2025 թվականի օգոստոսի 8-ին ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը Սպիտակ տանը հյուրընկալեց Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևին և Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին, որտեղ երկու օտարերկրյա առաջնորդները ստորագրեցին խաղաղության համաձայնագիր։ Սպիտակ տունը հայտարարեց, որ այս համաձայնագիրը, որը նախաձեռնվել էր Բայդենի վարչակազմի օրոք, «միջազգային դիվանագիտության պատմական նվաճում է, որը միայն նախագահ Թրամփը կարող էր իրականացնել»։
2026 թվականի հունվարի 13-ին Հայաստանի արտգործնախարար Արարատ Միրզոյանը վերադարձավ Վաշինգտոն՝ հանդիպելու պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոյի հետ՝ քննարկելու Հայաստանի հարավով անցնող համաձայնեցված միջանցքի իրականացումը, որը Թրամփը պնդում էր անվանել «Թրամփի միջազգային խաղաղության և բարգավաճման ուղի» (TRIPP)։
Եթե անկեղծությունն է խաղաղության հիմքը, ապա երկարատև լուծման հնարավորությունները շատ փոքր են։ Խաղաղություն փնտրող կողմերից ոչ մեկը անկեղծ չէ։ Թրամփը ձգտում է Նոբելյան մրցանակի և իր անունը՝ ցուցանակների վրա։ Ռուբիոն կխաղա հավատարիմ ենթակայի դեր՝ իր պաշտոնը պահելու համար՝ անկախ իր բարոյական կողմնորոշումից։ Խիստ ոչ ժողովրդականություն վայելող Փաշինյանը, որն ավելի ու ավելի է հիշեցնում Վրաստանի նախկին նախագահ Միխեիլ Սահակաշվիլիին, շտապում է զիջումների գնալ՝ առաջիկա ընտրություններում իրեն ներկայացնելու որպես միակ թեկնածու, որը կարող է խաղաղություն ապահովել, այն դեպքում, երբ իր կառավարման ընթացքում Հայաստանը մասնակցել է երկու պատերազմի և երկուսն էլ ծանր պարտությամբ ավարտել։ Ալիևը մինչդեռ հույս ունի միջանցքի միջոցով բաժանել Հայաստանի Սյունիքի մարզը։ Ադրբեջանի կողմից պատանդառությունը և ձևական դատավարությունները, ըստ երևույթին, ավելի շատ ուղղված են հայերին նվաստացնելու և խաղաղությունը խաթարելու, քան այն իրականում ապահովելու։
TRIPP-ի հիմնական խնդիրն այն է, որ այն տնտեսական նպատակի չի ծառայում։ Ադրբեջանն ու Թուրքիան կարող էին առևտուր և տարանցում իրականացնել Հայաստանի տարածքով, եթե հաստատեին դիվանագիտական հարաբերություններ և վերացնեին շրջափակումը։ Դա որոշում է, որը կարող է ընդունել միայն Անկարան, քանի որ հենց Թուրքիան է որոշում Ադրբեջանի ռազմավարական ուղղությունը։
Կարդացեք նաև
Իրոք, մինչ Ադրբեջանն ու Թուրքիան պնդում են, թե միջանցքը անհրաժեշտ է առևտրի համար, նրանք մոլորեցնում են Թրամփին և Ռուբիոյին։ Այն ամբողջ ժամանակ, երբ Ալիևը դժգոհում էր Հայաստանի կողմից շրջափակված սահմանից՝ որպես առևտրի խոչընդոտ, Ադրբեջանը իր առևտուրը ուղղորդում էր Իրանի միջոցով, մի երկրի, որի հետ նրա առևտրային հարաբերությունները գերազանցում են Հայաստանի հետ ունեցածը։ Ավելին, 2022 թվականին Ադրբեջանն ու Իրանը ստորագրեցին նոր տարանցիկ միջանցքի վերաբերյալ համաձայնագիր։
Մինչ Ալիևը ցուցադրաբար ներկայանում է Սպիտակ տանը, տեղական գործընթացները, որոնք կապ չունեն ԱՄՆ-ի կամ նույնիսկ Հայաստանի հետ, ձևավորում են նրա գործողությունները։ Ինչպես Ադրբեջանը ռազմական ուժով վերացրեց Լեռնային Ղարաբաղի սահմանադրական ինքնավարությունը, այնպես էլ անցյալ ամիս Ալիևը նույնը արեց դեպի ծով ելք չունեցող Նախիջևանի հետ, որը նույնպես ինքնավար հանրապետություն էր։ Այժմ Ալիևը կղեկավարի Նախիջևանը նշանակված ներկայացուցչի միջոցով՝ վերջ դնելով տեղական ինքնակառավարման որևէ դրսևորման և շարունակելով Ադրբեջանը վերածել Կովկասի «Էրիտրեայի» կամ «Հյուսիսային Կորեայի»։
Ալիևի քայլերը Նախիջևանի նկատմամբ ցույց են տալիս մռայլ հեռանկարներ թե՛ Ադրբեջանի, թե՛ տարածաշրջանի համար։ Ալիևը դինաստիկ ընտանիքի ներկայացուցիչ է, որը հիմնադրել է նրա հայրը՝ Հեյդար Ալիևը, նախկին ԿԳԲ գործակալ և ԽՍՀՄ Կենտրոնական կոմիտեի անդամ։ Սակայն նշվում է, որ իշխանության փոխանցումը ապագայում կարող է բարդ լինել։
Թեև Ալիևը ծնվել է Բաքվում, ընտանիքի արմատները կապված են Նախիջևանի հետ։ Նրա կառավարման տարիներին Վասիֆ Թալիբովը, որը ղեկավարել է Նախիջևանի Գերագույն ժողովը 1995-ից մինչև 2022 թվականը, ամրապնդել է տեղական վերահսկողությունը և տարածաշրջանը վերածել իր անձնական իշխանության կենտրոնի։ Մրցակիցներին թուլացնելու ցանկությունն է, ըստ ամենայնի, բացատրում Ալիևի որոշումը՝ ուղղակի վերահսկողություն սահմանելու Նախիջևանի նկատմամբ։ Միաժամանակ աճում է լարվածությունը Պաշաևների ընտանիքի և Ալիևի միջև։
Եթե Ալիևները կորցնեն իշխանությունը, Իլհամ Ալիևը կարող է նոր ռազմական գործողություն սկսել Հայաստանի դեմ՝ իր ուժի իմիջը վերականգնելու համար կամ օգտագործել արտակարգ միջոցներ՝ մրցակիցներին ճնշելու համար։
Նախիջևանի շուրջ այս ներքին պայքարը կարևոր է նաև TRIPP-ի համար, քանի որ տարբեր խմբեր պայքարում են, թե ով կստանա շահույթ և վերահսկողություն այդ նախագծից։ Չնայած Թրամփի սիրուն հանդիսավոր արարողությունների հանդեպ, եթե նա և Ռուբիոն պարտադրեն TRIPP-ը, դա չի բերի խաղաղություն, այլ կարող է հանգեցնել լուրջ ձախողման։ Կայուն խաղաղություն հնարավոր չէ, քանի դեռ Ադրբեջանում չեն իրականացվում իրական և երկարատև բարեփոխումներ։
Նկարում՝ նախագահ Դոնալդ Թրամփը և պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոն Սպիտակ տանը, 2025 թվականի հունիսին, Shutterstock
