Գրականության 2026 թվականի Նոբելյան մրցանակը շնորհվում է կանադացի գրող Էնն Քարսոնին՝ «իր համարձակ և նորարարական ստեղծագործությունների համար, որոնք, դասական ավանդույթի հետ խաղային երկխոսության մեջ մտնելով, ժամանակակից գրականության համար ստեղծել են նոր ձևեր»։
Էնն Քարսոնը ծնվել է 1950 թվականին Կանադայի Տորոնտո քաղաքում։ 1981 թվականին նա հրապարակել է դասական բանասիրությանը նվիրված իր դոկտորական ատենախոսությունը՝ «Odi et Amo Ergo Sum» վերնագրով, և իր ողջ կարիերայի ընթացքում բանաստեղծական ստեղծագործությունը համատեղել է թարգմանական աշխատանքի և տարբեր համալսարաններում դասավանդելու հետ։
Նրա գրեթե ողջ գրական ստեղծագործությունը կենտրոնացած է բանասերի՝ բառերի հանդեպ ունեցած մոլուցքի և բանաստեղծի՝ նոր իմաստի ձգտման հատման կետի վրա։ Նա ինքն է բառերի ստուգաբանությունը համարել իր ողջ ստեղծագործության ելակետը։ Դասական հունարենից նրա թարգմանությունները կարելի է դիտարկել որպես ինքնուրույն ստեղծագործություններ։ Դրանց թվում են Սապֆոյի բանաստեղծությունների բեկորների նրա մեկնաբանությունը՝ «Եթե ոչ՝ ձմեռ» (2002), ինչպես նաև ողբերգություններ, այդ թվում՝ Սոֆոկլեսի «Էլեկտրան» (2001) և «Անտիգոնեն» (2015), ինչպես նաև Եվրիպիդեսի «Բաքխայները» (2015)։
1990-ականներին Քարսոնը հրատարակեց մի շարք նշանակալի ստեղծագործություններ։ Դրանց թվում է «Ապակե էսսեն»՝ «Ապակի, հեգնանք և Աստված» (1995) ժողովածուում, որը ցույց է տալիս երկար բանաստեղծության ներուժը, երբ ժանրային սահմանները դառնում են լղոզված։
Նույն տասնամյակում լույս տեսավ մեկ այլ ստեղծագործություն, որը հաճախ համարվում է Քարսոնի մեծագույն գործը՝ «Կարմիրի ինքնակենսագրությունը․ վեպ չափածո» (1998)։ Այն ցուցադրում է դասական գրական ավանդույթն արդիականացնելու նրա բացառիկ կարողությունը։ Ժամանակակից խոսքի և փորձառությունների նկատմամբ ճշգրիտ զգացողությամբ նա որպես ելակետ վերցնում է մ.թ.ա. VI դարի հույն բանաստեղծ Ստեսիքորոսի՝ թևավոր կարմիր հրեշ Գերյոնի մասին բանաստեղծության բեկորները։
Իր ողջ ստեղծագործական գործունեության ընթացքում Քարսոնը թեթևությամբ ուսումնասիրում է գրելու հնարավորությունները, և այդ գործընթացում գրական ուրվագիծը նրա համար առանձնահատուկ արժեք է ձեռք բերել։ Դրա վկայությունն է «Լող» (2016) ստեղծագործությունը, որը տարբեր թեմաներով քսաներկու փոքր գրքույկներից է բաղկացած և կարող է ընթերցվել ցանկացած հերթականությամբ։ Մեկ այլ օրինակ է 2024 թվականի «Սխալ Նորման», որը տարբեր տեքստերի բազմազան համադրություն է՝ ընդգծված բեմական ուղղվածությամբ, որտեղ Քարսոնը ներթափանցում է արվեստի և ակադեմիական տարբեր ոլորտներ։ Նրա համագործակցությունը տեսողական արվեստագետների և բեմադրիչ-խորեոգրաֆների, ինչպես նաև օպերայի և թատրոնի ռեժիսորների հետ վկայում է այն ազատության մասին, որով նա վերաբերվում է գրական ակնկալիքներին և կանոնների համակարգերին։ Հենց դա է ընկած 1990-ականներից ի վեր նրա ստեղծագործության ունեցած բացառիկ նշանակության հիմքում միջազգային արվեստի և գրականության ասպարեզում։
Անդերս ՕԼՍՈՆ
Նոբելյան կոմիտեի նախագահ
