1994 թվականի Առաջին ղարաբաղյան պատերազմի հրադադարից հետո ես հնարավորություն ունեցա մասնակցելու միջազգային կազմակերպությունների կողմից կազմակերպված բազմաթիվ հանրային քննարկումների Հայաստանի, Ադրբեջանի եւ Լեռնային Ղարաբաղի ներկայացուցիչների մասնակցությամբ։ Այդ ժամանակ ես մեծ փորձ ունեի պետական մակարդակով հակամարտության կարգավորման բանակցություններին մասնակցելու հարցում՝ թե՛ ԵԱՀԽ Մինսկի խմբի շրջանակներում, թե՛ Ռուսաստանի միջնորդությամբ։
Հիմա կարող եմ ասել, որ հանրային բանակցությունները, ամենայն հավանականությամբ, քարոզչական հիմք ունեին։ Առնվազն՝ պարտված կողմի ներկայացուցիչները միջազգային ասպարեզն օգտագործում են իրենց պետական կառույցների դիրքորոշումներն առաջ մղելու համար: Հայ ներկայացուցիչները, լավագույն դեպքում, արդարացումներ էին գտնում: Ես ոչ մի անգամ չեմ հանդիպել կազմակերպիչների կամ մասնակիցների, որոնք իրենց քննարկումներում օգտագործեին իրավական կատեգորիաներ:
Ոչ ոքի չէր հետաքրքրում, թե ով է մեղավոր, ինչի համար կամ ով ինչ իրավունքներ ուներ այս հակամարտությունում: Ողջ խոսակցությունը հանգեցնում էր՝ «եկեք խաղաղ ապրենք» թեզին: Սա արդարացվում էր նրանով, որ հակամարտությունը պետք է լուծվեր քաղաքական ճանապարհով: Այժմ, իհարկե, մենք ապրում ենք միջազգային զարգացման այլ փուլում: Այն ժամանակ միջազգային իրավունքի առաջատար սկզբունքները որպես փաստարկներ մեջբերելն ավելի լուրջ էր ընդունվում, քան հիմա:
Իրականում, սակայն, ինչպես արդեն ասացի, այս բոլոր հանրային քննարկումները հանգեցնում են քարոզչության եւ հակամարտող կողմերի կողմից արդեն իսկ ձեռնարկված ցանկացած քայլի արդարացման: Ադրբեջանցի հասարակական գործիչները սովորաբար թաքցնում էին հակամարտության իրական իրավական հիմքի քննարկումից խուսափելու իրենց ցանկությունը՝ Հայաստանի դեմ ուղղված ամեն տեսակի մեղադրանքներով: Մինչդեռ հայ հասարակական գործիչները շեղում էին այդ մեղադրանքները՝ մատնանշելով ղարաբաղցիների իրավունքները:
Կարդացեք նաև
Երբեմն ղարաբաղցիները կոչ էին անում իրավական հիմքի, բայց բոլորը հասկանում էին, որ այս ամբողջ խոսակցությունն ապարդյուն էր: Յուրաքանչյուր կողմ ուներ իր ճշմարտությունը։ Ավելին՝ միջնորդները միշտ առաջարկում էին նույն բանը՝ վերականգնել 1988 թվականից առաջ եղած իրավաքաղաքական իրավիճակը հակամարտության տարածաշրջանում՝ առանց վերականգնելու փլուզված պետությունը՝ ԽՍՀՄ-ը։ Այս հնարքը ոչ մեկի համար համոզիչ չէր։
Այսպիսով՝ հետաքրքիր է տեսնել, թե այսօրվա քննարկումներում ինչի մասին են խոսում հասարակական գործիչները։ Արդյո՞ք նրանք քննարկում են Ադրբեջանում առաջ քաշվող «խաղաղություն՝ ուժի միջոցով» թեզի վավերականությունը, թե՞ արդեն առանց միջազգային միջնորդների հորինում են իրենց սեփական հնարքները՝ ապագա խաղաղ համակեցության հասնելու համար։
Մանվել ՍԱՐԳՍՅԱՆ
Հոդվածն ամբողջությամբ՝ «Հայացք Երեւանից» թերթի այս համարում
