությունը: Այսօր, սակայն, անգամ իտալական վոկալ դպրոցում կատարելագործված երգիչը պահանջարկ չի վայելում մեզանում, ստիպված լինելով «ինքնարտահայտվել» սերիալներում եւ շոու-բիզնեսում: Խոսքը տվյալ դեպքում մասնագիտությամբ օպերային երգիչ, սակայն հանրությանը որպես «Դժբախտ երջանկություն» սերիալի ոստիկան հայտնի դարձած դերասան Ռիչարդ Մադլենյանի մասին է:

«Առավոտի» հետ զրույցում երգիչը հայտնեց, որ ավարտելով Երեւանի պետկոնսերվատորիայի վոկալ ամբիոնը (պրոֆեսոր Սվետլանա Կոլոսարյանի դասարանը), վերապատրաստվել է Իտալիայի Մարիո դել Մոնակոյի եւ Ռենատա Տեբալդիի վոկալ ակադեմիայում, տարբեր մեծանուն երգիչների, այդ թվում՝ ակադեմիայի հիմնադիրներից աշխարհահռչակ Մարիո Մելանիի դասարանում: Նշենք, որ դեռեւս ուսանողական տարիներին Ռ. Մադլենյանի հետ մեծ հույսեր էին կապում մասնագետները եւ նա այն եզակի երգիչներից էր, որ այդ տարիներին հանդես է եկել Աստրախանի օպերային թատրոնում՝ կատարելով Սպարաֆուչիլեի դերերգը Վերդիի «Ռիգոլետտո» օպերայում:

«2007-ի կեսերին, Իտալիայից վերադառնալուն պես, ինձ լսեց օպերային թատրոնի նախկին գեղարվեստական ղեկավար Գեղամ Գրիգորյանը, ասելով, որ թեեւ երգչական առումով ինձ մոտ ամեն ինչ լավ է, բայց թատրոնում մեներգչի տեղ չկա (այն դեպքում, երբ մեր թատրոնում ձայնի բաս տեսակը միշտ էլ դեֆիցիտ է եղել- Ս. Դ.)... Սկսեցի աշխատանք փնտրել այլ ոլորտում: Գործի անցա շինարարությունում, վաստակելով ամսական 50.000 դրամ, բայց ստացածիս 80%-ը տալիս էի բժիշկներին՝ հասկանալի պատճառով. բանվոր աշխատելու համար էլ է պետք մասնագիտացում: Բայց հավատում էի, որ մի օր մի լավ բան է լինելու...»,- հիշեց Ռ. Մադլենյանը: Այդ «մի լավ բանը» «Դժբախտ երջանկություն» սերիալի պրոդյուսեր Դավիթ Բաբախանյանի հրավերն էր, ինչպես նաեւ երգչի մուտքը շոու-բիզնես՝ իբրեւ երգահան: Այդ առիթով մեր զրուցակիցն ասաց, որ եթե դաստիարակված չլիներ դասական արվեստով, ապա դժվար թե հաջողություն ունենար այս ոլորտում: Ռիչարդը նշեց, որ Երեւանի պետկոնսերվատորիայում հաճախել է նաեւ կոմպոզիցիայի՝ Արամ Սաթյանի դասարան: Եվ այսօր իր երգերը հնչում են Ա. Սաֆարյանի, Արամեի, Ռ. Ամյանի եւ այլոց կատարմամբ: Հարցին՝ արդյոք չի՞ վախենում, որ շոու-բիզնեսը կարող է իրեն «կուլ տալ», վերջակետ դնելով երգչի կարիերային, Ռ. Մադլենյանը պատասխանեց. «Մեկ-մեկ մտավախություն կա, բայց ֆինանսի դերը մեծ է երգչի համար: Ի վերջո, գումար է պետք արտերկրյա ագենտների վրա դուրս գալու, մրցույթների մասնակցելու եւ այլնի համար: Ասեմ նաեւ, որ աշնանը հանդես եմ գալու մենահամերգով, որի ծրագրում ընդգրկված են Շուբերտի, Շումանի վոկալ ցիկլերը, իսկ Ղ. Սարյանի անվան օպերային ստուդիայում պատրաստում եմ Դոն Անիբալեի դերերգը Դոնիցետիի «Զանգակը» օպերայում»:

Հետաքրքրությանը, թե Երեւանի օպերային թատրոնի բեմ բարձրանալու հույսը կտրե՞լ է, երգչի պատասխանը հետեւյալն էր. «Օպերային արվեստն այսօր աշխարհում կարծես իր բարձունքի վրա չի գտնվում: Այս ոլորտի ներկայիս աստղերին չես համեմատի 40-50-60-ականների երգիչների հետ (Կալլաս, դել Մոնակո, Յաուրով եւ այլք): Այդ տարիները երաժշտական քննադատները իրավացիորեն համարել են օպերային արվեստի վերածննդի շրջան: Երեւանի օպերային թատրոնում բեմ կբարձրանամ, թե ոչ՝ չգիտեմ, բայց կգերադասեի փոքր հոնորարով երգել աշխարհահռչակ որեւէ թատրոնում, որտեղ կա պրոֆեսիոնալ ունկնդիր»:

Ֆիզիկական եւ մտավոր խնդիրներով երեխաների կրթությունը ուղեկցվում է դժվարություններով

