Համացանցով գտնելով արբանյակից լուսանկարված Երեւանի պատկերը, այն համադրելով քաղաքի քարտեզի հետ, հոծ գծով նշում եմ ասես աշխարհից խորթացած ու կղզիացած Նուբարաշենից մինչեւ բարեկեցիկ ու հարուստ Վահագնի թաղամաս տանող ճամփորդությանս հետագիծը:
![\"\"](\"https://www.aravot.am/2009/aravot_arm/September/4/p2.jpg\")
80-ամյա Ռոզա Մանուկյանը:
Փորձում եմ ընկալել քաղաք-էակի ամբողջական էությունը: Անշուշտ, քաղաքը զգում է իր բնակիչներին, որոնք սնում, ապահովում են իր գոյությունը: Նրա ներսում ապրող մարդկանց թվում է, թե կառավարում են քաղաքը: Սակայն իրականում նրանք կատարում են հսկա հրեշի վերածված բնակավայրի քմահաճույքները, պահանջները: Այն հիշեցնում է հեքիաթների այն հրեշին, որին մարդիկ պարտավոր են պարբերաբար ուտելու համար աղջիկներ մատակարարել: Սակայն այս քաղաք-հրեշը ամբողջական գյուղեր, քաղաքներ է խժռում: Այսօր քաղաք-էակը երկընտրանքի առջեւ է կանգնած. շարունակե՞լ աշխարհի խոշորագույն քաղաքների օրինակով անվերջորեն ուռճանալ, աննորմալ չափեր ընդունել՝ լափելով երկրի մյուս բնակավայրերը, թե՝ ընթանալ նորմալ զարգացման, ներքին որակական բարելավման ուղղությամբ: Արդեն գիտե, որ ինքն էլ է քամվում՝ աշխարհի հզոր հրեշ-քաղաքներին բարձրորակ ուղեղներ մատակարարելով: Ու քաղաք-էակն ուզում է նախ ճանաչել ինքն իրեն, նոր միայն որոշել անելիքը, համապատասխան ընտրություն կատարել:
![\"\"](\"https://www.aravot.am/2009/aravot_arm/September/4/p3.jpg\")
Դավիթը:
![\"\"](\"https://www.aravot.am/2009/aravot_arm/September/4/p4.jpg\")
Տակառներով խոհանոցը:
Արդեն համոզվում եմ, որ քաղաքով ճամփորդելու մտահղացումը հենց քաղաքինն է: Պետք է թափանցեմ քաղաք-էակի ներսը, խոսեմ նրա մոլեկուլների հետ, մտնեմ նրա ավշատար, արյունատար անոթները, զգամ նրա ամենատարրական մասնիկների, ընտանիք-բջիջների, հարյուր ու մի հիմնարկների, կառավարման համակարգի մեջ, քաղաքի կենսականությունն ապահովող բոլոր համակարգերի միջեւ կապն ապահովող միլիոնավոր նյարդային թելերով տեսնեմ ու զգամ ամենն ու օգնեմ քաղաքին ճանաչելու, հասկանալու ինքն իրեն:
Եվ ահա հայտնվել եմ Նուբարաշենի եւ Արարատի մարզի սահմանագլխին: Մի կողմում Արարատի մարզի Զովաշեն, Արեւշատ ու Նշավան գյուղերն են, մյուս կողմում՝ Նուբարաշենի թռչնաբուծական ֆաբրիկան, որի ճանապարհն ընդհատվում է անապատային տատասկով: Ֆաբրիկան եւս 90-ականների ճգնաժամի զոհերից է: Դեպի Նուբարաշեն եմ ուղղվում: Իմ առջեւ ձորն է, որի հակադիր պռնկին շարվել են հինգհարկանի տուֆակերտ շինությունները: Իհարկե, կուզենայի այդ թաղամասերով անցնել, սակայն ճամփորդության գծի մեջ Նուբարաշենի «Կարմիր թաղն» էր՝ Հայ բարեգործական ընդհանուր միության միջոցներով կառուցած կարմիր կղմինդրե միհարկանի բնակարաններով թաղամասը:
Երբեմնի քարքարոտ ձորի թեքությունները լցվել են սանդղեվանդներով: Նուբարաշենի ամեն մի ընտանիք ձորից մի բաժին քարքարոտ հողակտոր է «զավթել», քարերի գեղեցիկ շարվածքով տերրասների վերածել, հող լցրել, այգի տնկել: Ցաքի պատնեշների արանքի արահետով ձորն եմ իջնում: 70-ամյա մի կին բահով չոր ու ցամաք տեղով առու էր փորում:
– Ինչպես տեսնում եմ՝ վաղուց այստեղով ջուր չի հոսել, – ասացի ես:
– Ծառները չուրանումըն: Էրեգյի մինը կացինը ծերքին եկալա, թա՝ ծառներտ կտրումըմ ծմեռվա փեդ տանեմ: Հինչ անեմ, սերտս ցավումա: Թաղապետարանում մինն ասեց՝ քյինա, առու փորե, ոռոգման ճուր կտանք…
– Բնիկ որտեղացի՞ եք:
– Է՜…… հըրցնումիլ. Ղարաբաղի Մարգուշեւան գյուղից: Թորքը գրավել, ավերալա մեր շենը……
Համոզվելով, որ ոռոգման ջուր չլինելու, ավելի շուտ՝ քաղաք-օրգանիզմի մի օղակի անտարբերության, ծուլության պատճառով մարդիկ կորցնում են քրտինք ու եռանդով, աշխատասիրությամբ ձեռք բերած բերք ու բարիք, երջանկություն ու սնունդ տվող կենդանացած ձորը, իմ սիրտն էլ ցավ զգաց: Քարքարոտ լեռնաստանները սանդղեվանդներ կառուցելով, այգեստանների, մարգերի վերածելու մշակույթը հայ ժողովրդի մոտ հազարամյակների պատմություն ունի, ուստի եւ ոչ մի չինովնիկ իրավունք չունի կտրելու դարերի խորքից եկող մշակույթի, ավանդույթի թելը:
Այգիների խորքից բարձրաձայն խոսող կնոջ ձայն էր տարածվել: Խճուղու երկու կողմերում ժանգապատ թիթեղներով շրջանակված այգիներ են: Ուզում էի գտնել բարձրաձայն խոսող կնոջ տեղը: Բակ մտա: Շղթայակապ կարճ ու աշխույժ շունը սկսեց կատաղորեն հաչել: Վագոն-տնակի կողքին քարե տուն են սկսել կառուցել, սակայն, ինչպես երեւում է, միջոցներ չեն ունեցել շարունակելու այն: Կիսակառույցի պատուհաններին ապակյա տարաներ են շարված: Ծիրանենու տակ կանաչավուն հին «Զապորոժեց» էր լռվել, որի թափքի մեջ ու մոտորի, մյուս մեխանիզմների տեղում հնոտիք էին լցված: Քայլեցի ձայնի ուղղությամբ: Մոշի թփերը ծածկում էին նրան: 60-ն անց կին էր: Եկավ, սաստեց շանը:
– Սո՛ւս, Արջուկ, ասացի՝ սո՛ւս:
Բացատրեցի նրան անհանգստացնելուս նպատակը:
– Ես Սվետա Ավագյանն եմ: 20 տարի ընտանիքով այս վագոն-տնակում եմ ապրում:
– Ե՞րբ կավարտեք շինարարությունը, – հարցրի ես:
– Է՜, կավարտե՞նք որ…
– Բնիկ ո՞րտեղացի եք:
– Ես Եղեգնաձորի Թառաթումբ գյուղից եմ, ամուսինս՝ Էդիկ Հարությունյանը, շատինցի է: Թռչնաբուծականից 1973 թ. Նուբարաշենում բնակարան ստացանք: 1988-ին ամուսինս վարկ էր վերցրել, կոշկեղեն գնել, որ տղայի հետ տանեն, վաճառեն Ռուսաստանում: Բայց այնտեղ ձեռքներից խլեցին ավազակները: Մի կերպ դատարկ ետ եկան: Ստիպված էինք բնակարանը վաճառել, որ փակենք պարտքը: Լավ էր, էս վագոն-տնակը գնեցինք:
Վագոն-տնակ մտա: Նեղ նախասրահում հնոտիք էր կախկխած: Երկաթե երեք հին անկողինները զբաղեցրել էին սենյակի ողջ տարածքը: Առաստաղից ցելոֆան էր կախած:
– Անձրեւ օրերին վագոնից դուրս ենք գալիս, որովհետեւ ավելի լավ է ուղիղ մեզ վրա թափվի անձրեւը, քան թե ցելոֆանը լցվի, ոնց որ դույլից, միանգամից մեզ վրա շրջվի, -ասաց տանտիրուհին:
– Քանի՞ հոգի եք այստեղ բնակվում:
– Ութ հոգի ենք: Մի քանի տարի առաջ 30-ամյա աղջիկս՝ Հրավարդը մահացավ: Քաղցկեղ ուներ: Իրար կիպ կպած էլ չենք տեղավորվում: 14-ամյա թոռնուհիս ինը տարի է, ինչ հիվանդ է գայլախտով: Բուժման հնար չունենք: Դիմել ենք բարերարների օգնությանը՝ արձագանքող չկա:
– Աշխատող ունե՞ք:
– Ես, ամուսինս, փեսաս չենք աշխատում: Թոշակ էլ չենք ստանում: «Փարոսն» է օգնում: Մի կերպ ենք ապրում: Է՜, ինչ ասեմ, մեզ ապրողի տեղ ենք դրել: Օրական քանի օձ, կարիճ, մորմ ենք սպանում: Ի՞նչ անենք, ապրելու համար կռիվ ենք տալիս: Թոռս՝ Արմինեն, ավարտել է դպրոցը: Ուզում էր վարսավիրական կուրսերում սովորել, փող չունենք, չընդունեցին: Խեղճ աղջիկը ամաչում է ընկեր, ընկերուհի տուն կանչի:
Կիսակառույցի ներսում պատին կից խոհանոց էին առանձնացրել, որի պատերը իրար վրա շարված մետաղյա տակառներից էին «կառուցված»:
– Սուրճ պատրաստենք,- առաջարկեց Սվետան:
– Երբ տունը կառուցեք, կգամ, թեյ կհյուրասիրեք:
– Ո՞ւր է, Աստված ձենդ լսի…
Բակ մտավ 10-ամյա Դավիթը՝ Սվետայի թոռը:
– Ինչպե՞ս ես սովորում, Դավիթ,- հարցրի ես, նկատի ունենալով, որ տղան դասեր պատրաստելու տարրական պայմաններ չունի:
– Մի կերպ,- հարցիցս դժգոհ՝ պատասխանեց Դավիթը:
Չգիտեմ, թե բավարար պայմանների դեպքում ինչպես կսովորեր, բայց հիմա նա արդարանալու լուրջ հիմքեր ունի:
Դուրս եկա խճուղի ու ետ դառնալով անցա ձորը, մեկ այլ բակ մտա: Տանտիրուհին թոռների հետ ընդառաջ եկավ ու ներկայացավ.
– Սոֆիկ Մանուկյան:
Սոֆիկի աղջիկը նոր է վերադարձել Քաշաթաղի Քարեգահ գյուղից: Գիտեմ, որ ազատագրված տարածքներում այդպես էլ չհարմարվելով, ավելի շուտ՝ լեզու չգտնելով տեղի չինովնիկների հետ, հեռանում են մարդիկ: Սակայն Սոֆիկի աղջիկը չուզեց խոսել այդ մասին ու հրաժարվեց զրուցել ինձ հետ: Անշուշտ, դա նրա իրավունքն է: Չնայած ներկայացա ու բացատրեցի այցիս նպատակը, բայց ստիպված էի հեռանալ:
Հարազատ մնալով քարտեզի գծին, հաջորդ տան բակում հայտնվեցի: Բակի ծառերը կիսաչոր, անմշակ էին: Թզի ծառն էր կանաչ ու առողջ մնացել: Տան դուռը բաց էր: Շուտով հայտնվեց տանտիրուհին՝ 80-ամյա Ռոզա Մանուկյանը: Օգնեցի առաջանալու եւ նստելու աթոռին:
-Է՜, բալա ջան, աչքերս չեն տեսնում, շաքարախտը ինձ հաղթեց…
Նուբարաշենի տրիկոտաժի ֆաբրիկայում երկար տարիներ ջուլհակ է աշխատել: Ամուսինը՝ Հրանտ Խջզյանը, ներկման արտադրամասում քամող էր աշխատել:
– 1969-ին մահացավ ամուսինս: Ֆաբրիկան փակվեց, մարդիկ անգործ մնացին,- ասաց տիկին Ռոզան, ապա շարունակեց,- ես գյումրեցի եմ, իսկ ամուսինս Թուրքիայում է ծնվել, Եղեռնից հետո Հունաստանի մանկատանն է մեծացել, 1947-ին տեղափոխվել է Հայաստան:
– Խնամող, օգնող ունե՞ս:
– Իհարկե, թոռս է օգնում, Ռոզան, նա «Գլաձորի» համալսարանի ուսանողուհի է:
– Բայց ծառերից գլուխ չի հանում,- ասացի ես:
– Հա, բայց մաքրությունը, ճաշ էփելը՝ տեղը տեղին է: Տղաս՝ Հովհաննեսը, տրիկոտաժ էր արտադրում: Հիմա Սանկտ Պետերբուրգում է տրիկոտաժի արտադրություն բացել:
– Չի՞ ուզում վերադառնալ:
– Ո՞նց չէ: Մի անգամ եկավ, զանգեցին, ասացին, որ արտադրամասը ջրով է լցվել: Շտապ վերադարձավ: Ուզում էին դատել: Հազիվ է փրկվել: Արտադրությունը վերականգնեց: Լավ մասնագետ է: Աղջիկս այստեղ է ապրում:
– Տիկին Ռոզա, հին բնակիչներից ո՞ւմ եք ճանաչում Նուբարաշենում, որը պատմելու բան ունենա, – դիմեցի ես:
– Ի՞նչ իմանամ, այ բալա, խանութ մտի, Սարգիս Զանիկյանին տես, գուցե նա հիշի ու պատմի:
Խանութ կոչվածը դրսից ոչ մի գրություն չուներ: Ներս մտա: Այն 90-ականների ճգնաժամի գյուղական խանութ էր հիշեցնում: Որոշ դարակների անկյուններում լիմոնադի շշեր են, մակարոնի տուփեր, «Ջերմուկի» դատարկ շշեր, լամպեր, ցելոֆանի տարբեր երանգի տոպրակներ: Դարակները հիմնականում դատարկ են:
Խանութի մի անկյունում մարդ էր նստած:
– Սարգիս Զանիկյա՞նն եք, – դիմեցի ես,- Նուբարաշենի մասին եմ գրում, ասացին, որ «Կարմիր թաղի» հին բնակիչներից եք, շատ բան կպատմեք:
– Ախր ի՞նչ պատմեմ, բան չեմ հիշում,- դժկամությամբ պատասխանեց նա,- մի տարեկան էի, երբ ծնողներս 1936-ին Մարսել քաղաքից գաղթեցին Հայաստան: Մեր ողջ տոհմից ես եմ մնացել: Բոլորը գնացել են:
– Ովքե՞ր էին ծնողներդ:
– Փաշիկ ու Վարդուհի Զանիկյանները: Տրիկոտաժի ֆաբրիկայում էինք աշխատում: Հեղափոխությունից հետո փակվեց: Հիմա էսպես օր եմ մթնացնում…
Մի մարդ հայտնվեց խանութում, դատարկ դարակներին նայեց, խանութպանին նայեց ու դուրս եկավ:
– Թույլ կտա՞ք լուսանկարել ձեզ:
– Չէ, լուսանկարում ես՝ ի՞նչ անես, պետք չի:
– Ո՞վ ունես հարազատներից:
– Ոչ ոք: Բոլորը ցրվել, գնացել են:
Հուսալքված, կյանքի նկատմամբ լիովին անտարբեր ու ճակատագրին հանձնված Սարգսին հուսադրող խոսքերը ոչնչով չէին օգնի: Նա իմաստ չէր տեսնում խանութը ապրանքով լցնելու մեջ:
– Ո՞ւմ համար ապրանք բերեմ: Օրվա ընթացքում թե երկու հոգի խանութ մտնեն՝ լավ է:
– Ներիր, – ասացի ես ու գլխիկոր հեռացա:
