«Երբ ասում ես «Արցախի ժողովուրդ»՝ ադրբեջանցիներին հնարավորություն ես տալիս խաղարկել իրենց սեփական խաղը, որովհետեւ ադրբեջանցիներն էլ տարիներ շարունակ ասում են, որ Արցախի բնակչությունը դա նաեւ ադրբեջանական համայնքն է». «Առավոտի» զրուցակիցն է քաղաքագետ Վիգեն Հակոբյանը:
Նախօրեին Հայաստանի նախկին եւ ներկա ղեկավարները՝ տարբեր հարթակներից, իրենց մտահոգությունները եւ տեսլականները ներկայացրեցին Արցախի հարցի կարգավորման ներկայիս փուլի մասին: ԵԺԿ համագումարում ունեցած ելույթում ՀՀ պաշտոնաթող նախագահ Սերժ Սարգսյանը, մասնավորաբար, ասաց. «Արցախյան հակամարտության ներկայիս բանակցային փուլը ինձ մոտ մտահոգություններ է առաջացնում: Որպես մարդ, ով անձամբ մասնակցել է Արցախի ինքնապաշտպանության գործընթացին, ես լավ գիտեմ խաղաղության արժեքը: Այս տեսակետից ցանկացած՝ անգամ վատ բանակցությունը գերադասելի է պատերազմից: Շատ կարեւոր է, որպեսզի ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների միջնորդական ջանքերը շարունակեն ստանալ միջազգային հանրության անվերապահ աջակցությունը: Ցավոք, մենք ականատես ենք լինում, թե ինչպես է Ադրբեջանը շարունակում զինվել եւ սպառնալ Արցախին եւ Հայաստանին: Ուզում եմ, որ Բաքվում կրկին լսեն իմ այս ուղերձը՝ Արցախը երբեք չի լինելու Ադրբեջանի կազմում, եւ այս խնդիրը չունի ռազմական լուծում»: Իսկ Նիկոլ Փաշինյանն իտալական այցի ընթացքում մի քանի անգամ կրկնեց իր թեզն այն մասին, որ հարցի լուծումը պետք է ընդունելի լինի ՀՀ-ի, Արցախի եւ Ադրբեջանի ժողովուրդների համար. «Իմ երկրում ինձ խիստ քննադատեցին այդ բանաձեւի համար, որը երեք կողմերին հավասար հիմունքներով է դիտարկում: Այդուամենայնիվ, ես համոզված եմ, որ դա հակամարտության խաղաղ եւ տեւական կարգավորման միակ ճանապարհն է, քանի որ այն ենթադրում է փոխզիջման, փոխադարձ հարգանքի եւ հավասարակշռման հնարավորություն։ Որպեսզի առաջ շարժվենք, ես նման հայտարարություն եմ ակնկալում նաեւ Ադրբեջանից: Եթե մենք լսենք այդպիսի հայտարարություն նախագահ Ալիեւից, դա իսկական առաջընթաց կլինի բանակցային գործընթացում: Այնուամենայնիվ, Ադրբեջանի բարձրագույն իշխանությունները մնում են իրենց նախկին դիրքերում՝ նպատակ ունենալով խնդիրը լուծել միայն Ադրբեջանի ժողովրդի համար ընդունելի տարբերակով: Դա ինձ լրացուցիչ հիմք է տալիս կարծելու, որ Ադրբեջանը փայփայում է հակամարտությունը ռազմական ճանապարհով լուծելու հույսեր եւ չի ցանկանում լուծումը գտնել բանակցությունների սեղանի շուրջ: Այդուամենայնիվ, Ադրբեջանի իշխանությունները պետք է հասկանան, որ խաղաղ բանակցություններին եւ խնդրի խաղաղ լուծմանն այլընտրանք չկա»:
Գրեթե զուգահեռ հնչած այս ելույթներում, ըստ քաղաքագետ Վիգեն Հակոբյանի, մեկ անգամ եւս ամրագրվեցին այն տակտիկական եւ քարոզչական մոտեցումները, որոնք վերջին շրջանում անընդհատ հնչում են երկու կողմերից էլ: «Սերժ Սարգսյանը նորից առաջ քաշեց այն թեզը, որ բանակցությունները հիմա փակուղում են եւ ցանկացած բանակցություն պատերազմից լավ է ու բացասական երանգներ տալով շեշտադրում է, որ իր իշխանության տարիներին ինչ-որ գործընթացներ գնում էին: Ավելին, Սերժ Սարգսյանը նույնիսկ ասաց, որ այն բոլոր խնդիրները, որ կային Հայաստանում եւ որոնցում մեղքի իրենց բաժինը կա՝ ուղղակի ստորադասվում էին խաղաղության եւ անվտանգության խնդիրներին: Այսինքն, այս տեսակետից, նախկին իշխանությունների մոտեցումները, հռետորաբանությունն առանձնապես փոփոխություն չի կրել իրենց իշխանության շրջանի հռետորաբանությունից եւ պատճառահետեւանքային կապերից»,- «Առավոտի» հետ զրույցում ասաց քաղաքագետը: Գործող իշխանության պարագայում էլ նույնն է՝ առաջ է մղվում թեզը, որը քանիցս կրկնվել է՝ լուծումը պետք է բավարարի երեք ժողովուրդներին. «ՀՀ գործող իշխանությունը ցանկանում է շեշտադրել, որ բանակցությունները եթե փակուղում են, ապա Ադրբեջանի եւ նրա առաջնորդի պատճառով, որը որ չի կրկնում Նիկոլ Փաշինյանի առաջ քաշած թեզը»: Ընդհանուր առմամբ, մեր զրուցակցի գնահատմամբ, պարզապես արտաքին հարթակներում հնչեցվեցին այն թեզերը, որոնք Հայաստանում հնչում են արդեն մի քանի ամիս՝ թե իրական, թե վիտուալ հարթակներից եւ այդ ելույթներում նորություններ չկային:
Անդրադառնալով Արցախի հակամարտության կարգավորման ներկայիս փուլին, նախկին իշխանության տարբեր ներկայացուցիչների ահազանգերին՝ ինչ-ինչ գաղտնի գործընթացների մասին, Վիգեն Հակոբյանը կարծիք հայտնեց, որ այժմ լուրջ գործընթաց չի գնում, թեպետ նման կասկածների տեղիք տալիս է գործող իշխանությունը. «Փաշինյանն Ալիեւի հետ երկար ժամանակ հանդիպումներ էր ունենում, բայց ասում էր, որ խոսել են ամեն ինչի մասին, բացի Արցախի շուրջ գործընթացներից կամ փաստաթղթից: Մինչդեռ, հենց նման հանդիպումների ժամանակ խոսվում է բանակցություններից, ինչ-որ փաստաթղթերից, բայց չգիտես ինչու, դա չի անվանվում բանակցություններ»: Մեծ հաշվով, ըստ քաղաքագետի, Արցախի հարցի կարգավորման շուրջ գործընթաց այժմ գնում է, բայց ինքը դա անվանում է «անպտուղ» եւ դա բնական ընթացք է, որովհետեւ այն միակ փաստաթուղթը, որը դրված է բանակցային սեղանին՝ Մադրիդյան սկզբունքները՝ իր տարբեր մոդիֆիկացիաներով, «չաշխատող» փաստաթուղթ է. «Դա փաստաթուղթ է, որը ներկայացրել էին համանախագահները եւ որի շուրջ ուղղակի կողմերը տարբեր ժամանակաշրջաններում տարբեր տակտիկական մոտեցումներ էին որդեգրել»: Օրինակ, ՀՀ նախկին իշխանությունները փորձել են ներկայանալ իբրեւ բանակցությունների պատրաստ կողմ՝ աշխարհի առջեւ փոխզիջումների պատրաստ եւ խաղաղասեր երեւալու համար, հուսով, որ Ադրբեջանը չի համաձայնվի դրան. «Այդ տակտիկան երկար ժամանակ իրեն արդարացնում էր: Այսինքն, երբ այսօր ասվում է, որ կար փաստաթուղթ եւ կար գործընթաց, որն այսօր դադարել է, ես կարծում եմ, որ այդտեղ որոշակի խորամանկություն է արվում, դիվանագիտական խաղ է տարվում: Եթե այդ փաստաթուղթն աշխատող էր, ապա ինչո՞ւ ժամանակի քննությունը չանցավ: Նկատի ունեմ այն, որ 2016-ի ապրիլյան պատերազմը վառ ապացույցն է նրա, որ այդ փաստաթուղթը կողմերին անգամ մեկ միլիմետր չի մոտեցրել: Ավելին, տասնամյակով փաստաթղթի քննարկման արդյունքում եղավ ապրիլյան պատերազմը՝ բազմաթիվ զոհերով: Սա արդեն իսկ վկայում է գործընթացի իմիտացիոն լինելու մասին»:
Կարդացեք նաև
Հիմա, մեր զրուցակցի կարծիքով, նույն իմիտացիոն գործընթացը շարունակվում է եւ ներկայիս իշխանությունն՝ իշխանության գալուց ի վեր այնքան շատ է փոխել իր դոմինանտ գաղափարները Արցախի հարցում, որ շատ դժվար է անգամ գնահատել՝ ի վերջո ո՞րն է այս պահին հիմնական մոտեցումը: Հիշեցնենք, նախ ասվեց, որ Արցախը պետք է վերադառնա բանակցային սեղան եւ, որ Հայաստանը Արցախի անունից չի կարող բանակցել, ապա ասվեց, որ պետք է լինի լուծում, որը երեք ժողովուրդներին պետք է բավարարի, իսկ օգոստոսի 5-ին, Ստեփանակերտի Վերածննդի հրապարակում Նիկոլ Փաշինյանը հնչեցրեց հայտնի թեզը՝ Արցախը Հայաստանն է եւ վերջ: Քաղաքագետի գնահատմամբ, այժմ էլ տասնամյակներով ընթացող դիվանագիտական խաղի շարունակությունը, որի ընթացքում տակտիկական մոտեցումներն են փոխվում, ստրատեգիան նույնն է մնում, քանզի կողմերից որեւէ մեկը պատրաստ չի այն փոխզիջումային լուծումներին, որոնք առաջարկվում են. «Բանակցություններն, այո, փակուղում են, բայց նախկինում էլ դրանք առանձնապես չէին զարգանում»: Նա նաեւ հստակեցնում է, որ ցանկացած տարբերակ միջնորդների կողմից ընդամենն առաջարկվում է՝ նկատի ունենալով Նիկոլ Փաշինյանի այն հայտարարությունը, որ միջնորդները լուծում կտան. «Իրենք առաջարկում են, իսկ լուծումը միեւնույն է լինելու է Հայաստանի, Ադրբեջանի եւ Հայաստանի մաս կազմող Արցախի միջեւ»:
Նիկոլ Փաշինյանը նաեւ հայտարարել էր, բանակցությունները նոր կետից են սկսելու: Թե որն է «նոր կետը» մեր զրուցակցի համար այդքան էլ հասկանալի չէ, բայց վերջին շրջանի հայտարարություններից դատելով՝ այժմ դոմինանտ է այն տարբերակը, որ լուծումը պետք է բավարարի երեք ժողովուրդներին: «Ընդ որում, որպես ժողովուրդ՝ Արցախի բնակչությունը, որպես Արցախի ժողովուրդ է բնորոշվում՝ չգիտես ինչու հասկանալի չէ՝ դա ի՞նչ նոր էթնոս է»,- տարակուսում է մեր զրուցակիցը՝ նկատելով, որ մի բան է երբ ասվում է երեք կողմ, այլ բան, երբ ասվում է երեք ժողովուրդ եւ եթե «Արցախի ժողովուրդ» հասկացողություն է մտցվում, նախ պետք է սահմանվի թե դա ինչ է: «Երբ ասում ես «Արցախի ժողովուրդ»՝ ադրբեջանցիներին հնարավորություն ես տալիս խաղարկել իրենց սեփական խաղը, որովհետեւ ադրբեջանցիներն էլ տարիներ շարունակ ասում են, որ Արցախի բնակչությունը դա նաեւ ադրբեջանական համայնքն է: Եթե հիշում եք, «Մադրիդյան սկզբունքներում» նաեւ փախստականների վերադարձի մասին էր խոսվում: Իսկ երբ ասվում էր կողմ՝ դա Արցախի բնակչության կողմից ընտրված ղեկավարությունն է: Հիմա՝ եթե «նոր կետը» սա է, ապա գոնե այս ձեւակերպումը լրջագույն վտանգներ է պարունակում»: Ի դեպ, մեր զրուցակիցը ուշադրություն է հրավիրում այն հանգամանքին, որ այս տարիների ընթացքում Ադրբեջանի ղեկավարությունը բավական ուժեղացրել է «ադրբեջանական համայնքի» գործոնը եւ այժմ այն ղեկավարում է Ադրբեջանի ԱԳ-Ն-ի ներկայացուցիչ:
Արցախի «Ազատ հայրենիք» կուսակցության ներկայացուցիչները ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հետ Երեւանում կայացած հանդիպումից հետո ասացին, որ վարչապետն իրենց հավաստիացրել է՝ «Մադրիդյան սկզբունքները» այլեւս բանակցային սեղանին չեն: ՀՀ վարչապետը նաեւ հայտարարել էր, որ բանակցությունները վերսկսելու դրական ազդակներ կան: Ավելի ուշ, Ադրբեջանի ԱԳ նախարար Էլմար Մամեդյարովը հայտարարեց. «Ընդհանուր առմամբ, կարող եմ ասել, որ բանակցություններում որոշակի առաջընթաց կա, սակայն այն ավելի շատ խոսքերի մակարդակում է: Մենք կցանկանայինք քննարկել կոնկրետ հարցեր: Կողմերը պայմանավորվածություն ունեն՝ կոնկրետ բանակցությունների անցնելու մասին: Հույս ունեմ, որ դեկտեմբերի սկզբին Բրատիսլավայում Հայաստանի արտգործնախարարի հետ հանդիպմանը մենք կհստակեցնենք այդ հարցը: Այդ ժամանակ էլ պարզ կդառնա՝ պատրա՞ստ է Հայաստանը ըստ էության բանակցել, թե՞ ոչ: Քանզի փաստաթղթերն արդեն սեղանին են»: ՀՀ ԱԳՆ-ն հերքեց՝ ասելով, որ այս պահին որեւէ հստակ փաստաթուղթ չկա բանակցային սեղանին:
Այս ամենի առիթով էլ մեր զրուցակիցը դժվարանում կռահել՝ եթե «Մադրիդյան սկզբունքները» չեն բանակցային սեղանին, ապա ի՞նչ փաստաթուղթ է: «Բայց հաշվի առնելով, որ ոչ միայն իրարամերժ հայտարարություններ են արվում, այլ նաեւ իրարամերժ տրամադրություններ կան կողմերի հայտարարություններում, ըստ իս, իրականում իմիտացիոն գործընթացը շարունակվում է»,- ասում է մեր զրուցակիցը՝ հավելելով, որ ԵԱՀԿ վերին ատյանները եւ Մինսկի խումբը պետք է արդարացնեն իրենց գոյությունը՝ անընդհատ ինչ-որ գործընթաց պահելով եւ դրա գլխավոր նպատակը հիմա պետք է լինի հակամարտող կողմերի սահմաններում իրավիճակի վերահսկողությունը:
Նելլի ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
«Առավոտ» օրաթերթ
22.11.2019
