Ինչպե՞ս են պարգևավճարները, վարկերը և պետական բյուջեն միավորվում մեկ կոռուպցիոն շղթայի մեջ։
AntiCor-ի հրապարակած հետազոտությունների ամբողջական պատկերը ձևավորում է ոչ թե առանձին չարաշահման, այլ համակարգային ֆինանսական մոդելի պատկեր, որտեղ պետական բյուջեն վերածվում է իշխանության ներկայացուցիչների անձնական հարստացման աղբյուրի՝ «օրինական» փաթեթավորմամբ։
1․ Հռետորաբանությունից՝ իրականություն
Ներկայիս իշխանությունը տարիներ շարունակ նախկիններին մեղադրել է պետական բյուջեի թալանի, «քեշ» կոռուպցիայի և օլիգարխիկ կապերի մեջ։ Սակայն 2021–2025 թվականների տվյալների համադրությունը ցույց է տալիս այլ պատկեր․
- իշխանության գրեթե բոլոր առանցքային ներկայացուցիչների գույքային վիճակը կտրուկ բարելավվել է,
- ձեռք են բերվել թանկարժեք տներ և ավտոմեքենաներ,
- իսկ պաշտոնական բացատրությունը գրեթե նույնն է՝ «վարկով ենք գնել, ինչպես շարքային քաղաքացիները»։
Ֆորմալ առումով՝ հայտարարագրերում այդ վարկերը առկա են։ Բայց հենց այստեղ է սկսվում իրական խնդիրը։
Կարդացեք նաև
2․ Վարկը որպես քողարկում, պարգևավճարը՝ որպես վճարման աղբյուր
AntiCor-ի ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս մի կրկնվող օրինաչափություն․
📌 Վարկերը հաճախ տրամադրվում են իշխանական թիմին փոխկապակցված բանկերի կողմից,
📌 Վարկերի մարման ժամանակացույցը համընկնում է աննախադեպ չափերի հասնող պարգևավճարների վճարման հետ,
📌 Այդ պարգևավճարների աղբյուրը՝ պետական կամ համայնքային բյուջեն։
Ստացվում է հետևյալ շղթան․
նախ՝ ձեռք է բերվում հարստությունը (վարկով), հետո՝ նույն պետության հաշվին ստացված պարգևավճարներով փակվում է այդ վարկը։
Սա արդեն ոչ թե սոցիալական արդարության, այլ յուրացման ինստիտուցիոնալացված ձև է։
3․ Տեղական մակարդակ․ Դիլիջանի օրինակ
Դիլիջանի համայնքապետարանի 2025թ. բյուջեի փոփոխությունը դասական օրինակ է, թե ինչպես է նույն տրամաբանությունը իջնում մինչև համայնքային մակարդակ։
Համայնքապետ Դավիթ Սարգսյանի նախաձեռնությամբ՝
- աշխատավարձային հոդվածից 8 մլն դրամ տեղափոխվում է
- «պարգևատրումներ, դրամական խրախուսումներ և հատուկ վճարներ» հոդված։
Պատճառաբանությունը՝ ամանորյա պարգևավճարներ։
Արդյունքը՝ համայնքային առաջնահերթ խնդիրների հաշվին տոնական բոնուսներ իշխանությանը։
4․ Ազգային ժողով․ «տոնական առիթը» որպես իրավական շեղում
ԱԺ նախագահ Ալեն Սիմոնյանի 2025թ. դեկտեմբերի 11-ի Կ-322-Ա կարգադրությունը ցույց է տալիս նույն մեխանիզմը՝ արդեն պետական բարձրագույն մակարդակում։
Օրենքը հստակ է․ պարգևատրումը հնարավոր է միայն՝
- կատարողականի գնահատման,
- հատուկ առաջադրանքի,
- որակյալ աշխատանքի համար։
📌 «Ամանորի և Սուրբ Ծննդյան տոների առթիվ» պարգևատրումը օրենքով նախատեսված հիմք չէ։
📌 Կարգադրության հավելվածների չհրապարակումը փաստացի վերացնում է հանրային վերահսկողությունը։
Սա ստեղծում է ընտրովիության, անթափանցիկության և քաղաքական խրախուսման բարձր ռիսկ։
5․ Գործադիր իշխանություն․ ինքնախրախուսման փակ շղթա
Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի պարգևավճարների ուսումնասիրությունը բացահայտում է շահերի բախման դասական օրինակ։
2025թ. միայն առաջին կիսամյակում՝
- շուրջ 9 մլն դրամ՝ անձամբ վարչապետին,
- 8 մլրդ դրամից ավելի՝ վարչապետի աշխատակազմին և փոխվարչապետներին։
Թեպետ մեխանիզմը ձևականորեն տեղավորվում է ենթաօրենսդրական կարգի մեջ, բովանդակային առումով այն ենթադրում է, որ գնահատման գործընթացում ներգրավված անձը դառնում է սեփական խրախուսման շահառու։
AntiCor-ի եզրակացությունը հստակ է․
ձևական օրինականությունը չի հավասարազորում հանրային արդարացվածությանը։
6․ «Սա պարգևավճար չէ, սա աշխատավարձ է»․ լեզվական մանիպուլյացիա
Արդարադատության նախարար Սրբուհի Գալյանի և ֆինանսների նախարար Վահե Հովհաննիսյան-ի հրապարակային հայտարարությունները բացահայտում են մեկ այլ շերտ՝ տերմինաբանական քողարկում։
Պարգևավճարները ներկայացվում են որպես․
- «ամբողջ տարվա վարձատրություն»,
- «աշխատավարձի բարձրացում այլ մեխանիզմով»,
- «կադրային ճգնաժամի լուծում»։
Բայց եթե սա աշխատավարձ է, ապա՝
📌 ինչո՞ւ չի կիրառվում նույն մոտեցումը ուսուցիչների, բժիշկների, դասախոսների նկատմամբ,
📌 ինչո՞ւ է այն կախված քաղաքական որոշումից, այլ ոչ՝ օրենքից,
📌 և ինչո՞ւ է այն վճարվում միանվագ, ոչ թե թափանցիկ սանդղակով։
7․ Համեմատական եզրակացություն․ «նոր» կոռուպցիայի մոդելը
Նախկին համակարգը գործում էր կոպիտ․
նախ յուրացում → հետո հարստություն։
Ներկայիս մոդելը՝ ավելի «կրեատիվ» է․
նախ հարստություն (վարկով) → հետո վարկի մարում պետական պարգևավճարներով։
Սա ոչ թե բարեփոխում է, այլ յուրացման իրավական ինժեներիա։
Եզրափակիչ գնահատական
AntiCor-ի հավաքած փաստերը ցույց են տալիս, որ պարգևավճարների ներկայիս համակարգը․
- խաթարում է սոցիալական արդարության սկզբունքը,
- վերացնում է հանրային վերահսկողությունը,
- և պետական բյուջեն վերածում է իշխանական էլիտայի ֆինանսական սպասարկման գործիքի։
