Իրանական Ադրբեջանի թյուրքերը ներկայումս շատերի հետաքրքրությունն են շարժում: Այդ երկրում կատարվող լայնածավալ բողոքի ցույցերի լույսի ներքո կարելի է լսել բազում կարծիքներ պետության հնարավոր փլուզման մասին։ Իրոք, եթե շիիզմը մերժվի, ուրիշ ի՞նչ գաղափար կարող է ապահովել Իրանի բազմազգ ժողովուրդների համակեցությունը։ Երկրի փլուզման հեռանկարը շատերի մտքում մեծ տեղ է գրավում։ Հայաստանում, իհարկե, շատերը հետաքրքրված են Արեւելյան եւ Արեւմտյան Ադրբեջանի իրանական նահանգների ապագայով, որոնք բնակեցված են հիմնականում թյուրքալեզու ժողովուրդներով։
Այն միտքը, որ այս նահանգները կարող են մի օր անկախություն ձեռք բերել, քննարկվում է 1990-ական թվականներից ի վեր՝ Մերձավոր Արեւելքի ապագա քաղաքական լանդշաֆտի վերաբերյալ քննարկումների շրջանակներում: Հետեւաբար, այս թեման հատկապես արդիական է դառնում հիմա, քանի որ Իրանը պատառոտված է քաղաքական կրքերով: Սա հատկապես ճիշտ է, քանի որ այս թեման վաղուց քննարկվում է մեր հարեւանի՝ հետխորհրդային Ադրբեջանի կողմից, որը «Մեծ Ադրբեջանի» ծրագրեր է փայփայում: Ակնհայտ է, որ Իրանում ցանկացած զարգացում անմիջականորեն կազդի Հայաստանի անվտանգության վրա։
Այս առումով Իրանում թյուրքերի քաղաքական երեւույթի հարցը չափազանց հրատապ է: Հնարավո՞ր է արդյոք իրանցի թյուրքերի վրա հիմնված անկախ քաղաքական ազգի ի հայտ գալը: Այստեղ կարեւորագույն նշանակություն ունի Իրանի քաղաքացիների այս շերտի ինքնության եւ քաղաքական գիտակցության հարցը: Գաղտնիք չէ, որ սկսած 15-րդ դարից՝ Կենտրոնական Ասիայից տարբեր թյուրքական ցեղերի՝ դեպի այժմյան Մերձավոր Արեւելք պարբերական ներհոսքի պատճառով այդ ցեղերը սկսեցին տարածաշրջանի երկրների քաղաքական կյանքում զգալի դեր խաղալ: Այդ ազդեցությունը զգացվում էր հիմնականում Պարսկական կայսրության կողմից, որտեղ ուշ միջնադարում իշխանությունը տարբեր նվաճողների ձեռքից ձեռք էր անցնում:
Եվ այսօր, մինչ մենք արմատական փոփոխություններ ենք կանխատեսում Իրանում, կարելի է պնդել, որ թյուրքական բնակչության ինքնության ցանկացած արմատական փոփոխություն կարող է տեղի ունենալ միայն նրանց ազգային ինքնորոշման հետ։ Իրանի քաղաքական կյանքում ինչ-որ լուրջ բան կարող է տեղի ունենալ միայն թյուրքական նոր ազգի ի հայտ գալով։ Սակայն դժվար է կանխատեսել նման նոր ազգի քաղաքական բնույթը։ Ռուսների եւ ուկրաինացիների միջեւ հարաբերությունների փորձը ցույց է տալիս, որ ինքնությունը չափազանց բազմաշերտ եւ քմահաճ բան է։ Նույնը կարելի է դիտարկել այսօրվա Ադրբեջանում, որտեղ հետխորհրդային մուսուլմաններն իրենց էթնոգենեզը կառուցել են ադրբեջանացման գաղափարի էներգիայի վրա։
Կարդացեք նաև
Ժողովուրդների մեջ սեփական «ես»-ի ի հայտ գալը երբեմն էներգիա է սփռում անսպասելի ուղղություններով:
Մանվել ՍԱՐԳՍՅԱՆ
Հոդվածն ամբողջությամբ՝ «Հայացք Երեւանից» թերթի այս համարում
Շատ արդիական թեմա է՝ հայերիս շատ է պետք հասկանալ ժողովուրդների մեջ սեփական «ես»-ի ի հայտ գալու և կարևորելու գործոնը։ Դրա մասին ժամանակին բավականին շատ խոսել և գրել են Հայկ Ասատրյանը և Գրեգին Նժդեհը, ցանկանալով հայ էթնոսի մեջ արթնացնելու ՀԱՎԱՔԱԿԱՆ ՀԱՅԻ շահերի գիտակցման կարևորությունը և դրա գերադասումը ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ ՀԱՅԻ շահերի նկատմամբ։ Նժդեհը հավաքական հային պայմանականորեն «ցեղ» էր անվանում, իսկ ցեղի շահերի պաշտպանությունն ու ամրությունն ապահովելու գաղափարախոսությունն անվանում էր «ցեղակրոնություն»։ Ցավոք ցեղակրոնության գաղափարախոսությունը հետագա տասնամյակներում չարմատավորվեց հայ ազգի և հայկական էլիտայի հոգեբանության մեջ, մինչդեռ՝ «ադրբեջանցի» կոչվող կովկասյան թուրքերի քաղաքական էլիտան նախաձեռնեց սեփական ցեղի բազմացումը խրախուսելու քաղաքականություն թե սեփական հանրապետությունում, և թե՝ հարևան Հայաստանի և Վրաստանի հանրապետություններում, որի արդյունքում մինչև 1990-ական թվականները Հայաստանի և Վրաստանի բազմաթիվ շրջաններում բազմացած մեծաքանակ ադրբեջանցիների շահերին տեր կանգնելու համար այդ երկրների շրջկոմներում ազգությամբ ադրբեջանցի 2-րդ շրջկոմի քարտուղարներ էին նշանակվում։ Իսկ նպատակը շատ պարզ էր՝ մեծ քանակ ունեցող ժողովուրդն աստիճանաբար գիտակցում է իր ուժը, իր հնարավորությունները և նրա մեջ հավաքական ուժեղ հանրույթ կազմավորելու և այլ ազգերին իշխելու ու տարածքային նվաճումների ձգտում է առաջանում։
Կարծում եմ, որ հարևան Իրանի հյուսիսում ապրող թյուրքալեզու ցեղերի բազմանալը և այդ տարածքում ամրանալը նույն ռազմավարական նպատակն է հետապնդել։