Rcds.am. Ժամանակակից պետությունների համատեքստում պետության և կրոնի հարաբերություններին վերաբերող հարցերը, ինչպես նաև պետության և եկեղեցու տարանջատումը, ներառելով թե՛ քաղաքական և թե՛ իրավական չափումները, արդեն շուրջ երկու դար է, ինչ ակադեմիական և հանրային քննարկումների առարկա են ժողովրդավարական աշխարհում: Հետազոտողները և իրավաբանները մշակել են դասակարգման մի շարք մոդելներ՝ նկարագրելու պետության և կրոնի միջև հարաբերությունները, որոնք արտացոլում են տարբեր պատմական, մշակութային և սահմանադրական համատեքստեր: Օրինակ՝ եվրոպական գիտական միտքը հաճախ տարբերակում է այնպիսի մոդելներ, ինչպիսիք են ֆրանսիական laïcité-ն, որը բնութագրվում է կրոնի և պետության խիստ տարանջատմամբ, Անգլիայի մոդելը կամ Սկանդինավիայի լյութերական պետական եկեղեցիները, որտեղ պատմական եկեղեցիները պահպանում են պաշտոնական կապերը պետության հետ: Միացյալ Նահանգներում տիպաբանությունները շեշտում են հավասարակշռությունը հաստատման վերաբերյալ դրույթի (պաշտոնական կրոնի բացակայություն) և ազատ դավանանքի վերաբերյալ դրույթի (հավատքը դավանելու ազատություն) միջև՝ ընդգծելով կառավարության չեզոքության և անհատական կրոնական ազատությունների միջև առկա լարվածությունը:
Ժամանակակից Հայաստանում, սակայն, այս բանավեճը մեծամասամբ բացակայել է ոչ միայն քաղաքական օրակարգից, այլև ակադեմիական քննարկումներից։ Զգալիորեն ավելին է գրվել և, հետևաբար, ավելի հայտնի է Հայ առաքելական եկեղեցու (ՀԱԵ) և պետության հարաբերությունների մասին Օսմանյան կայսրության Թանզիմաթի շրջանում և Ռուսական կայսրության կողմից պարտադրված ու մինչև 1917 թվականը գործող «Պոլոժենիե»-ի (Положение)՝ եկեղեցական կանոնադրության ժամանակաշրջանում: Չնայած իրենց ինքնաբավ արժեքին, այս ուսումնասիրությունները սահմանափակ առնչություն ունեն արդի իրավա-քաղաքական քննարկումների հետ, քանի որ դրանք պետություն-եկեղեցի հարաբերություններին մոտենում են հիմնականում պատմական տեսանկյունից և արտացոլում են այնպիսի պայմաններ, որոնցում թե՛ Հայ առաքելական եկեղեցին, թե՛ հայ ժողովուրդը գտնվում էին կայսերական տիրապետության տակ: Պետության և ՀԱԵ հարաբերությունները պատմականորեն վերջին մի քանի դարերում զարգացել են կայսերական կառավարման շրջանակներում, որտեղ փոքրամասնություն կազմող դավանանքային համայնքները կարգավորվում էին կայսերական իշխանությունների կողմից, և անկախ հայկական պետություն գոյություն չուներ։ Ակնհայտորեն, սա է պատճառը, որ մինչև վերջերս նորանկախ հայկական պետությունում պետություն և եկեղեցի հարաբերությունների վերաբերյալ քննարկումների պակաս էր զգացվում:
Հատկանշական է և ուշագրավ, որ «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» օրենքն ընդունվել է Հայաստանի Գերագույն խորհրդի կողմից 1991 թվականի հունիսին՝ Հանրապետության առաջին սահմանադրության ընդունումից չորս տարի առաջ, և ուժի մեջ է մինչ օրս: 1991-ին անկախության ձեռքբերումից ի վեր Հայաստանը ձգտել է հաստատվել որպես ժամանակակից և ժողովրդավարական պետություն, հաղթահարել աթեիստական մոդելի ժառանգությունը և դնել կրոնական ազատության հիմքերը՝ համահունչ Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի 18-րդ հոդվածին, որին վերոհիշյալ օրենքը հստակ հղում է անում իր նախաբանում:
Անկախ Հայաստանը, ինչպես շատ պետություններ, որոնք Կրոնի կամ համոզմունքի ազատության հարցերով ՄԱԿ-ի նախկին հատուկ զեկուցող Ահմեդ Շահիդի կողմից դասակարգվել են որպես «արտոնյալ կրոն» ունեցողներ, բախվել է եկեղեցու հետ իր հարաբերություններում նուրբ հավասարակշռության անհրաժեշտությանը: Քաղաքական և իրավական բանավեճերը, ինչպես նաև պետական քաղաքականությունը հիմնականում կենտրոնացած են եղել այն հարցի շուրջ, թե որքանով Հայ առաքելական եկեղեցին, հաշվի առնելով նրա պատմական դերը և ժամանակակից հեղինակությունը, պետք է օգտվի հատուկ կարգավիճակից և արտոնյալ դիրքից երկրի կրոնական դաշտում:
2001 թվականին անդամակցելով Եվրոպայի խորհրդին՝ ՀՀ ստանձնել է պարտավորություններ Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի շրջանակներում՝ ապահովելու, որ ՀԱԵ ուղղված ցանկացած ճանաչում կամ աջակցություն չխաթարի փոքրամասնական կրոնական համայնքների ու անձանց իրավունքները։ Գործնականում քննարկումները ծավալվել են ՀԱԵ պատմական, մշակութային և ազգային նշանակությունը հավասարության և խտրականության բացառման սկզբունքների հետ բալանսավորելու շուրջ՝ միջազգային չափանիշներին համապատասխան: Հավասարություն և խտրականության բացառում ապահովելու փորձերը միշտ չէ, որ հաջողված են եղել, ինչի մասին վկայում են Հայաստանի սահմանադրական դատարան ներկայացված և Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում (ՄԻԵԴ) ՀՀ պարտված գործերը:
Միևնույն ժամանակ, Հայ առաքելական եկեղեցու և հայկական անկախ պետության տարանջատման կամ նրանց միջև հստակ «բաժանարար պատ» սահմանելու հարցը երբևէ լրջորեն չի քննարկվել նույնիսկ ակադեմիական մակարդակով, թերևս այն պատճառով, որ նման բանավեճի համար հրատապ գործնական պատճառ չի առաջացել: Սա բնորոշ չէ միայն Հայաստանին և արտացոլում է ավելի լայն օրինաչափություն, որը նկատվում է պետություն-եկեղեցի հարաբերությունների նմանատիպ մոդելներով գործող երկրներում, օրինակ՝ Վրաստանում:
Հաշվի առնելով այս ոլորտում հանրային սահմանափակ բանավեճը և քաղաքացիների շրջանում կրոնի կամ համոզմունքի ազատությունը (ԿՀԱ) որպես մարդու իրավունք անբավարար ընկալումը՝ զարմանալի չէ, որ այս հարցի նկատմամբ մոտեցումները ձևավորվում են հիմնականում քաղաքական նկատառումներից ելնելով՝ գեներացվելով կառավարական ամենաբարձր մակարդակներում: Այս մոտեցումները հաճախ չեն համապատասխանում միջազգային իրավական չափանիշներին կամ պետություն-եկեղեցի հարաբերությունների պատմական և նորմատիվ հիմքերին, ներառյալ մարդու իրավունքների սկզբունքների վրա դրանց հիմնված լինելուն՝ ինչպես ամփոփված է միջազգային իրավունքում:
Այս հոդվածում ես անդրադառնում եմ այն հարցերին, որոնք էական են պետություն-եկեղեցի հարաբերությունները հասկանալու համար: Կցանկանայի նաև նշել, որ ես քննում եմ առկա խնդիրները բացառապես ԿՀԱ-ի տեսանկյունից՝ խուսափելով քաղաքական գնահատականներից կամ մոտեցումներից, որոնք դուրս են իմ մասնագիտական շրջանակից:
Ի՞նչ է եկեղեցու և պետության տարանջատումը, և ի՞նչ է դա նշանակում միջազգային իրավունքում ու պրակտիկայում
Եկեղեցու և պետության տարանջատման սկզբունքը, որն ամրագրված է բազմաթիվ ժողովրդավարական երկրների, այդ թվում՝ Հայաստանի սահմանադրություններում, սկիզբ է առնում երկարամյա փիլիսոփայական և սահմանադրական ավանդույթից, որի նպատակն է պաշտպանել խղճի և կրոնի ազատությունը: Դրա հիմնական նպատակը երկակի է եղել՝ պաշտպանել անհատներին հավատքի կամ համոզմունքի հարկադրանքից և ապահովել կրոնական կազմակերպությունների ինստիտուցիոնալ ինքնավարությունը՝ զերծ պահելով դրանք պետության անհարկի միջամտությունից:
Այս ընկալումը ձևավորվել է աստիճանաբար՝ ի պատասխան պատմական այն համատեքստերի, որտեղ կրոնական իշխանությունն ու քաղաքական իշխանությունը սերտորեն փոխկապակցված էին, հաճախ՝ ի վնաս կրոնական ազատության և սոցիալական կայունության: Նախաարդիական Եվրոպայում այնպիսի դոկտրիններ, ինչպիսին է cuius regio, eius religio-ն (ում տիրույթը, նրա կրոնը), լիազորում էին տիրակալներին որոշել իրենց հպատակների կրոնը՝ անհատական խղճի ազատությունը ստորադասելով քաղաքական իշխանությանը և կրոնական հաստատությունները ներքաշելով կառավարման համակարգերի մեջ: Դրա հետևանքով առաջացած հակամարտությունները, ներառյալ Եվրոպայում տևական կրոնական պատերազմները, երկարատև մտավոր և իրավական բանավեճեր խթանեցին:
Այս մտահոգությունները կենտրոնական տեղ էին զբաղեցնում Լուսավորության դարաշրջանի քաղաքական մտքի մեջ: Այնպիսի մտածողներ, ինչպիսին էր Ջոն Լոկը, պնդում էին, որ խղճի ազատությունը չի կարող ապահովված լինել, եթե եկեղեցական իշխանությունը և պետական իշխանությունը ինստիտուցիոնալ առումով տարբերակված չլինեն՝ դրանով իսկ կանխելով թե՛ պետության կողմից պարտադրված հավատքը, թե՛ հանրային իշխանության նկատմամբ կրոնական գերիշխանությունը: Այս իրավա-փիլիսոփայական քննարկումը հիմք դրեց իրավական կարգավորումների համար, որոնք կրոնական հայացքները և հավատքը դիտարկում էին որպես պետության օրինական հասանելիությունից դուրս գտնվող տիրույթ:
18-րդ դարի վերջին ձևավորված սահմանադրական ավանդույթները նյութական և իրավական արտահայտություն տվեցին այս գաղափարներին: Ամերիկյան համատեքստում խղճի ազատությունը դրվեց անհատական ազատության կենտրոնում: Թեև 1776 թվականի Անկախության հռչակագիրը հղում է անում Արարչի կողմից տրված բնական իրավունքներին, դրա հիմքում ընկած փիլիսոփայությունը, որը հետագայում կոդիֆիկացվեց ԱՄՆ Սահմանադրության առաջին ուղղման մեջ, սահմանեց, որ պետությունը չի կարող ոչ պաշտոնական կրոն հաստատել, ոչ էլ միջամտել կրոնի ազատ դավանմանը: Այս երաշխիքները նախատեսված էին թե՛ անհատներին, թե՛ կրոնական համայնքներին հարկադրանքից, քաղաքական գործիքայնացումից և պետական վերահսկողությունից պաշտպանելու համար՝ միաժամանակ թույլ տալով կրոնական դերակատարներին ազատորեն մասնակցել հանրային կյանքին:
Զուգահեռ, թեև տարբերվող զարգացում տեղի ունեցավ Ֆրանսիայում: 1789 թվականի Մարդու և քաղաքացու իրավունքների հռչակագիրը հաստատեց կարծիքի ազատությունը, ներառյալ կրոնական կարծիքը, որպես հիմնարար իրավունք՝ ենթակա միայն հանրային կարգի պահպանման համար անհրաժեշտ սահմանափակումների: Այս մոտեցումը արտացոլում էր խիղճը քաղաքական գերիշխանությունից ազատելու հանձնառություն: Այն հետագայում ինստիտուցիոնալացվեց Եկեղեցիների և պետության տարանջատման մասին 1905 թվականի օրենքով, որը պաշտոնականացրեց պետության չեզոքության սկզբունքը՝ վերջ դնելով դավանանքների պաշտոնական ճանաչմանը և հանրային ֆինանսավորմանը` դրանով իսկ ամրապնդելով պետության անկողմնակալ դերը կրոնական հարցերում:
Պետք է նշել, որ եկեղեցու և պետության տարանջատումը չձևավորվեց որպես կրոնի նկատմամբ թշնամական դոկտրին: Սա ավելի շատ սահմանադրական կառուցակարգ էր խղճի ազատությունը պաշտպանելու, քաղաքացիների միջև հավասարությունն ապահովելու և քաղաքական ու հոգևոր իշխանության կենտրոնացումը նույն ինստիտուցիոնալ կառույցներում կանխելու համար: Հեռու լինելով կրոնը սոցիալական, քաղաքական կամ քաղաքացիական կյանքից բացառելուց՝ այս մոդելը, պետության նկատմամբ կիրառվող այլ սահմանափակումների հետ մեկտեղ, որոնք սահմանվել են մարդու իրավունքների պահպանումն ապահովելու նպատակով, ձգտում է սահմանափակել պետական իշխանությունը և պահպանել բազմակարծությունը՝ կանխելով պետության նույնացումը որևէ կոնկրետ կրոնական համակարգի հետ կամ դրա սատարումը, ֆինանսավորումը ու արտոնյալ կարգավիճակի տրամադրումը:
Այս ինտելեկտուալ և սահմանադրական ժառանգությունը շարունակում է ձևավորել մարդու իրավունքների ժամանակակից եվրոպական իրավունքը: Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը (ՄԻԵԴ) հետևողականորեն հաստատել է, որ պետության չեզոքությունը և անկողմնակալությունը կրոնական հարցերում հանդիսանում են Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածով նախատեսված կրոնի կամ հավատքի ազատության էական բաղադրիչներ: Այս շրջանակներում կրոնական անհատները և համայնքները մնում են ազատ՝ մասնակցելու հանրային և քաղաքական կյանքին. հիմնական սահմանափակումը վերաբերում է պետությանը. այն պետք է ձեռնպահ մնա պաշտոնական կրոն հաստատելուց կամ որևէ կրոնական համայնքի արտոնյալ վերաբերմունք ցուցաբերելուց, այդ թվում՝ հանրային ռեսուրսների հատկացման միջոցով: Տարանջատման այս սկզբունքը գործում է որպես երաշխիք բազմակարծության ապահովման համար, ի թիվս ժողովրդավարական կարգի այլ սահմանադրական սկզբունքների, որպեսզի ԿՀԱ-ն կարողանա իրականացվել բոլորի կողմից՝ առանց խտրականության:
Որպես եվրոպական իրավական և սահմանադրական ավանդույթի հետևորդ՝ Հայաստանն իր ժամանակակից իրավական դաշտը հիմնում է նույն պատմական և փիլիսոփայական հիմքերի վրա: Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 17-րդ հոդվածն ամրագրում է խղճի և կրոնի ազատության սկզբունքները, իսկ «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» օրենքը սահմանում է կրոնական համայնքների գործունեության և ինքնավարության իրավական շրջանակը: Միասին վերցրած՝ այս դրույթները արտացոլում են ժողովրդավարական համակարգերում հետապնդվող հիմնարար նպատակները՝ անհատի հավատքի ազատության պաշտպանությունը, կրոնական կազմակերպությունների անկախության ապահովումը և կրոնական հարցերում պետության չեզոքության պահպանումը:
Հայաստանի Հանրապետության «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» օրենքը տառացիորեն հետևում է այս սկզբունքներին:
Օրենքի 17-րդ հոդվածը սահմանում է․ «եկեղեցին անջատված է պետությունից: Սույն հիմնադրույթի համաձայն պետությունը`ա) իրավունք չունի քաղաքացուն հարկադրել դավանելու այս կամ այն կրոնը. բ) չի միջամտում եկեղեցու և կրոնական կազմակերպությունների` օրենքին համապատասխանող գործունեությանը և ներքին կյանքին, արգելում է եկեղեցիների և կրոնական կազմակերպությունների կառուցվածքում որևէ պետական մարմնի կամ նրա հանձնարարությունները կատարող անձի գործունեություն.գ) արգելվում է եկեղեցու մասնակցությունը պետական կառավարմանը, եկեղեցու և կրոնական կազմակերպությունների վրա չի դնում որևէ պետական ֆունկցիա»[i]:
Օրենքի 18-րդ հոդվածը սահմանում է, որ «Պետությունը չի ֆինանսավորում ինչպես կրոնական կազմակերպությունների գործունեությունը, այնպես էլ աթեիզմի քարոզչությունը, միևնույն ժամանակ կրոնական կազմակերպությունների անդամներին ու սպասավորներին վերապահում է հասարակական ու քաղաքական կյանքին մասնակցելու իրավունք` այլ քաղաքացիների հետ համահավասար»[ii]:
Հայաստանի օրենսդրությունը հստակորեն նշում է, որ այն «արգելում է եկեղեցու մասնակցությունը պետական կառավարմանը և եկեղեցուն կամ կրոնական կազմակերպությունների վրա չի դնում որևէ պետական ֆունկցիա»: Այն սահմանափակումը, որ կրոնական կազմակերպությունները «չեն կարող իրականացնել պետական ֆունկցիաներ», նշանակում է, որ կրոնական կազմակերպություններին, ներառյալ ՀԱԵ, արգելված է իրականացնել այնպիսի լիազորություններ, որոնք վերապահված են բացառապես պետությանը: Սա ներառում է այնպիսի գործողություններ, ինչպիսիք են հարկահավաքությունը, պաշտոնական փաստաթղթերի (անձնագրեր կամ ծննդյան վկայականներ) տրամադրումը, օրենքների ընդունումը և այլն: Այս արգելքը հատկապես կարևոր է, քանի որ անցյալում երկար ժամանակահատվածների ընթացքում՝ մինչև խորհրդային շրջանը, որոշ քվազի-պետական ֆունկցիաներ, ներառյալ դատական գործառույթները և կրթությունը, Օսմանյան կամ Ռուսական կայսրություններում ապրող պետականազուրկ հայ բնակչության շրջանում իրականացվել են ՀԱԵ կողմից:
Պետական ֆունկցիաների իրականացման սահմանափակումը կարևոր սահմանադրական սկզբունք է, որի նպատակն է կանխել զուգահեռ ոչ պետական կառույցների ստեղծումը կամ գործունեությունը, ինչպիսիք են որոշ երկրներում գոյություն ունեցող կրոնական դատարանները, որոնք սահմանադրությամբ վերապահված են բացառապես պետությանը: Միջազգային և եվրոպական իրավական չափանիշները հետևողականորեն հաստատում են, որ պետական հիմնական գործառույթները, հատկապես արդարադատության իրականացումը, պետք է մնան բացառապես պետության սահմանադրական իրավասության ներքո, քանի որ զուգահեռ կրոնական կամ ոչ պետական կառույցների, օրինակ՝ կրոնական դատարանների հիմնումը խաթարում է իրավական որոշակիությունը, օրենքի առջև հավասարությունը և իրավունքի գերակայությունը, ինչպես ճանաչվել է Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի, Վենետիկի հանձնաժողովի և ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ի կողմից[iii]:
Այս կարգավորումը չի նշանակում, որ կրոնական կազմակերպությունները, ներառյալ Հայ առաքելական եկեղեցին, դուրս են մնում քաղաքական, հանրային, սոցիալական կամ մշակութային կյանքից. նրանք սահմանափակված չեն սոսկ «հոգևոր տիրույթով»: Ընդհակառակը, օրենքը հստակ սահմանում է, որ պետությունը կրոնական կազմակերպությունների անդամներին կամ սպասավորներին երաշխավորում է մյուս քաղաքացիների հետ հավասար հիմունքներով մասնակցելու քաղաքացիական և քաղաքական կյանքին:
Ի՞նչ է կրոնական կազմակերպությունների ինքնավարությունը, և ինչո՞ւ պետությունները չեն կարող միջամտել
Կրոնական կազմակերպությունների ինքնավարության սկզբունքը նախատեսված է պաշտպանելու կրոնական հաստատությունները, ներառյալ եկեղեցին, պետության անհարկի միջամտությունից: Այս ինքնավարությունը ոչ միայն կրոնական կազմակերպությունների իրավունքն է, այլև պետության իրավական և բարոյական պատասխանատվությունը և հաճախ անվանվում է «հարգելու պատասխանատվություն». այն պարտավորեցնում է պետությանը զերծ մնալ կրոնական համայնքների անկախությունը կամ գործունեությունը ոտնահարելուց: Այս հարցի վերաբերյալ առկա է գիտական աշխատությունների, ԱՄՆ Գերագույն դատարանի որոշումների և ՄԻԵԴ-ի նախադեպային իրավունքի հարուստ պաշար: Սակայն սույն հոդվածի նպատակների համար ես կկենտրոնանամ բացառապես ՄԻԵԴ-ի մեկնաբանության վրա, քանի որ այն հայաստանյան իրավական համակարգի անբաժանելի մասն է և պարտադիր է հայաստանյան իրավունքի համար:
Կրոնական կազմակերպությունների ինքնավարության վերաբերյալ ՄԻԵԴ-ը նշել է.
«Կրոնական համայնքները ավանդաբար և համընդհանուր գոյություն են ունեցել կազմակերպված կառույցների ձևով: Կրոնական համայնքի կազմակերպման եղանակին վերաբերող գործերում Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածը (ԿՀԱ) պետք է մեկնաբանվի 11-րդ հոդվածի (խաղաղ հավաքների և միավորումների ազատություն) լույսի ներքո, որը պաշտպանում է միավորումների կյանքը պետության անհիմն միջամտությունից: Կրոնական համայնքների ինքնավար գոյությունը անփոխարինելի է ժողովրդավարական հասարակության մեջ բազմակարծության համար և, հետևաբար, հարց է, որը գտնվում է 9-րդ հոդվածով ընձեռվող պաշտպանության հենց սրտում»[iv]:
ՄԻԵԴ-ի հետևյալ գործերը ցույց են տալիս, թե ինչպես է եկեղեցու ինքնավարության սկզբունքը կիրառվել դատական պրակտիկայում և այն որոշումներում, որոնք արդեն իսկ հանդիսանում են հայաստանյան օրենսդրության անբաժանելի մասը:
“Păstorul cel Bun”(լավ քահանա) արհմիությունը ընդդեմ Ռումինիայի գործում ռումինացի ուղղափառ քահանաները ձգտում էին արհմիություն ստեղծել՝ հակառակ եկեղեցու ցանկության: Թեև ՄԻԵԴ-ի փոքր պալատը սկզբնապես կողմ էր քահանաներին, Մեծ պալատը 2013 թվականին բեկանեց որոշումը՝ հաստատելով եկեղեցու ինքնակառավարման և կրոնական ինքնավարության իրավունքը: Այս գործը ամրապնդեց այն սկզբունքը, որ կառավարությունները չպետք է միջամտեն կրոնական կազմակերպությունների ներքին որոշումներին, հատկապես՝ նրանց հոգևոր առաջնորդների վերաբերյալ:
Նմանապես, Բուլղարիայի ուղղափառ եկեղեցու սուրբ սինոդը (Մետրոպոլիտ Ինոկենտիյ) և այլք ընդդեմ Բուլղարիայի գործում առաջնորդության շուրջ վեճ էր առաջացել կոմունիզմի անկումից հետո: Բուլղարիայի կառավարությունը ճանաչեց միայն Պատրիարք Մաքսիմի առաջնորդությունը՝ եկեղեցիներից ու վանքերից վտարելով այլընտրանքային Սինոդի հոգևորականներին և հետևորդներին: ՄԻԵԴ-ը վճռեց, որ սա խախտել է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածը, քանի որ պետությունը միջամտել է եկեղեցու ներքին կազմակերպմանը և նախապատվություն տվել մի խմբակցությանը մյուսի նկատմամբ:
Ֆերնանդես Մարտինեսը ընդդեմ Իսպանիայի գործը վերաբերում էր քահանայի պայմանագրի չերկարաձգման շուրջ վեճին, ինչը հարցեր էր առաջացրել եկեղեցու ներքին կառավարման վերաբերյալ: ՄԻԵԴ-ի մեծ պալատը վճռեց, որ պետությունը պետք է հարգի կրոնական կազմակերպությունների ներքին որոշումները և չի կարող միջամտել դրանց կառավարմանը: Վճիռը վերահաստատեց այն սկզբունքը, որ կրոնական համայնքները ունեն ինքնավարություն Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի համաձայն, հատկապես՝ իրենց հոգևորականների նշանակման և կառավարման հարցերում:
Եզրակացություն
Պետություն-եկեղեցի հարաբերությունները, որոնք ձևավորվել են դժվարին պատմական հանգամանքներում՝ ներառյալ Եվրոպայում կրոնական պատերազմների ժառանգությունը, ընկած են ժամանակակից արևմտյան ժողովրդավարությունների հիմքում։ Մարդու իրավունքների միջազգային իրավունքը ճանաչում է, որ շատ կրոնական կազմակերպություններ, այդ թվում՝ Հայ առաքելական եկեղեցին, գոյություն են ունեցել ժամանակակից պետություններից շատ ավելի առաջ, և որ նրանց ինքնավարության հարգումը, ներառյալ իրենց ներքին կառույցները, նվիրապետությունը և կանոնական հարաբերությունները ինքնուրույն որոշելու ազատությունը, կրոնի կամ համոզմունքի ազատության կենտրոնական բաղադրիչն է: Ժողովրդավարական սահմանադրականության հիմքում ընկած է այն սկզբունքը որով գիծ կամ սահման է քաշվում պետության և քաղաքացիների միջև՝ պաշտպանելով անհատներին և նրանց միավորումները, այդ թվում՝ կրոնական կազմակերպությունները, պետության կամայական գործողություններից:
Այս ամենը նշանակում է, որ պետությունը՝ որպես մարդու իրավունքների միջազգային և ներպետական իրավունքի պահպանման հիմնական պատասխանատու, պետք է ձեռնպահ մնա կրոնական կյանքին անհարկի միջամտությունից և կատարի իր պոզիտիվ պարտավորությունները՝ ապահովելու կրոնական ազատությունների արդյունավետ իրացումը:
Իզաբելլա ՍԱՐԳՍՅԱՆ
Կրոնի կամ համոզմունքի ազատության հարեցրով միջազգային փորձագետ
[iii] ECtHR, Refah Partisi and Others v. Turkey (GC), no. 41340/98, 2003; Venice Commission, Report on Freedom of Religion and Belief, CDL-AD(2010)054; OSCE/ODIHR–Venice Commission, Guidelines on the Legal Personality of Religious or Belief Communities (2014).
Հոդվածը՝ Ժողովրդավարության և անվտանգության տարածաշրջանային կենտրոնի կայքից
Նկարը գեներացվել է արհեստական բանականության միջոցով:
