Շուշիի 1920 թվականի մարտյան ողբերգությունը հայոց նորագույն պատմության ամենաաղետալի և բեկումնային էջերից մեկն է, որը տասնամյակների համար կանխորոշեց ոչ միայն Արցախի, այլև ողջ Անդրկովկասի աշխարհաքաղաքական դեմքը։ Այս իրադարձությունների հետևանքով ոչնչացվեց Կովկասի մշակութային և տնտեսական խոշորագույն կենտրոններից մեկը, որն իր մշակութային վերելքի համար ստացել էր «փոքրիկ հայկական Փարիզ» պատվանունը և համարվում էր «Անդրկովկասի մարգարիտը»։ Շուշիի անկումը պարզապես քաղաքի կորուստ չէր, այլև հայկական քաղաքակրթական գործոնի չեզոքացում մի տարածաշրջանում, որտեղ դարեր շարունակ ձևավորվել էր հայոց պետականության և մշակույթի առանցքը։
Քաղաքի ռազմավարական և խորհրդանշական դերը դժվար է գերագնահատել։ Ինչպես նշում են պատմաբանները, դժվար է գտնել մի ուրիշ բնակավայր, որն իրեն ստեղծած ժողովրդի կյանքում խաղացած լինի այնքան հակասական և ճակատագրական դեր, որքան Շուշին։ 1920 թվականի մարտի 22-ից 26-ն ընկած ժամանակահատվածում տեղի ունեցած հայ բնակչության համակարգված կոտորածը և քաղաքի հայկական թաղամասի հրդեհումը 1915 թվականի Հայոց Ցեղասպանության անմիջական շարունակությունն են՝ իրականացված նույն գործելաոճով և նույն նպատակադրմամբ՝ բնիկ ժողովրդի ֆիզիկական բնաջնջմամբ և բռնի տեղահանմամբ հասնելու տարածքային վերջնական տիրապետության։
Շուշիի հայկական թաղամասի կործանումը և զանգվածային սպանդը
1920 թ. մարտի 22-ի գիշերը լույս 23-ին սկսվեց Շուշի հայ բնակչության եղեռնը: Ադրբեջանական կանոնավոր զորքերը, միանալով տեղի մուսուլմանական ամբոխին, սկսեցին համակարգված կերպով հրդեհել հայկական տները, եկեղեցիներն ու դպրոցները: Ինչպես վկայում են արխիվային նյութերը, թանձր մառախուղի քողի տակ ադրբեջանցի սպաները հրդեհեցին հենց այն շինությունները, որտեղ նախօրոք տեղավորվել էին, ինչը լիակատար քաոս և անպաշտպանվածության զգացողություն առաջացրեց հայ բնակչության շրջանում։
Կարդացեք նաև
Ականատեսների վկայությունները, մասնավորապես ադրբեջանցի զինվոր Իսմայիլ Ալիմարդանբեկովի՝ Բաքվում գտնվող եղբորն ուղղված նամակը, փաստում են իրականացված վայրագությունների սարսափազդու մասշտաբները: Հայ տղամարդկանց կոտորում էին զանգվածաբար, իսկ քաղաքի նշանավոր դեմքերի նկատմամբ կիրառվում էին դաժան խոշտանգումներ. Արցախի թեմի առաջնորդ Վահան եպիսկոպոս Տեր-Գրիգորյանին գլխատեցին, իսկ քաղաքի ոստիկանապետ Ավետիս Տեր-Ղուկասյանին կենդանի այրեցին: Բազմաթիվ կանայք և աղջիկներ ենթարկվեցին բռնությունների, իսկ հայկական հարուստ թաղամասը ենթարկվեց համատարած թալանի։
Քաղաքը մի քանի օր շարունակ վերածվել էր հսկայական խարույկի: Հրդեհի և կոտորածների հետևանքով Շուշիի հայկական թաղամասի շուրջ 1․700 տներից կանգուն մնաց ընդամենը 25-ը։ Սա ոչ միայն էթնիկ զտում էր, այլև մշակութային ու տնտեսական ցեղասպանություն, որի նպատակը տարածաշրջանի հնագույն հայկական կենտրոնի վերջնական հայաթափումն էր:
Բոլշևիկների դերը և Կավբյուրոյի 1921 թ. որոշումը
Շուշիի ողբերգությունը տեղի ունեցավ Անդրկովկասի խորհրդայնացման շեմին։ 1920 թ. ապրիլին Ադրբեջանի խորհրդայնացումից հետո բոլշևիկյան ղեկավարությունը որդեգրեց մանևրելու մարտավարություն՝ հմտորեն օգտագործելով հայ-ադրբեջանական էթնոքաղաքական հակասությունները սեփական իշխանությունն ամրապնդելու նպատակով: Խորհրդային Ռուսաստանը, ելնելով տարածաշրջանում իր ռազմավարական շահերից, հայկական և ադրբեջանական կողմերին հերթագայող խոստումներ տալու միջոցով փորձում էր երկու հանրապետություններին էլ պահել իր ազդեցության ուղեծրում՝ Արցախի կարգավիճակի հարցը դարձնելով քաղաքական սակարկությունների առարկա։ Հայաստանի խորհրդայնացման օրերին՝ 1920 թվականի նոյեմբերի 30-ին, Ադրբեջանի հեղկոմի նախագահ Նարիման Նարիմանովը հայտարարեց, որ Ղարաբաղը, Զանգեզուրը և Նախիջևանը հայտարարվում են Հայաստանի Խորհրդային Հանրապետության մաս։ Սակայն սա ընդամենը քարոզչական հնարք էր։
Իրականում, Շուշիի հայաթափումը բոլշևիկների համար հեշտացրեց տարածաշրջանը Ադրբեջանին հանձնելու գործընթացը։ 1921 թվականի հուլիսի 5-ին ՌԿ(բ)Կ Կավբյուրոյի նիստում, Իոսիֆ Ստալինի ճնշմամբ, որոշվեց Լեռնային Ղարաբաղը թողնել Ադրբեջանի ԽՍՀ կազմում։ Այս որոշման մեջ առանցքային էր այն հանգամանքը, որ Շուշին՝ որպես երկրամասի տնտեսական և վարչական կենտրոն, արդեն իսկ զրկվել էր իր հայկական դիմագծից: Շուշիի 1920 թ. մարտյան կոտորածը կանխամտածված գործողություն էր, որը նպատակ ուներ ստեղծելու այն ռազմական և ժողովրդագրական նախադրյալները, որոնց վրա հետագայում խարսխվեց Արցախի բռնակցման բոլշևիկյան-մուսավաթական քաղաքական կառույցը։ Քաղաքի հայաթափումը փաստացի զրկեց երկրամասը իր բնականոն կենսագործունեության կենտրոնից՝ դյուրացնելով դրա հետագա բռնի ներառումը Խորհրդային Ադրբեջանի կազմում:
Պատմական դասերը և արդիականությունը
Շուշիի 1920 թվականի ողբերգությունը խորը հետք է թողել հայ ժողովրդի հավաքական հիշողության մեջ։ Պատմական այս իրողությունը վկայում է մի քանի առանցքային հանգամանքների մասին: Նախ՝ այն փաստում է, որ սեփական անվտանգային համակարգի բացակայության պայմաններում միջազգային «դաշնակիցների» երաշխիքների վրա հույս դնելը կարող է հանգեցնել աղետալի հետևանքների։ Երկրորդ՝ Շուշիի մարտյան եղեռնը ևս մեկ անգամ հավաստում է, որ տարածքային հավակնությունների իրացման նպատակով ժողովրդագրական պատկերի բռնի փոփոխման կանխամտածված մարտավարությունը վճռորոշ գործոն է, և հակառակորդը մշտապես ձգտելու է նմանատիպ գործողությունների միջոցով փոխել ուժերի հարաբերակցությունը:
Այսօրվա տեսանկյունից Շուշիի 1920 թվականի կոտորածը դիտարկվում է որպես Արցախյան հակամարտության սկզբնաղբյուրներից մեկը։ Այն ցույց է տալիս, որ Ադրբեջանի հավակնությունները Արցախի նկատմամբ միշտ ուղեկցվել են հայկական ներկայության լիակատար վերացման նպատակադրմամբ։ Քաղաքի կործանումը և հետագա խորհրդային քաղաքականությունը, որը միտված էր հայկական հետքերի ջնջմանը, վկայում են այն մասին, որ սա ոչ թե պատահական բախում էր, այլ հետևողական պետական քաղաքականություն։
Որպես ամփոփում, հարկ է արձանագրել, որ 1920 թվականի մարտի 22-26-ի իրադարձությունները Շուշիում մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն են, որոնք պետք է արժանանան միջազգային գիտական և քաղաքական պատշաճ գնահատականի։ Շուշիի «Փոքրիկ Փարիզի» մոխրացումը մնում է հայոց պատմության ամենացավոտ վերքերից մեկը, որը հիշեցնում է ազգային պետականության և անվտանգության անփոխարինելի դերի մասին։
Մարի Հովհաննիսյան
Հոդվածն ամբողջությամբ՝ ՀՅԴ «Դրօշակ» պաշտոնաթերթում՝ թիվ 3, 2026թ.