2005-ին ընդունվել է «Կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող անձանց կրթության մասին» օրենքը, որով ամրագրվել է ներառական կրթություն հասկացությունը: Այժմ պաշտոնապես ճանաչված է ներառական կրթություն իրականացնող 14 դպրոց: Եվս 18-ը վերապատրաստման փուլում է: Այսինքն՝ մտավոր, հենաշարժական, լսողության, տեսողության հետ կապված խնդիրներ ունեցող երեխաները կարող են իրենց նախընտրած դպրոցում սովորել մյուս աշակերտների հետ: Պարբերաբար վերապատրաստվում են նշված 14 դպրոցների ուսուցիչները, մշակվում են կրթության առանձնահատուկ պայմաններ ունեցող անձանց համար ուսումնական պլաններ: Առաջին հայացքից ամեն ինչ պատրաստ է ներառական կրթության իրականացման համար, սակայն ոլորտում կան բազում խնդիրներ: «Հույսի կամուրջ» հ/կ-ի կազմակերպած երեկվա սեմինար-քննարկումը վերաբերում էր նշված թեմաներին: Որոշ ծնողների այն դժգոհությունները, թե ինչո՞ւ իրենց երեխայի հետ նույն դասարանում պիտի սովորի հաշմանդամ երեխա, «Առավոտը» փոխանցեց ԿԳՆ հանրակրթության վարչության հատուկ կրթության բաժնի գլխավոր մասնագետ Անահիտ Մուրադյանին: «Ցանկացած դպրոց, որը ճանաչվում է որպես ներառական կրթություն իրականացնող, նախնական բազում փուլեր է անցնում: Ճշտում ենք ծնողների, ուսուցիչների վերաբերմունքը, կրթական միջավայրի համապատասխանությունը... Խնդիրն այն ծնողը չէ, որի երեխան ներառական կրթություն չի ստանում, այլ կրթության առանձնահատուկ պայմաններ ունեցող երեխան է, որը կարող է իրեն հարմար չզգալ մյուսների կողմից ստեղծված միջավայրում»,- պատասխանեց տիկին Մուրադյանը: Նա նաեւ հավելեց. «Հասարակությունն այնքան մարդասեր չէ: Հաճախ այն շարժվում է տնտեսական օգուտներից ելնելով: Իրականում՝ հասարակության համար ավելի ձեռնտու է հաշմանդամ կրթելը, աշխատեցնելը, աշխատավարձ տալը, քան սոցիալական նպաստներով պահելը»: «Հույսի կամուրջ» հ/կ-ի «Արեւածաղիկ» ամսագրի գլխավոր խմբագիր Զարուհի Բաթոյանն էլ ներկայացրեց ներառական կրթության բժշկական եւ սոցիալական մոդելները. «Բժշկական մոդելը խնդիրը տեսնում է մարդու մեջ, օրինակ՝ որ նա չի քայլում, չի տեսնում: Իսկ սոցիալական մոտեցման համաձայն՝ հաշմանդամ մարդու գործունեությունը սահմանափակվում է, քանի որ չկան համապատասխան պայմաններ: Այսինքն՝ խնդիրը ոչ թե մարդու, այլ միջավայրի անմատչելիության մեջ է»: Ներկայումս պաշտոնապես ներառական կրթություն իրականացնող դպրոցներից յուրաքանչյուրում սովորում է 15-20 երեխա՝ հիմնականում տարրական դասարաններում: Այս երեխաների համար աշակերտների թվով ֆինանսավորվող դպրոցները ստանում են 2.5 ագամ ավելի ֆինանսավորում, քան մյուս աշակերտների համար: Ցավոք, այս հանգամանքից ելնելով՝ դպրոցի տնօրենները հաճախ այդ երեխաներին ընդունում են ոչ թե մարդասիրությունից դրդված, այլ՝ լրացուցիչ ֆինանսավորում ստանալու հեռահար նպատակով: Այս առումով Ա. Մուրադյանը փաստեց. «Ներառական կրթությունը ոչ խղճահարություն է, ոչ էլ լրացուցիչ գումար, որը տրվում է դպրոցին՝ իր կարիքները հոգալու համար: Ներառական կրթությունը ստեղծում է հավասար հնարավորություններ եւ իրավունքներ՝ ցանկացած երեխայի համար: Ընդամենը պիտի հավասար մեկնարկային պայմաններ ստեղծել բոլորի համար»: Ներառական կրթություն իրականացնելու համար անհրաժեշտ են նաեւ դպրոցների շենքային հատուկ պայմաններ, օրինակ՝ թեքահարթակներ, որոնք նշված 14 դպրոցներից ոչ բոլորն ունեն: «Առավոտը» Ա. Մուրադյանից հետաքրքրվեց, թե ԿԳՆ-ն ի՞նչ է մտածում այս մասին: Նա պատասխանեց. «Լրջորեն մտածում ենք: Բայց, ցավոք, քաղաքաշինական եւ ձեր նշած որոշ խնդիրներով քաղաքաշինության նախարարությունն է զբաղվում: Սոցիալական ներդրումների հիմնադրամը եւս զբաղվում է դպրոցների վերանորոգմամբ, թող թեքահարթակներ էլ դնեն, դռները լայն սարքեն...Եթե այդքան կապիտալ ծախսեր են անում, նշանակում է դա էլ կարող են անել»: