Բաց նամակ կամ մասնագիտական խորհուրդների պերճանքն ու թշվառությունը. Մի ատենախոսության ոդիսականի մասին

Մհեր Քումունցի ատենախոսության թեման՝ «Արցախ-Սյունիքի բարբառային բառա­պա­շարը», այսօր առավել քան արդիական է և ունի ոչ միայն գիտական, այլև ռազմա­վա­րական ու ազգային նշանակություն»:

2025թ. դեկտեմբերի 5-ին՝ ՀՀ ԳԱԱ Հ. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտում գործող ԲԿԳԿ-ի՝ Լեզվաբանության 019 մասնագիտական խորհրդի նիստում կայացած հրապարակային պաշտպանության ժամանակ, Մհեր Սուրենի Քումունցի «Արցախ -Սյունիքի բարբառային բառապաշարը» դոկտորական ատենախոսությունը  մերժվել էր:

Երկրորդ հրապարակային պաշտպանությունը կայացել է 2026թ. մարտի 6-ին (տե՛ս https://language.sci.am՝ Ատենախոսություններ), որի ժամանակ ընթերցվել է ԲԿԳԿ-ի՝ Լեզվաբանության 019 մասնագիտական խորհրդի նախագահ Վիկտոր Կատվալյանին և ԲԿԳԿ-ի՝ նախագահ Սարգիս Հայոցյանին ուղղված հետևյալ գրությունը.

«ՀՀ ԳԱԱ Հ. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտում

Կարդացեք նաև

Մհեր Քումունցի ատենախոսության թեման՝ «Արցախ-Սյունիքի բարբառային բառապաշարը», այսօր առավել քան արդիական է և ունի ոչ միայն գիտական, այլև ռազմավարական ու ազգային նշանակություն

• 16:04 08.12.2025

«Հաշտեցո՞ւմ, բարությո՞ւն, խաղաղ կյանք եք առաջարկո՞ւմ․ ուրացումը չեմ ընդունում»․ եղեռնապուրծ Ջիվան Արիստակեսյանի «Մատյան-շիվեր»-ը որպես հորդոր

• 20:55 24.04.2024

Գրքում հայերի՝ իրենց բնակավայրերին, պատմական հուշարձաններին ու արժեքներին տեր կանգնելու գիտակցությունն է դրված. Մհեր Քումունց

• 15:55 18.04.2024

գործող ԲԿԳԿ-ի՝ Լեզվաբանության 019 մասնագիտական

խորհրդի նախագահ Վիկտոր Կատվալյանին

Պատճենը՝  ԲԿԳԿ-ի նախագահ Սարգիս Հայոցյանին

Մհեր Սուրենի Քումունցի «Արցախ-Սյունիքի  բարբառային բառապաշարը»  ատենախոսության մասին

Հայցում եմ մասնագիտական խորհրդի անդամների ներողա­մտու­­թյու­նը` խոր­հրդի աշխա­տանքին դարձյալ, կրկին միջամտելու համար, սակայն այս ան­­գամ ևս չեմ կարող չանդրա­դառնալ հրապարակային պաշտպա­նու­թյան ներկա­յաց­­ված ա­տե­­նա­խոսու­թյա­նը:Դարձյալ-կրկին-ի մյուս հոմանիշներին, վստահ եմ, կանդրադառնան խոր­հրդի ան­դամ­ները՝ մտովի կամ բարձրաձայն մոտավորապես, մեղմ ասած, ար­ձագանքելով. «Այս անձը չհոգնե՞ց…». ո՛չ, հար­գելինե՛րս, որովհետև թեև աղոտ, բայց և հույս եմ փայփայում, որ երբևէ ինչ-որ բան կփոխվի. ինչպես ասում են՝  հույսը վեր­ջինն է մեռնում, բայց և լիո­վին գիտակցում եմ նաև սրա ակն­կալ­վելիք ՝ «Դե, այդպես՝ հույսով էլ մնա…» պատաս­խա­­նը:

Գաղտնիք չէ (արդեն), որ «Արցախ-Սյունիքի  բարբառային բառապաշարը» խո­րագրով  ատենա­խո­սությունը հրապարակային պաշտպանության է ներկայացվում երկ­րորդ անգամ: Հետևա­բար ենթադրելի էր՝ ատենախոսն անչափ ուշադիր պետք է լիներ ատե­նախոսությունը և սեղմագիրը վերանայելիս, որովհետև առկա են ոչ միայն ատե­նախո­սու­թյան և սեղմագրի որո­շակի  անհամապատասխանություններ:

Անկեղծ ասած՝ սեղմագրի ձևակերպումների պատճառով բառացիորեն հինգ օր առաջ եմ հարկադրված  դիմել ատենախոսությանը: Եվ մինչ անհամապատաս­խանու­թյուններին անդ­րա­դառ­նալը հարկ եմ համարում նշել հետևյալը. ըստ ատենախոսու­թյան սեղմագրի՝ «Հետազո­տության հիմնական մեթոդը պատմահամեմատականն է: Այն հնա­րավորություն է տվել բար­բառային լեզվական փաստերը համեմատելու հն­դեվրոպական նախա­ձևե­րի, հին հայերենի գրա­վոր վկայությունների և հայերենի մյուս տարբերակների, ինչ­պես նաև ցեղակից և ոչ ցեղակից (թյուրքական, սեմական) լեզուների տվյալների հետ՝ բացահայտելու բառերի ծագում­նաբա­նական ակունքները, պատմական զարգացման փու­լերը և դրանցում կա­տար­ված ձևաիմաստ­ային փոփո­խությունները»[1], հետևաբար,  ամե­նևին չցանկանալով վիրավորել ինս­տի­տուտի որևէ աշխատակցի կամ նսեմացնել որևէ աշխատակցի գիտական գործու­նե­ությունը, ենթադրելի էր, որ ատենախոսությունը պետք է քննարկվեր նաև ինստի­տուտի այն աշխատա­կից­ների ներգրավմամբ, որոնք առնչ­վում են հնդեվրոպա­բա­նությանը, ստուգաբա­նու­թյուն­ներին, կամ էլ ատենա­խո­սու­թյունը քննարկվեր բարբա­ռագիտության և ընդ­հա­նուր և համեմատական լեզվաբա­նու­թյան բաժինների  համա­տեղ նիստում: Մանա­վանդ ատենախո­սու­թյան սեղմագրում նաև արձանագրվում է, որ ոչ միայն «Պատ­մա­համեմատական լեզվա­բա­նության բնագավա­ռում առաջին ան­գամ փորձ է արվում Սյունիք-Ար­ցախի բարբառային տարածքի նախա­հայերենյան շերտի բառային տվյալները ներմուծել և համալրել հնդեվրո­պական բառա­ֆոն­դի հա­յերենյան շարքը» (սեղմ. էջ 5. ընդգծ.՝ Ն.Հ.), այլև «Առա­ջարկվում են մի շարք բառերի ստու­գաբանության նոր լուծում-վարկածներ՝ ճշգրտելով, հա­մալրելով կամ վի­ճարկելով նախկինում ընդուն­ված տեսակետները», և «Առաջարկվում են բարբառային բա­ռերի ստուգաբա­նու­թյան տարբերակներ, որոնց մի մասը կատարվում է առաջին ան­գամ» (սեղմ. էջ 5), հետևաբար վերոնշյալը ատենա­խոսին հնարավորություն կընձեռեր առավել  հիմնա­վոր, հավաստի, անվիճելի դարձնելու «ճշ­գրտած, համալրած լուծում-վարկածները»,  «նախկինում ընդունված տեսակետները  վիճար­կելը»:

Սրա մասին բարձրաձայնել եմ, սակայն արձագանք չի եղել: Ինչևէ, որոշողը ես չեմ, և սա էլ արձանագրում եմ, որովհետև վերոնշյալն առնչվում է ներկայացվելիք նյու­թին: Եվ այսպես՝

Ա. Առկա են սեղմագրի և ատենախոսության որոշակի  անհամապատաս­խա­նու­թյու­ն­­ներ.

• Սեղմագրի 13-րդ էջում նշվում է. ««Թակէլ» («ծեծել, հարվածել, մանրացնել») բառի բազմի­մաստությունը և լայն գործածությունը բարբառում վկայում են դրա հնա­գույն լինե­լու մասին՝ հերքելով այլ լեզուներից հնարավոր փոխառություն լինելու տե­սա­կետը»:

Ատենախո­սու­թյան մեջ «հնարավոր փոխառություն լինելու» մասին ակ­նարկ ան­­գամ չկա[2]: Իսկ բառը քննելիս անշուշտ պետք է հիշատակվեր, որ Թակ բա­ռա­հոդ­վածում Հ. Աճա­ռ­յա­նը թակել-ն արձանագրում է որ­պես «նոր բառ».

….   »[3]:

• Սեղմագրի նույն՝ 13-րդ էջում նշվում է, որ «….«կէմնը» («թոկ») բառը բխեցվում է հնդեվրո­պական *gemos- «բռնել, սեղմել» արմատից», և այնպես է ներկայացվում՝ ասես դա ատենախոսի «բխեցումն» է, այնինչ ատենախոսության մեջ այն հղվում է Գ. Ջահու­կ­յանին. «Կեմ (գրբ. կեամ,-ոյ) բարբառախմբում պահպանվել է նաև -ն վերջ­նա­հանգով՝ կէմնը, որի ծագումը ենթադրվում է հ.-ե. *gemos- «բռնել, սեղմել, ճնշել, թոկ, շղթայ» ար­մա­տից784»  (ատեն. էջ 159):

Եվ կրկին անտեսվում է այն, որ Կեմ բառի ստուգաբանությունը Հ. Աճառյանինն է. դրա մա­սին է հուշում բառահոդվածում  Աճ. համառոտագրությունը.« «…. » (ՀԱԲ, հ. Բ, էջ 571-572):

• Այդպիսի մի «բխեցում» էլ առկա է սեղմագրի 25-րդ էջում. նշելով, որ «Կան բառեր, որոնց աղերսները հինհայերենյան նման կամ մոտ ձևերի հետ բավականին մթագնած են»՝ ատենախոսը «աչառել˃ չառել˃ չըռէլ փոփոխությամբ» ներկայացնում է, որ չըռէլ-ը աչառել բա­յի կրճատված ձևն է, իսկ ատենախոսության մեջ արձանա­գրվում է. «…. չըռէլ-ը, ըստ Ա. Մարգարյանի, աչառել բայի հապավված ձևն է….» (ատեն. էջ 339):
• Ըստ սեղմագրի՝ ««Մուռ» («ոխ, վրեժ, քեն»)» բառը, որը հոմանիշ է «աջըղ»-ին, կապ­վում է հնդեվրոպական *mur- «սև, մթություն» արմատի հետ՝ իմաստային զար­գաց­մամբ դառնալով «ոխա­­կիր, նախանձ»՝ մուրտառ» (սեղմ. էջ 17):

Ըստ ատենախոսության, սակայն, «ոխակիր, նախանձ» իմաստով մուրտառ-ը պարս­­կե­րենից փոխառյալ mordar-ից է. «Պետք է նշել, որ այս խմբի մեջ չի ընդգրկվում մուռտառ բառը1092: Այն պարսկերենից փոխառություն է՝ mordar 1. …. ˃ դիակ, 2. պղծ­ված» (հա­վա­նաբար  mer ˃ «մեռ­նել» հիմքից), որից բարբառախումբն ունի՝ մուռտառ|| մօռ­տառ ||մուրտառ  «նենգ, ոխակիր, նախանձ»  մուրտառէլ, մըռտըռէլ «ապականել»» (ատեն. էջ 231. ընդգծ.՝ Ն.Հ.):

• Նույն անհամապատասխանությունն է Դէլ-ի դեպքում. եթե սեղմագրում նշվում է, որ հերքվում է «թյուրքական ծագման վարկածը»՝ ««Դէլ» («զառանցելը, անմիտ խո­սելը») բա­ռի ծագումը կապվում է հնդեվրոպական *del- «ասել, պատմել» արմատի հետ՝ հեր­քե­լով թյուր­քական ծագման վարկածը» (սեղմ. էջ l8), ապա ատենախո­սու­թ­յան մեջ այլ ձևակերպում է. «Բարբառախմբում …. գործածվում է դէլ˂ դէլ տալ-ը: Ար­տաքուստ նման է թյուրք. del-mek˂ delinmek «ծակել, փորել» և deli «խենթ» բառերին: Սակայն կարծում ենք, որ բարբառախմբի դէլ-ը ծագում է հ.ե. *del- «ասել, պատմել, խո­սիլ, հայտնել, իմաց տալ, լուր  տալ» բառից, որ ժառանգել են …. հմմտ.՝ դել(ք)ել «տաքության մեջ զառանցել» Մշ., դել(ք)իլ «խեն­թա­նալ» Խն.l22l: Այն  հայերենում պիտի տար տիլ կամ տիղ, բայց ինչպես նկատում ենք, շեղվում է ընդ­հանուր կանոնից….  արդյո՞ք ենթաշերտից մնացած բառ է: Այդուհան­դերձ, հ.ե. ձևիմաս­տային առնչակ­ցու­թյունը նկատի առնելով՝ այն պայմանա­կա­նորեն դնում ենք թեմատիկ խմբում» (ատեն. էջ 256. ընդգծ.՝ Ն.Հ.):

Թերևս ակնհայտ է, որ արդյո՞ք, այդուհանդերձ, պայմանականորեն բառերը չեն կարող նշանակել, որ հերքվում է «թյուրքական ծագման վարկածը»:

• Սեղմագրի 14-րդ էջում արձանագրվում է. «….«տնտղել» («փնտրել, զննել») բառը, որը հիմնականում կապվում է «շարժվել, տատանվել» (*dēl-) հնդեվրոպական ար­մատի հետ, այստեղ վերլուծվում է նաև «փնտրել, գտնել» իմաստային համատեքս­տում՝ որպես սե­փա­կա­նություն ձեռք բերելու գործողության նախապայման»:

Ատենախոսության մեջ նշելով, որ արդեն անդրադարձել է «տնտղել բառին899»՝ ատե­­նա­խոսը զարմանալիորեն հղում է հաջորդ՝ 183-րդ էջի  Աղյուսակ 11-ը («Տե՛ս՝ 11. 31 թ.խ.»)՝ գրե­լով ըն­դամենը հետևյալը. «Մենք արդեն անդրադարձել ենք  տնտղել բա­ռին899: Ակը տալ, ծիր­քը­հարէլ/իլ կազմությունները իմաստով առնչակցվում են  տնտ­ղել-ին՝ որ­պես երկրոր­դա­յին կազ­մություններ կամ բարբառային ձևեր: Բարբառային տա­րածքը հնա­­գույն շրջանում առանձնապես ներգրավված չի եղել առևտրի ոլոր­տում: Պահ­պան­ված առևտրի ուղիները, իջևանատները ուշ միջնադարյան (Sic) են ….» (ատեն. էջ 182):

• Ատենախոսության մեջ վկայակոչելով Գ. Ջահուկյանին՝ ատենախոսը գրում է. «Սիմ «կո­թող» բառի հ.ե. առնչակցությունը կասկածով է դրվում ՀՍԲ-ում. «հազիվ թե կապ ունե­նա հնդեվրոպական *ḱem- «փող, բուն» արմատի հետ, որից սամի»l226», և բա­ռա­­ցի­ո­րեն մեկ նա­խադասություն հետո աղավաղում իր արձանագրածը. «Կարծում ենք՝ հիմնա­զուրկ չեն Գ. Ջահու­կ­յանի ենթադրությունները հ.ե. աղերսներ նկատելու մասով, որ հա­վաստ­վում են նաև բար­բա­ռային տվյալներով» (ատեն. էջ 266):

Իսկ սեղմագրում միայն նշվում է. «Սիմ («կոթող, սյուն») բառի հնդեվրոպական ծա­գումը կապվում է *ḱem- «փող, բուն»  և *ḱem- «սյուն, ձող» արմատների հետ՝ բացա­հայ­տելով համա­նունների բարդ հարաբերությունները»  (սեղմ. էջ 19):

Այս առիթով հարկ է փաստել, որ  սիմ-ն արձանագրել է Հ. Աճառյանը՝ նշելով՝ «…. ու­նի միայն Բառ. երեմ. էջ 286» (ՀԱԲ, հ Դ, էջ 214), սակայն սրա մասին  ատենա­խո­սը չի էլ ակնարկում, այլ հիշատակում է Երեմիա Մեղրեցու կազմած բառարանում առկա սիմ-ը  որ­պես «սյուն» իմաս­տի դրսևորում՝ գրելով՝ «Թերևս պետք է կարծել, որ «սյուն» (սիւն) իմաստից է Երեմիա Մեղրեցու բառարանում նշված սիմ-ը «կոթող»1259» (ատեն. էջ 266):

Սա ատենա­խոսի՝ առանց սկզբնաղբ­յուրը նշելու այլ հեղի­նակ­ներից օգ­տա­­գործված նյո­ւ­թերից առաջին փաստն է:

• Արդյո՞ք կարելի է սեղմագրում նշել, որ ««Վօրէ» («քարայր») բառի հնդեվրո­պական նախաձևը՝ *uḙr- «շրջել, ոլորել», պատկերացում է ստեղծում բարբառային տարածքում ա­ռա­ջին բնակարանների կառուցման ու շահագործման մասին» (սեղմ. էջ 12), եթե ատենա­խոսության մեջ այն հավանականորեն է առնչվում «հ.ե. *uḙr-»-ին, այսպես՝ «Գորիսի մի քա­­նի գյուղերում՝ Հրժ., Տթ., «որջ, քարանձավ» իմաստներով գոր­ծածվում է վօրէ…. բառը: Հավա­նական է, որ այն առնչվում է հ.ե. *uḙr- «շրջել, ոլորել, հյուսել, կորություն, կամար, թե­քում» հիմքի հետ, հմմտ. հայ. որայ, Գոր. վօ­րէլ||վէրէլ||վըէրէլ «փորել, քանդել, հորել, հորատել, թաղել»: …. Հավանական է, որ որջ և հատկանվան Վօր(է)ն բառերի վերջադիր ջ և ն հնչյուն­նե­րը ոչ թե քերականական մնացուկներ են, այլ աճականներ (թերևս հնդեվ­րոպա­կա­նից հայե­րենի անցման ժա­մանակ է տեղի ունեցել կամ հետո. տաբուի ձայնա­փոխությո՞ւն)» (ատեն. էջ 131. ընդգծ.` Ն.Հ.):

Վերոնշյալը հուշում է, որ ատենախոսը, ամենայն հավանականությամբ,  պետք է առանձ­նացներ կամ առանձին գլխով (ոչ թե «Բառաքննություն և ստուգաբանություն» խո­­րագրի ներքո) ներկայացնել իր ստուգաբանությունները (առաջին ան­գամ ստու­գաբա­­նական քննության ենթարկված բառերը), այլապես ատենախոսության մեջ առ­կա «հա­վա­­նական է», «հնարավոր է», «ենթադրվում է»,  «ենթադրում ենք»,  «կարելի է կարծել», «կարծում ենք» ձևակերպումներից  ենթադրելի  է, որ ատենախոսի նշած՝ «Առաջարկվում են մի շարք բառերի ստուգաբանության նոր լուծում-վարկածներ….» և «Առաջարկվում են բարբառային բառերի ստուգաբանության տարբերակներ….»  դրույթ­ներն առկախ են:

Բ.Անհամապատասխանությունները վերաբերում են նաև եզրակացություն­նե­րին, որոնք սեղմագրում նշվում են որպես «Ատենախոսության հիմնական եզրակա­ցություն­ներ».

• եզրակացությունների առաջին կետ՝ «1. Սյունիք-Արցախ բարբառային բառա­պա­շա­­րի՝ նա­խա­հայերենից ավանդված շերտերի համակարգային և թեմատիկ քննու­թ­յու­նը հանգեցնում է հետևյալ եզրակացությունների» (սեղմ. էջ 26), մինչդեռ ատե­նախոսության և սեղմագրի խորա­գիրն այլ է՝ «Արցախ-Սյունիքի բարբառային բա­ռա­պաշարը» (ընդգծ.՝ Ն.Հ.):

Հարցս ուղղում եմ մասնագիտական խորհրդի գիտական քարտուղարին. ատե­նախո­սության եզրակացությունները սեղմագրում  որպես հիմնական եզրակա­ցութ­յուն­ներ ներկա­յաց­նելը ար­դյո՞ք հնարա­վորություն է ընձեռում այլ կերպ ներկայացնելու ատե­­նախոսության խո­րա­գիրը (նաև սեղմագրի ռուսերեն և անգ­լերեն ամփո­փա­գրե­րում):

• բացառությամբ 2., 2.5, 2.6 ենթակետերի՝ մյուսները ոչ միայն փոփոխվել-կրճատվել են, այլև «ուղղվել-շտկվել» կամ «կլորացվել» են թվային տվյալները (տե՛ս 1.6. Ա.՝ ատե­նա­խո­սու­թյուն՝ «Ֆիզի­կական աշխարհ» (106 միավոր), սեղմագիր՝ «Ֆիզիկական աշ­խարհ» (108 միավոր), 2.4.՝ ատենախոսություն՝ «….պահպանված բառաֆոնդի գե­րա­կշիռ մա­սը (77,7%) ….», «Բա­յական պառապաշարը (17, 5%)….», «….ածականների …. տե­սա­կան կշիռը (4,8%) ….», սեղմագիր՝ «….պահպանված բառաֆոնդի գերակշիռ մա­սը (78%) ….», «Բայական բառ­ա­պաշարը (17%)….», «….ածականների ….տեսական կշիռը (5%) ….»),
• սեղմա­գրում առկա չեն ատենախոսության 1.7 (ատեն. էջ 361-362) և 3. (ատեն. էջ 365-366) են­թա­կետերը:

Եվ  բնականաբար կրկին հարց է ծագում` թույլատրելի՞  է նման մո­տե­ցումը:

Գ. Որոշակի դեպքերում ատենախոսը սխալ և անհարկի է մեջբերում նյութը:

• Ըստ սեղմագրի՝ ««Շափաղ» («ցոլք, շողշողուն») բառը, որի ստուգաբանության առանցքում Աստվածաշնչի «շաղփաղփություն» հասկացությունն է, կապվում է հն­դեվ­րո­պական *(s)p(h)el- «փայլ, շողալ» արմատի հետ: Վերլուծվում է դրա իմաս­տա­յին զարգա­ցումը՝ «փայլատակող խոսքից» մինչև «դատարկախոսություն»» (սեղմ. էջ 16):

Ատենախոսության մեջ, սակայն, իբրև «ապացույց» նաև հղվում է «Հայերեն արմա­տա­կան բառարանը». «Կարծում ենք՝  ծագումնաբանորեն տարբեր են շաղփաղփ|| շա­փաղ և շա­ղակ­րատ բառերը: Վերջինս «պարապ խոսել» իմաստով ուշ է հանդիպում և առնչակցվում է հ.ե. «շեղ- *sqel «կորացնել, ծռել»»1066  հիմքին, որն էլ համարվում է շաղ­ա­ղել «ծռմռել, այլայլել» բառի իմաստը: Հ. Աճառյանը, սակայն, «շաղաղել» բառա­հոդ­վածում բնագրային այլ օրինակի հետ բերում է «շաղփաղփէլ»1067» (ատեն. էջ 224-225):

Ատենախոսը սխալվում է, քանի որ Հ.Աճառյանի նշածը վերաբերում է ոչ թե շա­ղաղել-ին, այլ բնագրային օրինակում առկա շաղփաղփ  բառի այլ օրինակի՝ շաղ­փաղ­­փէ.  «

»(ՀԱԲ, հ. Գ, էջ 488):

• Վերոնշյալ սիմ բառի քննությանն անդրադառնալով՝ հարկ է հավելել, որ ըստ ա­տե­­նախոսի՝ «Բարբառախմբի սիմ-ը կրում է հուն. և պրսկ. տարբերակների նրբի­մաս­տը՝ «մե­տա­ղալար, լար, բարակ», որի արտահայտությունն ենք գտնում նաև հուն. բուսանվան մեջ՝ սիմինդր «բարակ, նաշիհ ալյուր»1261 (եգիպտացորենի բերքի ծլին­քից)» (ատեն. էջ 266-267):

Այս դեպքում էլ խնդիրն այն է, որ  Հ. Աճառյանի արձանագրած և արդեն նշված Սիմ  բա­ռահոդվածն ատենախոսը չէր կարող չտեսնել կամ չնկատել, քանի որ այն նա­­­խորդում է Սի­մինդր բառահոդվածին, առավել ստույգ՝  դրանք միևնույն էջում, այս­պես ասած, դեմ հան­դիման են (տե՛ս ՀԱԲ, հ. Դ, էջ 214), և առավել ևս, որ բառա­հոդ­վածում Հ. Աճառյանի առանձ­նացրած բար­բառներում  ատենախոսի ուսում­նասիրած տարածքը չկա: Ուստի ան­­հասկա­նա­լի է սիմ  բառը քն­նելիս սիմինդր-ը ներառելը և հղե­լը:

• Ատենախոսը նշում է, որ «…. առանձնացնում է հին շրջանից ավանդված գոյա­կան­­ներն ու բայերը….», սակայն առկա են նաև ածականներ՝ պէփ «բորբ», ճիղմ «դա­լար», ամ­սա­կան- ամսէ­կան//ըմսէկան (հաջորդում է ամսագլուխ բառին (սեղմ. էջ 21-22, 23):

Դ. Առանց սկզբնաղբ­յուր­ները նշելու այլ հեղի­նակ­ներից օգ­տա­­գործված նյութեր:

• Խոսելով կայծոռիկ-ի՝ «ծըկուռի||ծըկօռի||ծիկօռի||կըծօռէգ» բարբառային տարբե­րակ­­նե­րի մասին՝ ատենախոսը, չգիտես ինչու և ինչպես, քննությունից «եզրակաց­նում» է, որ «այն առնչվում է ոչ թե ծակուռ «փոքր ծակ, նեղլիկ խրճիթ»320 բառի հետ, այլ կայծոռիկի բար­բառային տարբերակն է՝ «կայծ» բառիմաստով….՝ -ուռ||օռ ածան­ցական (՞) կամ ար­մա­­­տական ձևույթով32l»՝ առաջարկելով՝ «հմմտ.՝ փոսուռայ322» (ատեն. էջ 80. ընդգծ.` Հ.Ն.):

Ատենախոսն անշուշտ հղում է «Հայերեն արմատական բառարան»-ի Կայծ բա­ռահոդ­վածը՝ նույնիսկ երկու անգամ, սակայն ոչ այն էջը, որում Հ. Աճառյանը հիշա­տա­կում է և՛ ծիկուռի, և՛ փոսուռայ բառերը. «

….» (ՀԱԲ, հ. Բ, էջ 506-507):

• Հուպ «սեղմել, ճնշել, կպչել» բառը սեղմագրում «ներկայացվում է որպես հնդեվ­րո­պա­կան *ub- «սեղմել» արմատի ժառանգորդ՝ ընդգծելով նրա իմաստային բազ­մա­թիվ դրսևո­րումները» (սեղմ. էջ l6):

Այս դեպքում անգամ ատենախոսության մեջ չի  նշվում, որ ստուգաբանությունը Հ.  Ա­ճա­ռյանինն է. «

» (ՀԱԲ, հ. Գ, էջ 124):

• Նույն աչառու վերաբերմունքն է պիհըր «մահակ, գավազան» բառի դեպքում: Թեև ատե­նա­խոսության մեջ այն ներկայացվում է միայն Աղյուսակ 20-ում (ատեն. էջ 269), սա­կայն սեղ­մա­գրում նշվում է, որ «բխեցվում է հին հայերենի «բիր» բառից» (սեղմ. էջ l9), և դարձյալ անտեսվում է «Հայերեն արմատական բառարանը». «

….» (ՀԱԲ, հ. Ա, էջ 452):

• Ինչ վերաբերում է անգ (անգղ) բառի՝ սեղմագրում արձանագրվող «ստուգա­բա­նա­կան նոր փորձ»-ին (սեղմ. էջ 11), ապա ատենախոսության 82-86-րդ էջերում ներ­կայաց­վող Տորք Անգեղին առնչվող այլևայլ մեկնաբանությունները, «Սյունիք-Արցախ բարբա­ռային տա­րած­քում անգ(կ) հնչյունակազմով համանուններ»-ը թվարկելը, բար­բառային տարածքում անգ բառին հոմանիշ չանա բառը նշելը (և այլն, և այլն), ոչ մի­այն չեն ստվե­րում, ըստ ատե­նախոսի, Գ. Ջահուկյանի «ճիշտ հետևության» հանգելը՝ «հնա­րա­վոր հա­մա­րելով անգ|| անկ կա­պը Ան­գեղ և անգղ թռչնանվան հետ՝ բխեցնելով հ.ե. *ank- «ծռել, թեքել» արմատից» (ատեն. էջ 85), այլև իրապես տա­րա­կուսելի և «խոր­հր­դավոր» են դարձ­նում ինչպես այս բառի պարագայում «ստու­գա­բանական նոր փորձ» համարելը, այնպես էլ «ատենախոսության գի­տական նո­րույթ»-ը՝ «Առա­ջարկ­վում են մի շարք բառերի ստու­գաբանության նոր լու­ծում­ներ-վար­կած­ներ….». մանա­վանդ եթե նկատի առնվի Հ. Աճա­ռյանի՝ Անգղ բառահոդ­վածում անգ-ը Ղարա­բա­ղի բար­­բառում արձանագրելը. «

» (ՀԱԲ, հ. Ա, էջ 184):

• Ներկայացնեմ նաև պատահականորեն նկատածս՝ ատենախոսության 87-րդ էջում, որում՝

ա) ռուս բառարանագիր Վլադիմիր Դալը նշվում է Վ. Դալյան (Վ.Դալյան համա­րում է….),

բ) «Վ. Դալյան»-ի բառարանի խորագրում великорусского-ն մեկ с-ով է,

գ) «ՀԱԲ-ում առկախ է մնում նաև պիծակ՝ «մի տեսակ իշամեղու», բառի ծա­գումը, որին հոմանիշ է ձիաստաց՝ «ձիապիծակ»365 այլև՝ «մեղու կամ պիծակ, կամ կրէտ սև թևա­ւոր, որ յաղբս լինի366» նախադասության կետադրական սխալներին կից՝ սխալ է 365-րդ հղումը. խնդիրն այն է, որ ՀԱԲ-ում Ձիաստաց բառահոդված չկա, և այն առկա չէ Պի­ծակ բառա­հոդվածում, որովհետև Հ. Աճառյանը «ձիաստաց «ձիու պի­ծակ»»-ը հիշա­տա­կում է Ձի բառա­հոդվածում. «

….» (ՀԱԲ, հ. Գ, էջ 151):

դ) Իսկ ինչ վերաբերում է «Բծիծ բառահոդվածի տակ Հ.Աճառյանը նշում է միայն ՆՀԲ-ի մեկնությունը՝ «կեղտ» բառից, ապա «Գաւառական» բաժնում  հիշատակում մի­­այն բառի վկա­յու­թյունը Արցախում364» (ընդգծ.՝ Ն.Հ.), և էջն ամփոփող «Լ. Հովհան­նի­ս­յանը այս բառի ուսում­նասիրության մեջ նշում է վկայությունը Աստվածաշնչից» նա­խա­դասու­թյուններին, թե­րևս ընդ­գ­ծումներից բացի՝ բառերն ավելորդ են…

Ե. Սեղմագիրն «առանձնանում» է անհասկանալի, ոչ գի­տա­­կան ձևա­­կեր­­պում­­­նե­րով:

Ստորև ներկայացվող ձևակերպումները` առանց մեկնաբանությունների և ան­կեղ­­ծո­­րեն հուսալով, որ ատենախոսը երբևէ կկա­րո­ղա­նա պարզաբանել իր ձևակեր­պում­նե­րը:

• «Հետազոտության մեթոդները ….Այս մոտեցումն իրականացվել է եռեզր հա­մե­մա­­տու­­թյան սկզբունքով՝ վերլուծելով բարբառային տվյալները համաժամանակյա, տարա­ժա­մա­նակյա և հնդեվրոպական համատեքստում» (սեղմ. էջ 5-6. ընդգծ.՝ Ն.Հ.):
• «….Նախահայերենի շերտի բառերը Արցախ-Սյունիքի բարբառային բառա­շեր­տում: …. 1.20. «Ռազմական գործ» թեմատիկ խումբ…. Այս ենթագլխի համադրական տախ­տակը ցույց է տալիս, որ Սյունիք-Արցախի բարբառներում ռազմական տերմի­նա­բանության վրա մեծ է գրա­կան լեզվի և փոխառությունների ազդեցությունը» (սեղմ. էջ 9 և 19. ընդգծ.՝ Ն.Հ.):
• «…. Նախահայերենի շերտի բառերը Արցախ-Սյունիքի բարբառային բառա­շեր­տում: …. 1.22. «Կրոն և նախապաշարմունք» թեմատիկ խմբում…. Չնայած քրիստոնե­ու­թյան ընդունման և տարածման հետ կապված լեզվական փոփոխություններին, ինչ­պես նաև գրա­կան լեզվի ազդե­ցու­թյանը՝ բարբառները հատկապես պահպանել են հնա­գույն հա­վատա­լիք­ների հետքերն արտացոլող հասկացություններ» (սեղմ. էջ 19-20. ընդգծ.՝ Ն.Հ.):
• «…. Վաղնջահայերենի և հին հայերենի բառաշերտը Արցախ-Սյունիքի բար­բա­ռա­խմբի բա­ռա­պաշարում…. Այս գլխում ընդգծվում է, որ ոչ միայն բարբառների, այլև դրանց բառա­պաշարի զարգացումը միանշանակ չի համընկնում հայերենի շրջանա­բա­ժանում­նե­րին, ուս­տի վաղնջահայերենի և հին հայերենի շրջանը պայմանա­կա­նորեն ներառում է Ք.ա. III հա­զա­ր­ամ­յակից մինչև XI դարը՝ դիտարկելով գրաբարը որ­պես հիմնական և գրավոր չափանիշ: …. Երկ­րորդ ենթագլուխը նվիրված է վաղնջա­հա­յերենի և հին հայե­րե­­նի (V դարից առաջ՝ մինչև XI դարը) շրջանում բարբառների փոխառություններին…. Փոխառությունների մեծ մա­սը բարբառային տա­րածք ներթա­փանցել է գրական լեզվի ազ­­դեցությամբ» (սեղմ. էջ 21. ընդգծ.՝ Ն.Հ.):
• «Նկատելի է նաև, որ g˃ğ, ğ˃g փոփոխությունները տեղի են ունենում ձայնա­վոր­­ներին հաջորդող դիրքում: Ստացվում է, որ ջիղ-ը դարձել է ջիգ ու այդպես հետ է անցել հա­յերենի խոսակցական տարբերակներին, և առաջ են եկել հարանուններ՝ ջի­գր և աջըղ բառերը» (ատեն. էջ 240. ընդգծ.՝ Ն. Հ.):
• Սեղմագրի ռուսերեն ամփո­փա­գրում առկա ոչ գիտական доармянский բառի до-ի առի­թով էլ թերևս կարելի է հուշել Գ. Ջահուկյանի առաջարկած прото-ն[4], որով­հետև до­ар­мянский (“…. восстановления доармянского лексического фонда армянско­го язы­ка” (սեղմ. էջ 36)), այլև грабарс­кий, формо-смысловой, часте­речный, диалектный сло­­варь (“…. лек­си­чес­ко­го пласта Сюник-Арцахского диалект­но­­го словаря….” (ն.տ.)) բա­ռերը, բա­ռա­­կապակ­ցություն­նե­րը ենթա­դրել են տալիս ար­հես­տական բանակա­նու­թ­յան միջա­մը­տու­թյունը:

Եվ վերջում վերստին հնչեցնեմ հարցը՝ հնարավո՞ր է արդյոք հաշվի չառնել ատե­նա­խո­սու­թյան և սեղմագրի  ան­համապա­տաս­խանու­թյունների (այդ թվում՝ սեղ­մա­գրում՝ 5-րդ էջից սկսած՝ «Արցախ-Սյու­նիքի….» փոխա­րեն «Սյունիք-Ար­ցա­խի….» ձևակեր­պու­մը) և առանց սկզբնաղբ­յուր­­նե­րը նշելու այլ հե­ղի­­նակ­ներից օգ­տա­­գործված նյութերի  փաս­­տերը և անտեսել ՀՀ Կառավա­րու­թյան՝ Հայաստանի Հանրապետու­թ­յու­­նում գիտա­կան աս­տի­ճան­ների շնորհման կարգը և չափա­նիշները հաստատելու մասին որոշման (8 օգոստոսի 1997թ. N 327) 27-րդ կետի երկրորդ պարբե­րությունը. «Եթե առանց սկզբնաղ­բյուրները նշելու այլ հե­ղի­նակներից օգտագործվել են որոշակի դրույթներ և նյութեր, խորհուրդը բաց քվեարկությամբ, ձայների պարզ մեծա­մաս­նու­թյամբ, ատե­նա­խո­սու­թյու­նը հանում է պաշտպանությունից՝ առանց տվյալ ատե­նա­խոսության նոր պաշտ­պանու­թյան իրավունքի և ԲԿԳԿ է ուղարկում իր որոշումը՝  սեղմագրի և նիստի սղագրության հետ միասին»:

Նազիկ Հովհաննիսյան

5-ը մարտի 2026 թ. »:

Ինչպես և ենթադրվում էր, «Նիստին մաս­նակից խորհրդի անդամների փակ գաղտ­նի քվեարկության (միաձայն) արդյունքում Մ. Քումունցին շնորհվել է բանասի­րական գիտու­թյունների դոկտորի գիտական աստի­ճան»:

2026 թ. մարտի քսանհինգին ԲԿԳԿ-ի նախագահ Սարգիս Հայոցյանին ուղղված գրությամբ ներկայացրել եմ նոր փաստեր.

«ՀՀ ԿԳՄՍՆ բարձրագույն կրթության և գիտության

կոմիտեի նախագահ Սարգիս Հայոցյանին

Հարգելի՛ պարոն Հայոցյան,

Ի հավելումն ս.թ. մարտի տասներեքին Ձեզ ուղարկված` Մհեր Սուրենի Քումունցի «Արցախ-Սյունիքի  բարբառային բառապաշարը»  ատենախոսության մա­սին գրու­թյան` ներկայացնում եմ այդ ատենախոսությունից քաղված հատվածներ, որոնցում առկա են լեզվական և լեզվաբանական անճշտություններ (տերմիններ և ձևակերպումներ), սխալ հղումներ,  սխալ դատողություններ, հակասող մտքեր և ի վերջո «առանց աղբյուրները նշե­­լու փոխառված» հղումներ:

Ա. Լեզվական և լեզվաբանական անճշտություններ. սխալ դատողություններ

• «Թեև Հ. Աճառյանը հետևողականորեն պաշտպանում էր գրաբարի նախ­նա­կա­նության տեսությունը, այդուհանդերձ նա «Արմատական բառարանում» և այլ աշխատու­թյուններում առանձնացրել է մի շարք բարբառային ձևեր, որոնք կարող են լինել գրաբա­րից հին կամ նրան զուգահեռ գոյություն ունեցած երևույթներ51։»*, հղում` «51Աճառյան Հ., Հայոց լեզվի պատմություն, II մաս (մաս I-II), Երևան, «Հայ­պետհրատ», 1951, էջ 389:»[5] (ընդգծ.՝ Ն.Հ.):

Ատենախոսը սխալվում  է, քանի որ  Հ. Աճառյանը ոչ թե «առանձնացնում» է «մի շարք բարբառային ձևեր, որոնք կարող են լինել գրաբարից հին կամ նրան զուգահեռ գո­յություն ունեցած երևույթներ», այլ նշում է՝ «Իմ նպատակն է միայն երևան հանել այն ձևա­փոխությունները, որոնք գրաբարով չեն կարող մեկնվել և գրաբարից տարբեր մի աղ­բ­յուր են ենթադրում»[6] (ընդգծ.՝ Ն. Հ.):

• Ատենախոսության «Եզրակացություններ»-ում ըստ ատենախոսի՝ «Ստուգա­բա­նա­կան նոր մոտեցումները և վերանայումները հիմնավորում են այնպիսի բառերի նա­խահայերենյան ծագումը, ինչպիսիք են, օրինակ՝ …. «Կածան» («նեղ ուղի, արա­հետ»). բա­ռի հարուստ իմաստաբանական շերտերի քննությունը հավաստում է նրա կապը հըն­դեվրոպական «ուղի, ճանապարհ» (*gwāg’-) արմատի հետ։» (ատեն. էջ 357. ընդգծ.՝ Ն. Հ.):

Անհասկանալի են ատենախոսության 174-178-րդ էջերում ատենախոսի «ստու­գա­բանական նոր մոտեցումները և վերանայումները»՝ կածան-ի «հարուստ իմաստա­բանա­կան շերտերի» քննությամբ «հավաստել»-ու բառի «կապը հնդեվ­րո­պա­կան «ուղի, ճանա­պարհ» (*gwāg’-) արմատի հետ», որովհետև  Հ. Աճա­ռ­յա­նը ոչ միայն այն «հավաստել» է,  այլև դեռևս 1926 թվականին է արձանագրել ատենախոսի «իբրև նորություն» ներկա­յաց­վածը՝ «Բառի առաջին բացատրությունը ներկայացնում է Գրիգոր Տաթևա­ցին….», «Կա­ծան բառը ՆՀԲ-ում տրվում է «նուրբ և նեղ անցք»՝ որպես կաճ բառից ծագած բար­բա­ռային բառ….», «880 Այս մասին առանձին բառահոդվածը կարելի է տեսնել՝ Lidén 1906, S. 73.» (տե՛ս ատեն. էջ 175). հմմտ.՝ «

….»[7]:

• «Հայերենի փափ-ուկ անհայտ ծագմամբ բառի հետ ունեցած զուգահեռները հնա­րավոր է ընդունել նշված հնչյունափոխական հերթագայության առկայությամբ:» (ատեն. էջ 100. ընդգծ.՝  Ն. Հ.):

Հերթագայությունը  հնչյունափոխության տեսակ է[8],  այդ է պատճառը, որ «հնչյու­նա­­­փոխական հերթագայություն» լինել չի  կարող:

• «Կռունձ բառը միայն բաղադրությամբ է վկայվում բարբառախմբում՝ կուռուզնօտ «1.խուճուճ, 2. գանգրահեր, 3. փխբ. Արց. արտասովոր», այլև՝ կըռըզնօտէլ || կուռուզնօտէլ || կըռըզնուտանալ: Սյունիք-Արցախում հաճախ ձ-ն ն-ի կորստի կամ տեղափոխության հետևանքով դառնում է զ՝ կորինձ-կօրիզ, սինձ-սէզնը և այլն449:» (ատեն. էջ 100. ընդգծ.` Ն.Հ.):

Լեզվաբանական գրականության մեջ նշվում է հակառակ երևույթի մասին. «…. բար­բառներում ուրվագծվում է հնչյունափոխական մի երևույթ, ըստ որի՝ բառա­մի­ջում (արմատական բառերի) և բառավերջում ն-ի ազդեցությամբ  տեղի է ունենում զ>ձ ան­ցում»[9] (ընդգծ.` Ն.Հ.):

Սրանից բացի՝ ատենախոսի հղումը՝ «449 Աճառեան 1913, էջ 79:», սխալ է. նշված էջում «կորինձ-կօրիզ, սինձ-սէզնը» բառերը չկան:

• «Այդուհանդերձ կարծում ենք, որ կար արմատը բարբառախմբին ծանոթ է և պահ­­պանվել է նաև տեղանուններում՝ Կարբինք219 (Կարկա՞ռ՝ գետ Արցախում)220:», հղում` «219 Ջահուկյան 1987, էջ 430:» (ատեն. էջ 56):

Եվ այս դեպքում էլ է ատենախոսը սխալվում. Գ. Ջահուկյանն արձանագրում է Կար­­բի տեղանունը[10]:

• «Հավանական է, որ որջ և հատկանվան Վօր(է)ն բառերի վերջադիր ջ և ն հընչ­յունները ոչ թե քերականական մնացուկներ են, այլ աճականներ (թերևս հնդեվ­րոպա­կա­նից հայերենի անցման ժամանակ է տեղի ունեցել կամ հետո. տաբուի ձայնափո­խու­թյո՞ւն):» (ատեն. էջ 131. ընդգծ.՝ Ն. Հ.):

Ատենախոսի` «տաբուի ձայնափոխությո՞ւն» արտահայտությունն անհասկա­նա­լի և զարմանալի է, քանի որ՝ ա) Տաբու1-ն պոլինեզիական բառ է, նշանակում է «սուրբ», «ար­գելված»: Հայերեն՝ բառարգելում: Տաբու-ն երևույթ է[11], բ) ըստ «Լեզ­վաբանական բա­ռա­րան»-ի՝ ձայնափոխության  1-ին իմաստն է՝ «Տե՛ս  բաղաձայնների տեղաշարժ: 2. Հն­չյու­­նափո­խություն: 3. Առհասարակ ձայնավորների փոփոխություն՝ ումլաուտ»[12], հետևա­բար երևույթին ձայնափոխություն վերագրելն անհնար է («տաբուի ձայնա­փո­խու­թյուն»  բա­ռա­­րանները չեն վկայում):

• «Եվ չնայած թակել-ը բարբառային բառերի շարքում է նշվում, սակայն կար­ծում ենք, որ այն վաղ հայերենում խիստ տարածում է ունեցել, հետագայում փոխա­րինվել է այլ բառերով:» (ատեն. էջ 154. ընդգծ.` Ն.Հ.):

Թակ բա­ռա­հոդ­վածում Հ. Աճա­ռ­յա­նը թակել-ն արձանագրում է որ­պես «նոր բառ». ար­դյոք գիտականորեն ընդունելի՞ է առանց որևէ հղման «կարծել», որ այն կարող էր «վաղ հայերենում խիստ տարածում» ունենալ. հմմտ.՝  «….

»[13]:

• Հուպ «սեղմել, ճնշել, կպչել» բառը ատենախոսության սեղմագրում «ներկա­յաց­վում է որպես հնդեվ­րո­պա­կան *ub- «սեղմել» արմատի ժառանգորդ….»[14] (ընդգծ.`Ն.Հ.):

Ատենախոսության մեջ, սակայն, «հ.ե. *sup-» արմատն է՝ «Հօփ կա¨լ «1. սեղմվել, 2. կծկվել» ( > հուպ արմատ՝ հ.ե. *sup-872):»`  հետևյալ հղումով՝ «872 ՀԱԲ III, էջ 124:»

Մինչդեռ ՀԱԲ-ում՝ նույն էջում,  «հնխ. ub-» արմատն է. տե՛ս ստորև՝ «

»[15]: Այսինքն` սխալ է ներկա­յաց­վում և՛սեղմագրում, և՛ ատենա­խո­սության մեջ:

• Ըստ ատենախոսի՝ «Տապար «կացին» բառը բարբառախմբին անցել է ռուս. միջ­նորդությամբ՝ տապօռ:» (ատեն. էջ 351): Մինչդեռ ատենախոսության 318 -րդ էջում  տա­պար-ը հիշատակվում է. «1444 Օրինակ՝ բանակ, զորք, պատերազմ, ռազմ, զինվոր, ռազ­միկ, սպարապետ, պարս, տապար, նիզակ, զրահ, դարան և այլ պարսկական բառեր հիմ­նականում գործածական են բար­բառում:» (ընդգծ.` Ն.Հ.):
• Ատենախոսության մեջ մշտապես կիրառվում է «ձևիմաստային» տերմինը. ճի­շ­տը՝ ձևաիմաստային[16]:
• Ատենախոսն օգտագործում է լեզվաբանությանն անհայտ «զարմիկ լեզուներ» բա­ռակապակցությունը (տե՛ս ատեն. էջ 99, 173, 283. հղումները վերաբերում են Պոկոռնու բառարանին). հավանաբար արհեստական բանականությունն է հուշել:
• Ըստ ատենախոսի՝ գոյություն ունեն «ընդհանուր հայերենի բարբառներ». «Հա­մա­ձայն տվյալների՝ ընդհանուր հայերենի բարբառներում (Sic) վկայված 158 ար­խա­յիկ միա­վորներից 127-ը գործածական է Սյունիք-Արցախի բարբառներում։» (ատեն. էջ 358. ընդգծ.՝ Ն. Հ.):
• Ատենախոսը բարդ ստո­րա­դա­սական նախադա­սո­ւթյուն­ներում շաղկապի դեր կա­­տարող որ հա­րա­բե­րա­կան դերանվան փոխարեն գործա­ծու­­մ է որտեղ-ը. ըստ ատենա­խոսի` բառը, աշխատությունը, դիտարկումը, տեղեկությունը… վայր և տեղ են նշում. («….բառային կազմի մի շերտը, որտեղ ….» (ատեն. էջ 40), «….պահանջում է բազ­մա­շերտ դիտարկում, որտեղ….» (ատեն. էջ 190), «Չեն հանդիպում նաև մատենա­գրական և բար­բառա­յին այլ տեղե­կու­թյուններ, որտեղ լինեն….» (ատեն. էջ 233), «…. բառում, որ­տեղ….» (ատեն. էջ 254), «…. աշխատության մեջ, որտեղ ….» (ատեն. էջ 287), «….Գ. Ջա­հու­կ­յանի «Հայ­ոց լեզվի պատմության» մեջ, որտեղ ….» (ատեն. էջ 343) և այլն, և այլն:
• Նույն սխալ գործածությունն է այստեղ-ի դեպքում («Այստեղ կփորձենք ներկա­յաց­­նել այն աշխատությունները….» (ատեն. էջ 19-20), «…. որպես…. միջփուլային մաս, այս­տեղ առանձնակի քննված չէ….» (ատեն. էջ 33), (….աշխատությունը118։ Այստեղ ման­րա­մասն քննվում են….» (ատեն. էջ 39) և այլն, և այլն:
• Սխալներ են առկա հղվող աղբյուրների մատենագիտական տվյալներում.

«Աղայան Է. Բ., Արդի հայերենի բացատրական բառարան, հատ. I, Երևան, «Հա­յաս­տան» հրատ., 1976, 932 էջ։

Աղայան Է. Բ., Արդի հայերենի բացատրական բառարան, հատ. II, Երևան, «Հա­յաստան» հրատ., 1976, 1617 էջ։»

Է.Աղայանի սույն բառարանը մեկ հատոր է. երկրորդ գրքի տիտղոսաթերթին նշված է՝ «Շարունակություն», և այն սկսվում է 930-րդ էջից:

«Տէր Յովհաննիսեան Գ. Պալատեցի, Բառարան պարսկերէն ըստ կարգի հայ­կական այբուբենից, Յօրթագեօղ, Կոստանդնուպօլիս, ի տպարանի Պօղոսի Արա­պեան, 1826, 715 էջ:» (ատեն. էջ 308, 391. ընդգծ.՝ Ն.Հ.),  ճիշտը` Պալատցի. Բառարան պարս­կերէն ըստ կարգի հայկական այբուբենից. Ի Գէոր­գեայ դպրէ Տէր Յովհան­նէսեան Պա­լատցոյ).

Բ. «Առանց աղբյուրները նշելու փոխառված» հղումներ

Նկատելի է, որ ատենա­խոսն անգամ բառարաններում սկզբնաղբյուրի առկա­յու­թյան դեպքում հղում է սկզբնաղբյուրը, և այնպես է ներ­­կա­յացվում, այն­պի­սի տպա­վո­րու­թյուն է ստեղ­ծվում, թե իբր ատենախոսն է գտնում «բնա­գրա­յին օրի­նա­կը»: Խն­դիրն այն է սակայն, որ ատենախոսի օգտագոր­ծած բառա­րանները հե­ղինա­կած ան­­­ձինք են  հայ հըս­կա­­յածավալ մա­տենա­գրությունից կամ այլալեզու գրականությունից գտել բա­ռա­րան­նե­րում նշ­ված բնա­գրային օրի­նակ­­ները. դրանք նրանց տքնա­ջան աշխա­տանքի արդյունքն են, իսկ ուրիշի աշ­խա­­տանքն իբրև իրե­նը ներկա­յացնելը ուրիշի աշ­խա­­տան­քի յուրացում է: Տար­րական գիտական բարե­խղ­ճու­թյունը պետք է հուշի, որ եթե իրե­նից առաջ հարցի քննու­թյանն ան­դրա­դարձել են, ուրեմն պետք է նշել, ինչպես որ մշտապես վարվում է Հ. Ա­ճա­­ռյանը՝ հղելով օրինակ՝ «

» (տե՛ս ստորև):

• Ըստ ատենախոսի` «Այդ առումով համոզմունք է ներշնչում Գ. Տաթևացու՝ թերևս ա­ռա­ջին մեկնությունը (այլև վկայությունը). «Երկրորդ պատճառ՝ զի ախտաւոր հեշտու­թեան է ծնունդ. եւ ոչ օրինաւոր ամուսնութեան. որպէս տարաժամ պտուղ ծառոյն որ ժաժ կոչեմք՝ փութով թափի ի ծառոյն. եւ անպիտան է կերակրոյ. կամ բուսանիլոյ. եւ նախա­տինք է ծառոյն. (զի ծառն ի պտղոյն ճանաչի.) եւ յախտից ժողովմանէն եղեւ պտուղ. եւ ոչ յառողջութենէ հիւթոյն», որից հասկացվում է «1. շուտ թափվող, երերուն, անհստակ, շարժ­վող, 2. վաղահաս, խակ, տհաս, 3. վիժող»:» (ատեն. էջ 170. ընդգծ.` Ն.Հ.):

Ըստ Հ.Աճառյանի` «

»[17]:

Պարզորոշ է, որ Հ. Աճառյանի կազմած բառարանում արձանագրված է և՛ ատենա­խոսի նշածը` «թերևս առաջին մեկնությունը (այլև վկայությունը)», և՛ Գր. Տաթևացին, և՛  բնագրային օրի­նա­­կը:

• Ըստ ատենախոսի՝ «503 «Կողմ» իմաստով թէր բառը իմաստային և հնչյունական նմա­նություն ունի արաբ. (taraf) طرف «կողմ» բառի հետ, որ անցել է նաև թյուրք.՝ taraf: Այն գործածական է նաև Սյունիք-Արցախ բարբառախմբում՝ նշված իմաստով. «էս թա¨­­­րա¨փ­նին չիրէվաս»:» (ատեն. էջ 112. ընդգծ.՝ Ն.Հ.):

Ըստ Հ. Աճառյանի՝ «….

….»[18]:

Եվ ինչպես արդեն նշվել է, Հ.Աճառյանը մշտապես հիշատակում է այլոց մեկ­նու­թյունները, այսինքն՝ այն, որ Նոր հայկազյան բառգրքում՝ ՆՀԲ-ում, առկա է արաբերեն բառը:

• Ըստ ատենախոսի` «Բարբառախմբի ծըկուռի || ծըկօռի || ծիկօռի || կըծօռէգ «կայ­ծոռիկ, լուսատտիկ» բառի քննությունից կարելի է եզրակացնել, որ այն առնչվում է ոչ թե ծակուռ «փոքր ծակ,նեղլիկ խրճիթ»320 բառի հետ, այլ կայծոռիկի բարբառային տարբե­րակն է՝ «կայծ» բառիմաստով (մատնանշելով միջատի լուսատու հատկանիշը)՝ -ուռ || օռ ածան­ցական (՞) կամ արմատական ձևույթով321, հմմտ.՝ փոսուռայ322։» (ատեն. էջ 80): Ատե­նա­խոսը հղում է ՀԱԲ-ի Կայծ բա­ռահոդ­վածը՝ նույնիսկ երկու անգամ, սակայն ոչ այն էջը, որում Հ. Աճառյանը հիշա­տակում է և՛ ծիկուռի, և՛ փոսուռայ բառերը: Իսկ փոսուռայ-ի համար, չգիտես ինչու, ատենախոսը նշում է Նոր հայկա­զյան բառգիրքը:

Ըստ Հ. Աճառյանի` «….

…. »[19]:

• Ըստ ատենախոսի` «Հ.ե. նույն արմատից է բխում գրաբարում վկայված ուլն435 «պա­­րանոց», որի բարբառային տարբերակներից է հուլ, որ զուրկ է ինքնուրույն գոր­ծա­ծությունից՝ հուլ ինիլ «բարձրանալ», հուլ տալ «1. դեպի վերև նետել, 2. Արց. պաս տալ»: Հուլ (ուլ)- > հօռ անցումը նույնպես դժվար է բացատրել:» (ատեն. էջ 98):

Ատենախոսի հղումը հետևյալն է. «Այս մասին մանրամասն տե՛ս՝ Lidén E., Arme­nis­che Studien, Göteborg, Wald. Zachrissons, 1906, S. 127-130»:

Խնդիրն այն է, որ ատենախոսը այդ հղումը վերցրել է Հ. Աճառյանից՝ «

», սակայն չի նշել:  Հմմտ.`«

»[20]:Այս բառահոդվածից նույնպես ակն­հայտ է, որ Հ. Աճառյանը մշտապես հղում է այն աղբյուրը, որից օգտվում է:

• Ատենախոսի մոտեցումը նույնն է մանդիլ բառը քննելիս:

Ըստ ատենախոսի`  «Սյունիք-Արցախ բարբառախմբում առկա է մա¨նդիլ բառը՝ «1. գլ­­խի թաշկինակ, 2.սարդոստայն (<հուն. mandya)»312 իմաստներով: Միջին հայե­րենում նշվում է որպես պրսկ. և արաբ. բառ՝ «գլխաշոր իմաստով»313: Հ. Աճառյանը հի­շատակում է հունական փոխառությունների շարքում314` «ձեռք, ձեռքի ափ (vola manus)315», որ եվրո­պա­կան լեզուներին անցել է բարբառային mandus ( > mannus) ձևով հյուսիսային լեզու­նե­րից (գալ. իլիր.)316` «ձեռքի շոր, թաշկինակ» իմաստով:» (ատեն. էջ 79-80):

Ըստ Հ.Աճառյանի`  «

»[21]:

Եվ դարձյալ անտեսվում է՝ ստուգաբանությունը Հ.Աճառյանինն է, նաև այն, որ Հ.Աճառյանը նշում է. « ….

….», այսինքն՝ ատենախոսի հղումը՝ «316 Walde A., Lateinisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg, Pub. C. Winter’s, 1910, S. 462.»

• Նույն մոտեցումն է բծիծ բառի քննության դեպքում:

Ըստ ատենախոսի` «Մատենագրության մեջ այս իմաստով հանդիպում է բծիծ, որ ՆՀԲ-ն նշում է «ոջիլ ծնեալ ի բծից, կամ յաղտեղութեանց մարմնոյ»359 իմաստը. «[…]ոմն աղէքսանդրացի կացեալ ի տեղւոջ ուրեմն յարևու, քաղելով ի ձորձոց իւրոց զքրտնածին բծիծսն[…]»360:» (ընդգծ.՝ Ն. Հ.):

Վերջին հղումը հետևյալն է . « 360 Nonnos, Die scholien zu fünf Reden des Gregor von Na­zianz (herausgegeben von Agop Manandian), Marburg Hessen, “N. G. Elwert’sche Verlags­buch­handlung”, 1903, S. 36.» (ատեն. էջ 86), մինչդեռ Նոր հայկազյան բառգիրքը նշում է այն.    «

»[22]:

• Ըստ ատենախոսի` «Այս ենթախմբից քաղց և սնել489 բառերը չենք ընդգրկել բար­բա­ռային տվյալներում, քանի որ նոր են և ամբողջովին յուրացված չեն բարբա­ռախոս մի­ջավայրի կողմից:» Հղումը հետևյալն է. «489Սուն > սնել բառը չի վկայվում բարբա­ռա­խըմ­բում: Բայց ինչպես ենթադրվում է, այն պահպանվել է գրական տար­բե­րա­կից բա­ր­բա­ռա­խմբին անցած միասին բառում:» (ատեն. էջ 110. ընդգծ.`Ն.Հ.), և դարձյալ չի նշվում են­թադրության աղբյուրը:

Ըստ Հ.Աճառյանի`  «

….»[23]:

Ակնհայտորեն Հ.Աճառյանը սա նույնպես  արձանագրել է:

• Ըստ ատենախոսի` «…. > փափ-աշ՝ «մի բանի նշանակությամբ, հատկանիշ կրող» են­թաշերտային ածանցով:» (ատեն. էջ 99). զարմանալիորեն, ըստ ատենախո­սի, կան նաև «ենթա­շեր­տային ածանց»-ներ. այնինչ Գ. Ջահուկյանը նշում է «ենթա­շեր­տային ինչ-որ լե­զու»:

Ըստ Գ. Ջահուկյանի` «

» [24]:

• Ըստ ատենախոսի` «Բառի գրավոր վկայությունը հայերենում ավելի հին է. «[…] քան­զի հարեայ նիզակաւ՝ ճախր առնոյր կաճեայն»543….», հղումը՝ « 543 Խորենացի 1913, էջ 266:» (ատեն. էջ 122):

Ըստ ՆՀԲ-ի`  «

….»[25]:

Պարզորոշ է, որ Վենետիկի միաբանները վկայում են Մովսես Խորենացու կիրա­ռած բառը:

• Ըստ ատենախոսի` «Գ. Ջահուկյանի կողմից կազմված ցուցակից բացակայում է թթու բառը, բայց ՀՍԲ-ում նշվում է հ.ե. ծագմամբ բառերի շարքում՝ *(s)teuǝ- *tu-tuo-> «թթու»1068: Հին ձևը պահպանվել է ոչ միայն վրացերենում՝ tutubo «մի բույս», այլև Սյունիք-Արցախում՝ թթօլավաշ «ուտելու թթու բույս»:» (ատեն. էջ 225):

Ատենախոսը հղում է Գ. Ջահուկյանին, սակայն հարկ է նշել, որ Թթու բառի ստու­գաբանությունը Հ. Աճառյանինն է. դա է հուշում բառահոդվածում  Աճ. համառո­տա­գրու­թ­յունը. բառահոդվածում Հ. Աճառյանն արձանագրում է նաև, որ  վրացերեն  թու­թու­բո-ն բույս է:

Ըստ Հ.Աճառյանի` «

»[26]:

• Ատենախոսության 102-րդ էջում կռտուկ «խռչակ» բառի համար հղվում է՝ «468 Ճա­հուկ-Վայքի միջբարբառում՝ խըռթտա¨գ» առանց նշելու, որ այն քաղվել է Ա. Վար­դա­նյանի «Վայոց ձորի միջբարբառը» աշխատությունից[27]:

Գ. Սխալ բառարմատների զուգադրումներ

• «Բարբառախմբում ժաժ բառի գործածության դեպքերն են՝ Արց. թա¨ռժա¨ժ «ան­հան­գիստ (հավերի մասին), թա¨ռժա¨ժ անէլ (թա¨ռժա¨ժ ինիլ) «1. թառած հավերին անհանգստացնել, 2. քնահարամ անել», ժէժ ||ժա¨ժ «տհաս, խակ, չհաս, անկայուն»՝ ժէժ պտօղ «շուտ կաթուկ տվող»:…. Բարբառներում այլ կազմություններ՝ ձևով և իմաստով նույն կամ նման,նույնպես հանդիպում են (ժաժիկ «չհասած մածունի շորը, կտրված կաթի դիրդը, որ շոր են պատրաստում, պանրի ջրի դիրդը» և այլն, ժէռ «վայրի, չպատվաստ­ված, առանց ցանելու բուսած ծառ կամ կտրելու ենթակա ճյուղ», որոնք չենք քննում, քանի որ հնչյունական զուգահեռները անհաստատ են թե՛ տո¨ւրո¨ւր բառի, թե հ.ե. *dhor- արմատի հետ:» (ատեն. էջ 170-171):

Ատենախոսի նշած «ժէժ||ժա¨ժ»-ն ու «ժաժիկ»-ը որևէ առնչություն չունեն շարժ ար­մատին. ըստ Հ.Աճառյանի՝ դրանք տարբեր արմատներ են, մինչդեռ ըստ ատենա­խո­սի՝  դրանք նույն արմատն են. հմմտ. ՝ «

»[28]:

«

»[29]:

• «Թերևս այս շարքում կարելի է դնել բաս /պահէլ/ «ապահով տեղ ապաստանել» բառը: Պարսկերենից հայերենին անցած է bāst-ը՝ «ապաստարան»1513, և հավանաբար այդ բառից` բաստարան «բանտ»1514:» (ատեն. էջ 334-335):

Առաջին հղումը՝ «1513 Աճառյան ՀԼՊ I, էջ 244:», սխալ է. այդ էջում ապաստարան (կամ բաստարան) բառ չկա:

Երկրորդ հղումը՝ «1514 Գրաբարի բաստ «բախտ, երջանկություն» բառի հետ ընդ­հան­րությունները մթագնած են:», նույնպես սխալ է: Քանի որ անգամ ատենախոսի նշած «մթագնած ընդհանրությունները» չեն առնչվում Հ. Աճառյանի՝ Բախտ բառահոդ­վածում նշած բաստ-ին.  հմմտ.՝  «….

….»[30]:

• «Բարբառախմբի ծըկուռի || ծըկօռի || ծիկօռի || կըծօռէգ «կայծոռիկ, լուսատը­տիկ» բառի քննությունից կարելի է եզրակացնել, որ այն առնչվում է ոչ թե ծակուռ «փոքր ծակ, նեղլիկ խրճիթ»320 բառի հետ, այլ կայծոռիկի բարբառային տարբերակն է՝ «կայծ» բառի­մաստով (մատնանշելով միջատի լուսատու հատկանիշը)՝ -ուռ || օռ ածանցական (՞) կամ արմատական ձևույթով321, հմմտ.՝ փոսուռայ322։» (ատեն., էջ 80):

Ոչ միայն զարմանալի է ատենախոսի՝ «փոքր ծակ, նեղլիկ խրճիթ» իմաստնե­րով վկայվող ծակուռ-ը, այլև թեև հարցականով, բայց բոլորովին անտեղի նշվող «-ուռ || օռ ածանցական ձևույթ»-ը: Հայտնի է, որ կայծոռիկ-ի և լուսատտիկ-ի երկրորդ բաղադ­րիչ­ները՝ ոռ և տուտն, «բնիկ հայ բառ»-եր են[31], և խոսք չի կարող լինել ածանցի մասին:

Դ. Ատենախոսությանը չառնչվող, ոչ բովանդակային, անհարկի  հղումներ

• «Այստեղ չենք անդրադարձել բնաձայնական բառերին, որոնց մի մասի իմաս­տա­ոճական հատկանիշները ուսումնասիրված են մեր կողմից (Քումունց Մ., Ձայնար­կու­թյունների իմաստային- ոճական դրսևորումները Հ Թումանյանի երկե­րում, Թումանյանի ստեղծագործության ազգային ու համամարդկային ընդգր­կում­ները և արդիականու­թյու­նը (Գիտաժողովի զեկուցումները), Ստեփանակերտ, «Դպրա­տուն» հրատ., 2019, էջ 248-261)։» (ատեն. էջ 258. ընդգծ.՝ Ն.Հ.):

«Ատենակալ և նման բառեր հասկացվում են բարբառախմբում, ունեն գործա­ծու­թ­յուն, որ պայմանավորված է հատկապես վերջին հարյուրամյակում բառապաշար ներ­թափանցած գրական բառապաշարի տերմինային համակարգի գործածության ոլորտ­նե­րի առկայությամբ: Դրանք, սակայն, մենք  չենք նշել ցուցակում, ինչպես՝ ատյան, իրա­վա­գետ, ատենակալ և այլն:» (ատեն. էջ 271. ընդգծ.՝ Ն.Հ.):

• «Արմատը ձևով և իմաստով առնչակից է նաև հ.ե. *dhegwh- «1.այրել, 2. տաքանալ, 3. գանգրացնել», հմմտ.՝ սլով. dęgniti, լիտվ. degù, dègti «1. վառել, այրել, 2. գանգրացնել», ռուս. деготь «կուպր, ձյութ»680 և այլն681:» (ատեն. էջ 142):

Այլն-ին կից 681-րդ հղումը հետևյալն է՝  «Սայաթ-Նովայի տաղերում հիշատակ­վող տուգուն բառի հետ աղերսները դժվար է մեկնաբանվում (տե՛ս՝ Քոչոյան Ա. Կ., Սայաթ-նովայի հայերեն տաղերի բառարան, Երևան, Հայկական ՍՍՌ ԳԱ հրատ., 1963, էջ 63-64):» (ատեն. ն.տ.):

Զ. Հակասող մտքեր

• «Սակայն, ի տարբերություն Հայաստանի շատ այլ շրջանների, Սյունիք-Արցա­խի լեռ­նային ռելիեֆը և հարաբերական մեկուսացվածությունը ստեղծել են բացառիկ պայ­մաններ լեզվական հնաբանությունների պահպանման համար:» (ատեն. էջ 6):

//Հայերենի այս խմբի բառերի գերակշիռ մասը ձևով և իմաստով համապա­տաս­խա­նում է հայերենի գրական և խոսակցական տարբերակներում վկայվող ձևերին, որն էլ հիմք է ստեղծում ենթադրելու, որ բարբառային տարածքը երբեք մեկուսի չի եղել ընդհա­նուր հայկական միջավայրից:» (ատեն. էջ 45):

• «Բարբառային տարածքը դարեր ի վեր անմիջական շփման մեջ է եղել պարս­կական և թյուրքական ցեղերի հետ (Sic), և առևտրաիրային հարաբերություն­նե­րի ար­դյունքում բնիկ շատ բառեր փոխարինվել են փոխառություններով:» (ատեն. էջ 153. ընդգծ.՝ Ն.Հ. . արդյոք կարելի՞ է խոսել տարածքի և ցեղերի շփումների մասին):

//«Բարբառային տարածքը հնագույն շրջանում առանձնապես ներգրավված չի եղել առևտրի ոլորտում: Պահպանված առևտրի ուղիները, իջևանատները ուշ միջնա­դա­րյան (Sic) են ….» (ատեն. էջ 182):

Բերված օրինակներով, ցավոք, չեն սահմանափակվում ատենախոսու­թյան մեջ առ-

կա համանման փաստերը, և այս կարգի դիտարկումները կարելի է ան­վերջ շարու­նա­կել:

Հարց. արդյո՞ք սույն ատենախոսությունը համապատասխանում է դոկտորական ատենախո­սու­թյանը ներկայացվող պահանջներին:

Նազիկ Հովհաննիսյան

Հ. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտի

տնօրենի տեղակալ գիտության գծով

25-ը մարտի 2026թ.»:

Վերոնշյալ երկու գրությունները ԲԿԳԿ-ն ուղարկել է Լեզվաբանության 019 մասնա­գի­տա­կան խորհրդի նախագահ Վիկտոր Կատվալյանին` «բարձրացված հարցե­րը» քըն­նար­կելու և դրանց պարզաբանումներ տալու: Քննարկմամբ հաստատվել է, որ ներ­կա­յաց­­ված փաստերը «ցավոք, հիմնականում» ճիշտ են:

2026 թ. ապրիլի երեքին, ի պատասխան իմ «դիմումների», ԲԿԳԿ-ից ստացվել է հե­տևյալ գրությունը. «

ՔԱՂԱՔԱՑԻ ՆԱԶԻԿ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆԻՆ

Ի պատասխան Ձեր 13.03.2026 թ. և 25.03.2026 թ. դիմումների

Հարգելի՛ տիկին Հովհաննիսյան

Մհեր Քումունցի «Արցախ – Սյունիքի բարբառային բառապաշարը» թեմայով «Ժ. 02. 01-Հայոց լեզու» մասնագիտությամբ դոկտորական ատենախոսության հրապա­րա­­կային պաշտպանությունը տեղի է ունեցել 2026թ. մարտի 6-ին Լեզվաբանության 019 մաս­նա­գիտական խորհրդում: Ատենախոսության հրապարակային պաշտպա­նու­թյան նիստի ըն­թացքում (06.03.2026թ., արձանագրություն հ.1) խորհրդի գիտական քար­տու­ղարը ըն­թերցել է ատենախոսության և սեղմագրի վերաբերյալ Ձեր կողմից ներկայաց­ված կար­ծի­քը: Այնուհետ խորհրդի նիստում կայացել է քննարկում և ատե­նախոսի կող­մից տրվել են պարզաբանումներ: Նիստին մասնակից խորհրդի անդամ­ների փակ գաղտ­նի քվեար­կու­թյան (միաձայն) արդյունքում Մ. Քումունցին շնորհվել է բանա­սիրական գիտություն­նե­րի դոկտորի գիտական աստիճան:

Մ. Քումունցի որակավորման գործը Բարձրագույն կրթության և գիտության կոմի­տե է մուտքագրվել 17.03.2026թ.: Կոմիտեն 19.03.2026 թ. հ. 9/9.2.3/8887-2026 և 30.03.2026 թ. 9/9.2.3/10099-2026 գրություններով դիմել է Լեզվաբանության 019 մասնագիտական խոր­հըրդի նախագահին Ձեր դիմումում բարձրացված հարցերի վերա­բերյալ պարզա­բա­նում­ներ ստանալու նպատակով: Հ. Աճառյանի անվան լեզվի ինստի­տուտում կազմա­կերպվել է քննարկում Ձեր մասնակցությամբ:

Համաձայն ՀՀ կառավարության 1997 թվականի օգոստոսի 8-ի N 327 որոշմամբ հաս­­տատված «ՀՀ գիտական աստիճանների շնորհման կարգ»-ի 33-րդ կետի՝ սույն կար­գի 8-րդ և 11-րդ կետերի պահանջներին համապատասխանությունը ստուգելու և եզ­րա­կա­ցություն ստանալու նպատակով ատենախոսությունը տրվում է համապա­տաս­խան գիտության բնագավառի գիտական աստիճան ունեցող մասնագետի:

Միաժամանակ տեղեկացնում եմ, որ հիշյալ կարգի 36-րդ կետի դրույթների հա­մա­ձայն որակավորման գործի համապատասխանության և մասնագետի դրական եզրա­կա­ցության դեպքում ԲԿԳԿ-ն հաստատում է խորհրդի որոշումը դոկտորական ատենա­խոսության համար` ԲԿԳԿ մուտքագրվելու օրվանից` հինգ ամսվա ընթացքում:

ՀԱՐԳԱՆՔՈՎ՝    ՍԱՐԳԻՍ ՀԱՅՈՑՅԱՆ

Կատարող՝ Հետբուհական կրթության որակի ապահովման բաժնի

գլխավոր մասնագետ Էվելինա Մայիլյան, հեռ.՝ ….»:

Անկեղծ ասած` իրավաբանորեն հասկանալի է «ՀՀ կառավարության 1997 թվա­կա­նի օգոստոսի 8-ի N 327 որոշմամբ հաստատված «ՀՀ գիտական աստիճանների շնորհ­ման կարգ»-ի 33-րդ կետ»-ը հղելը,  անհասկանալի է, սակայն, ԲԿԳԿ-ի գրությամբ  «որա­կավորման գործի համա­պատասխանության և մասնագետի դրական եզրա­կա­ցու­թյան դեպքում»-ի  մասին տեղեկացնելը. թերևս արդեն իսկ պա՞րզ է, որ մասնա­գետի եզ­րա­կա­ցու­թյունը դրական է լինելու: Բացի դրանից՝ առկախ է  «դիմումներ»-ում արձա­նա­գրված և  Լեզվա­բա­նության 019 մասնագիտական խորհրդի նախագահ Վիկտոր Կատ­վա­լ­յանի կազմակեր­պած քննարկմամբ «ցավոք, հիմնականում»  հաստատված փաստե­րի «ճա­­կա­տա­գիրը», քանի որ, ըստ ԲԿԳԿ-ի գրության, «համապա­տաս­խան գիտության բնա­­­գա­­վառի գիտական աստիճան ունեցող մասնագետի» տրվում է միայն ատենա­խո­սու­թյու­նը:

Ըստ այս գրության` խորհրդի նիստում ծավալված քննարկման և ատենախոսի «տված պարզաբանումների» «արդյունքում» (այսինքն՝ շնորհիվ` Ն.Հ.) նիստին մասնա­կից խոր­­հրդի անդամ­ները փակ գաղտնի քվեարկությամբ (միաձայն) Մ. Քումուն­ցին շնորհել են բանասի­րա­կան գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան:

Խնդիրը, սակայն, այն է, որ ԲԿԳԿ-ի գրության մեջ նշված քննարկումը և ատենա­խոսի պարզաբա­նումները չեն առնչվում ատենախոսության մեջ և սեղմագրում արձա­նա­­գրված անհամապատասխանու­թյուն­ներին՝ հանգելով սեղմագրում հղումներ պար­տադիր լինել-չլինելուն:

Ըստ նիստի սղագրության, այլև ձայնա­գրու­թյան` խորհրդի անդամներն ար­ձագան­քել են, թե ինչպես կարող է ատենախոսը  հանպատրաստից պատասխանել, որ ժամա­նակ չունեն` առաջարկելով ստուգել մի քանի բառ: Ատենախոսն էլ նշել է, որ չի կարող պա­տասխանել բոլոր հարցերին, բայց կարող է ընդհանուր պատկերացումը տալ, ինչքան հնարավոր է կփորձի պատասխանել, ինքը չի կարող բոլոր այդ բառերը հիշել, քանի որ բազմաթիվ բառեր են բերվում, և որ բոլոր դիտարկումները, որքան որ ինքը հասկացել և կարողացել է ըմբռնել, անհիմն են: Ատենա­խոսի օգնությամբ, այսինքն` կարդալով ատե­նա­խոսության համապատասխան հատվածը` «ստուգվել-համեմատվել» են հուպ, թակել, դէլ, բիր, կայծոռիկ, կէմնը բառերը` «փաստացիորեն պարզելով», որ բոլոր հղումներն ատե­նա­խոսության մեջ (՞) առկա են, և հան­գելով այն եզրակացության, որ սեղմագրում  հնա­րավոր չէ տալ բոլոր հղումները: Այսինքն`խորհրդի անդամները և ատենախոսը որո­շել են, որ ատե­նա­խոսության և սեղմագրի անհամապատաս­խանու­թյուն­ները վերա­բե­րում են սեղմա­գրում  հղումների պարտադիր լինելուն (դա են փաստում սղագրու­թյունն ու ձայնա­գրությունը): Այդ է նաև պատճառը, որ ատենախոսը կրկնում է, որ ան­հա­­մա­պա­տաս­խանությունը պայմանավորված է նրանով, որ ինքը չէր կարող բոլոր հղում­ները տալ, որ սեղմագրում հղումներ չի տվել ծավալից ելնելով, չկա մի աղբյուր, որ հղած չլինի,  և որ հնարավոր չէ, բացառված է, որ որևէ հեղինակից օգտվի և չնշի, անգամ ենթադրում է, որ կարծիք հայտնողն իբր օգտվել է հին սեղմագրից:

Այսինքն` վստահաբար կարելի է արձանագրել, որ նիստի ժամանակ  ատենախոսի «պարզաբանումներով» հավաստվել են ատենախոսության մեջ (՞)  առկա հղումները:  Եվ խոր­հրդի անդամներից Գ. Կ. Խաչատրյանի հնչեցրած հարցը («Էդ դեպքում որտեղի՞ց ի­մա­­նան սեղմագիրը կարդացողները՝ դա իրե՞նն է, թե՞ ուրիշինը». տե՛ս սղագրության 26-րդ էջը) և Յ.Ա.Ավետիսյանի պատասխանը («Թող ատենախոսությունը կարդան». տե՛ս ն. տ.) հաստատում են վերոնշյալը։

Ի վերջո, առկա է ատենախոսության հրապարակային պաշտպանության նիս­­տի ձայ­նագրություն, հետևաբար ցանկության դեպքում ամեն ինչ կարելի է ստուգել:

Եվ այսպես տարիներ շարունակ կրկնվում է նույնը. ատենա­խոսությունների հրա­պա­րակային պաշտպանությունների ժամանակ ներկայաց­վող փաստերը «միաձայն» «հերք­վում» են` թյուրըմբռնելով, այլափոխելով կամ էլ անտեսելով, արդեն իսկ մոռա­ցած՝ ՀՀ ԲՈՀ-ի խորհրդի` 2017թ. դեկտեմբերի յոթի նիստում ընդունված որոշմամբ (13.12. 2017թ. 284-02) ընդդիմախոսներին հայտա­րարված նկատողությունների մասին:

Նազիկ Հովհաննիսյան

Հ. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտի

տնօրենի տեղակալ գիտության գծով

7-ը ապրիլի 2026թ.

Հ.Գ. Կարելի է նաև համեմատել բարբառագիտության գծով գիտության դոկտորի կոչում հայցող ատենախոսի և Գևորգ Ջահուկյանի՝  խոսվածքը, բարբառը և բարբա­ռախումբը տարբերակելու մասին պատկերացումները:

Ըստ ատենախոսի՝  «Այսպես՝ բազմահատկանիշ-վիճակագրական դասակարգման հիմ­քում դրված է 100 տարբերիչ հատկանիշ՝ 50-ը՝ հնչյունական, 50-ը՝ քերականական (ձևա­բանական): 0-5-ից մինչև 22 հատկանիշ ունեցող բարբառային միավորները որակ­ված են խոսվածքներ, 22,5-ից մինչև 44-ը՝ բարբառներ, 44,5-ից բարձրը՝ բարբա­ռա­խմբեր» (ատեն. էջ 35. ընդգծ.՝ Ն.Հ.):

Ըստ Գ. Ջահուկյանի՝ «

»[32]:

Խնդիրն այն է, որ խոսվածքը ոչ թե բնութագրվում է 0,5-22 հատկանիշ ունենալով, այլ բարբառային մյուս միավորներից տարբերվելով ամենաշատը 22 միավոր հատ­կա­նիշներով, իսկ դրանից ավելի տարբերությունների դեպքում կառնչվենք տարբեր բար­բառների: Խոսվածքը չի կարող ունենալ ընդամենը 22 հատկանիշ. խոսքը մյուսներից տարբերակող հատկանիշների մասին է:

Նազիկ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ԳԱԱ ԼԵԶՎԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏԻ ՓՈԽՏՆՕՐԵՆ

[1] ՄՀԵՐ ՍՈՒՐԵՆԻ ՔՈՒՄՈՒՆՑ ԱՐՑԱԽ-ՍՅՈՒՆԻՔԻ ԲԱՐԲԱՌԱՅԻՆ ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԸ Ժ. 02. 01 «Հայոց լեզու» մասնագիտությամբ բանասիրական գիությունների դոկտորի գիտական աստիճանի հայցման ատենախոսության ՍԵՂՄԱԳԻՐ Երևան 2026 (այսուհետև՝ սեղմ.), էջ 5:

[2] Տե՛ս Մհեր Քումունցի  «Արցախ-սյունիքի բարբառային բառապաշարը» ատենախոսությունը, էջ 154: Այ­սուհետև ատենախոսության էջերը` շարադ­րան­քում` (ատեն. էջ …) նշումով:

[3] Հ. Աճառյան, Հայերեն արմատական բառարան (այսուհետև՝ ՀԱԲ), հ. Բ, Ե., 1973, էջ 141-142:

[4] Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն: Նախագրային ժամանակաշրջան, Ե., 1987, էջ 25:

* Այս կետադրությունն է միայն ատենախոսությունից քաղվող մեջբերումների դեպքում դրանք ամբող­ջա­կան ներ­կայացնելու, այլև կրկնակի կետադրա­կան նշաններից խուսափելու համար:

[5] Տե՛ս Մհեր Քումունցի  «Արցախ-սյունիքի բարբառային բառապաշարը» ատենախոսությունը, էջ 16: Այ­սու­հետև ատենախոսության էջերը` շարադ­րան­քում` (ատեն. էջ …) նշումով):

[6] Հ.Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, II մաս, Ե., 1951, էջ 389:

[7] Հ. Աճառյան, Հայերեն արմատական բառարան (այսուհետև՝ ՀԱԲ), հ. Բ, Ե., 1973, էջ 487:

[8] Տե՛ս Հ.Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Ե., 1987, էջ 378:

[9] Վ.Կատվալյան, Բայազետի բարբառը և նրա լեզվական առնչությունները շրջակա բարբառների հետ, Ե., 2016, էջ 174-175: Տե՛ս նաև Հ.Աճառյան, Նոր ձայնական օրէնք մը. ՆՁ=Զ, Հանդէս ամսօրեայ, 1905, թիւ 10-11, էջ 346:

[10] Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն: Նախագրային ժամանակաշրջան, Ե., 1987, էջ 430:

[11] Տե՛ս Հ. Պետրոսյան, Ս. Գալստյան,  Թ. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Ե., 1975, էջ 288:

[12] Հ. Պետրոսյան, Ս. Գալստյան,  Թ. Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, էջ 201:

[13] ՀԱԲ, հ. Բ, էջ 141-142:

[14] ՄՀԵՐ ՍՈՒՐԵՆԻ ՔՈՒՄՈՒՆՑ ԱՐՑԱԽ-ՍՅՈՒՆԻՔԻ ԲԱՐԲԱՌԱՅԻՆ ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԸ Ժ. 02. 01 «Հայոց լեզու» մասնագիտությամբ բանասիրական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճանի հայցման ատենախոսության ՍԵՂՄԱԳԻՐ Երևան  2026, էջ 16:

[15]ՀԱԲ, հ. Գ, Ե., 1977, էջ 124:

[16] Տեˊս Է. Աղայան, Արդի հայերենի բացատրական բառարան, Ե., 1976, էջ 921:

[17]ՀԱԲ, հ. Բ, էջ 22:

[18] ՀԱԲ, հ. Բ, էջ 174:

[19] ՀԱԲ, հ. Բ, էջ 506-507:

[20] ՀԱԲ, հ. Գ, Ե., 1977, էջ 592:

[21] ՀԱԲ, հ. Գ, էջ 252:

[22] Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի (այսուհետև` ՆՀԲ),  հ. I, Վենետիկ, 1836, էջ 492:

[23] ՀԱԲ, հ. Դ, Ե., 1979, էջ 25:

[24] Գ. Ջահուկյան, Հայերեն ստուգաբանական բառարան, Ե., 2010, էջ 799:

[25] ՆՀԲ, հ. I, էջ 1038:

[26] ՀԱԲ, հ. Բ, էջ 181:

[27] Տե՛ս Ա.Վարդանյան, Վայոց ձորի միջբարբառը, Ե., 2004, էջ 122:

[28]ՀԱԲ, հ. Բ, էջ 22:

[29] ՀԱԲ, հ. Գ, էջ 503:

[30] ՀԱԲ, հ. Ա, Ե.,  1971, էջ 390:

[31] Տե՛ս ՀԱԲ, համապատասխանաբար` հ. Գ., էջ 564  և  հ. Դ., էջ 430:

[32] Գ.Ջահուկյան, Հայ բարբառագիտության ներածություն, Ե., 1972, էջ 127-128:

1972, էջ 127-128: