«Իրական Հայաստան» հայեցակարգի հետևում ընկած հարցը
Այս հոդվածի գաղափարը ծնվել է Լոս Անջելեսում Պետրոս Ղազարյանի և դոկտոր Վիգեն Ալեքս Հովսեփյանի միջև տեղի ունեցած քննարկումը դիտելուց հետո։ Նրանց զրույցը ավելի խորը հարցադրման հիմք հանդիսացավ․ ինչպե՞ս կարող է Հայաստանի Հանրապետությունն ամրապնդել իր պետականությունը՝ առանց նվազեցնելու հայ ժողովրդի պատմական հիշողությունն ու ազգային ինքնությունը։
Այս հարցը հատկապես հրատապ է դարձել 2020 թվականի Արցախյան պատերազմից և 2023 թվականին Արցախի հայ բնակչության բռնի տեղահանումից հետո։ Հայաստանի կառավարության առաջնահերթությունները՝ անվտանգությունը, միջազգայնորեն ճանաչված սահմանները, տնտեսական զարգացումն ու կայունությունը, հասկանալի են։ Փոքր պետությունը ստիպված է բարդ որոշումներ կայացնել բարդ աշխարհաքաղաքական միջավայրում։
Այնուամենայնիվ, Հայաստանի Հանրապետությունն ու հայ ժողովուրդը նույնական չեն։ Հանրապետությունը հստակ սահմաններ ունեցող ինքնիշխան պետություն է, մինչդեռ հայ ժողովուրդը պատմամշակութային հանրույթ է, որի ինքնությունը, դարերի պատմության և համաշխարհային սփյուռքի միջոցով, դուրս է գալիս այդ սահմաններից։ Այս տարբերակումը չի ենթադրում ո՛չ տարածքային հավակնություններ, ո՛չ էլ միջազգային պարտավորությունների անտեսում։ Այն ընդունում է, որ պետության ընթացիկ առաջնահերթությունները չեն կարող ամբողջությամբ սահմանել ազգի պատմական փորձառությունն ու ինքնությունը։
Կարդացեք նաև
Հայաստանի մարտահրավերն է դառնալ անվտանգ, կայուն և բարգավաճ պետություն՝ միաժամանակ պահպանելով իր ժողովրդի պատմական հիշողությունը։
Պետականություն, քաղաքական ռեալիզմ և բարոյական ակնկալիքներ
Հայաստանը պետք է հարաբերություններ կառուցի տարբեր շահեր հետապնդող պետությունների, այդ թվում՝ Ռուսաստանի, Թուրքիայի, Իրանի, եվրոպական երկրների և Միացյալ Նահանգների հետ։ Նրա աշխարհաքաղաքական դիրքը պահանջում է զգուշավոր դիվանագիտություն, իրատեսական որոշումների կայացում և միջազգային հարաբերություններում ուժերի դասավորության ըմբռնում։ Փոքր պետության համար անվտանգությունն ու երկարաժամկետ կենսունակությունը հաճախ կախված են լինում այնպիսի հանգամանքներում կողմնորոշվելու կարողությունից, որոնց վրա նա սահմանափակ ազդեցություն ունի։
Քաղաքական պրագմատիզմը, սակայն, չպետք է վերածվի պատմական ամնեզիայի։
Պետությունը կարող է ձգտել խաղաղության և դիվանագիտական համագործակցության՝ միաժամանակ պահպանելով պատմական ճշմարտությունը։ Անցյալի իրադարձությունների հիշատակումն ինքնաբերաբար չի ենթադրում տարածքային հավակնություններ, ճիշտ այնպես, ինչպես դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումը չի պահանջում հրաժարվել պատմական հիշողությունից։ Կառավարությունների ստանձնած պարտականությունները և գիտնականների, մշակութային հաստատությունների ու սփյուռքի համայնքների գործունեությունը կարող են լրացնել միմյանց։
Այնուամենայնիվ, կա ևս մեկ բարդ իրողություն, որը հարկավոր է ընդունել. պետության գոյատևման համար անհրաժեշտ գործողությունները միշտ չէ, որ համապատասխանում են այն բարոյական ակնկալիքներին, որոնք ազգը կապում է այդ պետության հետ։ Այս լարվածությունը հատկապես սուր է Հայաստանի նման փոքր պետության պարագայում, որի անվտանգային մտահոգություններն ու աշխարհաքաղաքական սահմանափակումները կարող են նեղացնել նրա քաղաքական ընտրության հնարավորությունները։
Օրինակ՝ խաղաղությունը պահպանելու, քաղաքացիներին պաշտպանելու կամ դիվանագիտական ուղիները պահպանելու անհրաժեշտությունը կարող է կառավարությանը դրդել որդեգրելու այնպիսի դիրքորոշումներ, որոնք լիարժեքորեն չեն արտացոլում սեփական ժողովրդի ակնկալիքները՝ կապված պատմական արդարության, Հայոց ցեղասպանության ճանաչման կամ ազգային արժանապատվության հետ։
Այս լարվածության գիտակցումը չի նշանակում արդարացնել անարդարությունը կամ հրաժարվել ազգային սկզբունքներից։ Ընդհակառակը, դա ենթադրում է ճանաչել, որ պետությունն ու ազգն ունեն տարբեր, թեև փոխկապակցված պարտականություններ։ Պետությունը պետք է արձագանքի քաղաքական և անվտանգային հրատապ իրողություններին, մինչդեռ ազգն օրինական շահ ունի՝ ապահովելու, որ իր պատմական փորձը, բարոյական արժեքներն ու հավաքական հիշողությունը չզոհաբերվեն հանուն քաղաքական նպատակահարմարության։
Մարտահրավերը պետականության գործնական պահանջները ազգի բարոյական և պատմական ակնկալիքների հետ համադրելն է՝ առանց դրանցից որևէ մեկը անտեսելու կամ անկարևոր համարելու։
Պատմական հիշողությունը տարածքային հավակնություն չէ։
Հայոց ցեղասպանությունը կենտրոնական տեղ է զբաղեցնում այս քննարկման մեջ։ Օսմանյան կայսրության կողմից հայ ժողովրդի դեմ իրականացված ցեղասպանությունը, որը սկսվել է 1915 թվականին և շարունակվել հաջորդող տարիներին, ներառում էր զանգվածային սպանություններ, հարկադիր տեղահանումներ և բազմաթիվ հայկական համայնքների ոչնչացում։ Այս իրադարձությունները խորը ազդեցություն են ունեցել ժամանակակից հայոց պատմության վրա և նպաստել Սփյուռքի ձևավորմանը։
Շատ հայ ընտանիքների համար Ցեղասպանությունը սոսկ պատմական իրադարձություն չէ։ Այն մնում է ընտանեկան հիշողության և ինքնության անբաժանելի մասը՝ սերնդեսերունդ փոխանցվելով կորցրած տների, գյուղերի, եկեղեցիների և համայնքների մասին պատմությունների միջոցով։
Այս հիշողությունը պահպանելը չի նշանակում ինքնիշխանություն պահանջել ներկայիս Թուրքիայի տարածքում գտնվող հողերի նկատմամբ։ Պատմական հիշողությունն ու տարածքային պահանջները տարբեր հարցեր են։
Նույն սկզբունքը կիրառելի է նաև Արցախի պարագայում։ Այնտեղի հայ բնակչության բռնի տեղահանումը, ինչպես նաև հայկական եկեղեցիների, վանքերի, գերեզմանատների և մշակութային այլ ժառանգության ճակատագիրը լուրջ մտահոգությունների տեղիք են տալիս։ Այս իրադարձությունների փաստագրումը կենսական նշանակություն ունի պատմական գիտելիքը պահպանելու և ապագա սերունդներին անցյալը հասկանալու հնարավորություն ընձեռելու համար։ Պատմական փաստագրումը պարտադիր չէ, որ ծառայի տարածքային կամ քաղաքական նպատակների։
Ազգը պահպանում է իր պատմությունը ոչ միայն քաղաքական պահանջներ առաջ քաշելու համար, այլև այն պատճառով, որ այդ պատմությունն իր ինքնության անբաժանելի մասն է։
Հունական և կիպրական փորձառությունները. համեմատական տեսանկյուն
Մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը Անատոլիան հայերի, հույների, ասորիների և այլ համայնքների բնակավայր էր։ Բռնությունը, հալածանքները, տեղահանություններն ու բնակչության տեղաշարժերը խորապես փոխակերպեցին տարածաշրջանը։ Թեև այդ համայնքները տարբեր պատմական իրադարձություններ են ապրել, նրանց փորձառությունը կարող է օգնել լույս սփռել տեղահանության և նախնիների հայրենիքը կորցնելու ավելի լայն պատմության վրա։
Անատոլիայի հույները, այդ թվում՝ պոնտացի հույները և Փոքր Ասիայի հունական այլ համայնքներ, ենթարկվել են հալածանքների և տեղահանության։ Շատերը կորցրել են իրենց նախնիների բնակավայրերը, եկեղեցիները, վանքերն ու մշակութային միջավայրը։ Հունաստանի և Թուրքիայի միջև 1923 թվականին տեղի ունեցած բնակչության փոխանակումը արմատախիլ արեց բազմաթիվ մարդկանց, որոնց ընտանիքները սերունդներ շարունակ ապրել էին Անատոլիայում։ Նրանց ավանդույթներն ու ընտանեկան հիշողությունները շարունակում են մնալ հունական ինքնության կարևոր մասը։
Կիպրոսը ևս մեկ ուշագրավ օրինակ է։ 1974 թվականին՝ հունական ռազմական խունտայի աջակցությամբ իրականացված հեղաշրջումից հետո, Թուրքիան ռազմական ներխուժում սկսեց կղզում։ Դրան հաջորդած ժամանակահատվածում թուրքական ուժերը վերահսկողություն հաստատեցին Կիպրոսի հյուսիսային հատվածի նկատմամբ, և կղզին մինչ օրս մնում է բաժանված։ Բազմաթիվ հույն կիպրոսցիներ հարկադրված լքեցին հյուսիսում գտնվող իրենց տներն ու համայնքները՝ կտրվելով նախնիներից ժառանգած ունեցվածքից, եկեղեցիներից և մշակութային նշանակություն ունեցող վայրերից։ Այդ վայրերի հանդեպ նրանց կապվածությունը պահպանվել է սերունդների միմյանց փոխանցելով։
Հունաստանը և Թուրքիան պահպանում են դիվանագիտական հարաբերություններ և երկուսն էլ Հյուսիսատլանտյան դաշինքի կազմակերպության (ՆԱՏՕ) անդամ են՝ չնայած Կիպրոսին, Էգեյան ծովին և տարածաշրջանային ավելի լայն խնդիրներին առնչվող էական տարաձայնություններին։ Նրանց դիվանագիտական հարաբերություններն ու ընդհանուր դաշինքային կապը չեն ջնջել պատմական վիրավորանքները կամ տեղահանված ժողովրդի մշակութային հիշողությունները։
Այս օրինակները ցույց են տալիս մի կարևոր սկզբունք. պետությունների միջև հարաբերությունները չեն որոշում դրանց ժողովուրդների ամբողջական պատմական գիտակցությունը կամ մշակութային ինքնությունը։ Հունաստանը կարող է դիվանագիտական հարաբերություններ պահպանել Թուրքիայի հետ՝ միաժամանակ պահպանելով փոքրասիական և պոնտական հույների ժառանգությունը։ Կիպրոսի հույները կարող են մասնակցել Կիպրոսի Հանրապետության քաղաքական կյանքին՝ պահպանելով կապն այն տների և համայնքների հետ, որոնցից տեղահանվել են իրենց ընտանիքները։
Այս համեմատությունները չեն նույնացնում հայկական, հունական և կիպրական պատմությունները։ Հայոց ցեղասպանությունն ու Արցախի հայ բնակչության տեղահանումն ունեն իրենց յուրահատուկ հանգամանքները։ Փոխարենը՝ այդ օրինակները ցույց են տալիս, որ պետությունը կարող է վարել պրագմատիկ դիվանագիտություն, մինչդեռ նրա ժողովուրդը շարունակում է պահպանել պատմական հիշողությունն ու մշակութային ինքնությունը։
Նմանապես, Հայաստանը կարող է ամրապնդել իր պետականությունը ներկայիս սահմաններում՝ միաժամանակ հայերի կողմից արևմտահայ համայնքների պատմությունը պահպանելու, Ցեղասպանությունը հիշելու և պատմական հայկական բնակավայրերի մշակութային ժառանգությունը պաշտպանելու միջոցով։
Հայաստանը, սփյուռքը և ցեղասպանության համընդհանուր ուսումնասիրությունը
Հայկական պատմական հիշողության պահպանումը Հայաստանի Հանրապետության և սփյուռքի համատեղ պատասխանատվությունն է։ Մատենադարանի և Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի նման հաստատությունները կարևոր դեր են խաղում բազմալեզու ձեռագրերի, պատմական փաստաթղթերի և Ցեղասպանությանն առնչվող վկայությունների պահպանման գործում։ Նրանց գործունեությունը նպաստում է հետազոտություններին, կրթությանը և հայոց պատմության փոխանցմանը գալիք սերունդներին։
Այնուամենայնիվ, հայկական փորձառությունը հասկանալու համար բավարար չէ միայն մեկուսացված կերպով արձանագրել պատմական իրադարձությունները։ Հայոց ցեղասպանությունը, սփյուռքի ձևավորումը և հայ ժողովրդի ու նրա պատմական հայրենիքի միջև շարունակական կապը փոխկապակցված երևույթներ են։ Ցեղասպանությունը կործանեց համայնքներ, հարկադրաբար ցրեց բնակչությանը և փոխեց հայ ժողովրդի աշխարհագրական տեղաբաշխումը։ Այն նաև վերաիմաստավորեց հայրենիքի, պատկանելության, ինքնության և սերունդների միջև պատմական շարունակականության վերաբերյալ պատկերացումները։
Հետևաբար, այս զարգացումների ուսումնասիրությունը պետք է ներառի ոչ միայն Ցեղասպանության իրադարձությունները, այլև դրանց երկարաժամկետ հետևանքները՝ սփյուռքյան համայնքների ձևավորումն ու զարգացումը, հավաքական հիշողության փոխանցումը, ինչպես նաև մշակութային ու պատմական այն կապերը, որոնք շարունակում են միավորել ցրված բնակչությանը նրանց նախնիների հայրենիքի հետ։
Այս համատեքստում Զորյան ինստիտուտը մոտ քառասունհինգ տարվա ընթացքում կարևոր ներդրում է ունեցել ցեղասպանագիտության և սփյուռքագիտության զարգացման գործում։ Իր գործունեության ընթացքում ինստիտուտը ուսումնասիրել է Հայոց ցեղասպանությունը, սփյուռքյան համայնքների ձևավորումն ու շարունակականությունը, ինքնության և պատկանելության հարցերը, ինչպես նաև սփյուռքի բնակչության և նրանց պատմական հայրենիքի միջև առկա կապերը։
Այս աշխատանքի նշանակությունը դուրս է գալիս հայոց պատմության շրջանակներից։ Ցեղասպանությունն ու սփյուռքի ձևավորումը նաև համընդհանուր նշանակություն ունեցող երևույթներ են, որոնք առնչվում են զանգվածային բռնությանը, հարկադիր տեղահանությանը, մշակութային կորստին, հավաքական հիշողությանն ու համայնքների վերակառուցմանը։ Այս երևույթների ըմբռնումը պահանջում է համեմատական և միջգիտակարգային հետազոտություններ՝ տարբեր երկրների ու ակադեմիական ավանդույթների ներկայացուցիչ գիտնականների մասնակցությամբ։
Բազմազգ գիտական համագործակցության միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել հայկական փորձառությունը այլ ժողովուրդների փորձառությանը զուգահեռ՝ առանց պնդելու, թե նրանց պատմությունները նույնական են։ Նման հետազոտությունները օգնում են լույս սփռել ինչպես Հայոց ցեղասպանության յուրահատուկ հանգամանքների, այնպես էլ այն ընդհանուր օրինաչափությունների վրա, որոնց միջոցով ցեղասպանությունը, տեղահանությունն ու հայրենազրկումը ձևավորում են հասարակություններն ու ինքնությունները։
Զորյան ինստիտուտի գիտական հրապարակումներն ու գործընկերային գրախոսություն անցած հոդվածները նույնպես նպաստել են աշխարհասփյուռ սփյուռքների համեմատական ուսումնասիրությանը։ Այս հետազոտությունները հայկական փորձառությունը դիտարկում են միջազգային ակադեմիական քննարկումների համատեքստում և խրախուսում սփյուռքների ձևավորման, հավաքական հիշողության պահպանման, մշակութային ինքնության պահպանման և նախնիների հայրենիքի հետ կապերի պահպանման գործընթացների ավելի լայն ընկալումը։
Սփյուռքը չպետք է դիտարկել պարզապես որպես հայրենիքից դուրս բնակվող բնակչություն։ Այն նաև պատմական, սոցիալական, կրոնական և մշակութային երևույթ է, որը ձևավորվել է տեղահանման, փոխանցվող հիշողության, նոր հասարակություններին հարմարվելու և սերունդների միջև ինքնության շարունակական վերաիմաստավորման արդյունքում։ Այս գործընթացների ուսումնասիրությունը օգնում է բացատրել, թե ինչպես կարող է ժողովուրդը պահպանել պատմական շարունակականությունը նույնիսկ այն դեպքում, երբ նրա ներկայացուցիչները բնակվում են տարբեր երկրներում և գործում տարբեր քաղաքական համակարգերում։
Ահա թե ինչու են այդքան կարևոր Զորյան ինստիտուտի գործունեության միջազգային և համեմատական ուղղությունները։ Դրանք հայկական պատմական փորձառությունը կապում են մարդկային պատմության համընդհանուր հարցերի հետ և այդ փորձառությունը տեղավորում համաշխարհային գիտական ուսումնասիրությունների լայն շրջանակում։ Այդպիսով՝ ինստիտուտը նպաստում է թե՛ հայոց պատմության պահպանմանը, թե՛ կրթության զարգացմանը և ցեղասպանության, սփյուռքի ու ժողովրդի և հայրենիքի միջև առկա կայուն կապի վերաբերյալ գիտելիքների խորացմանը։
Հետևաբար, Հայաստանի և Սփյուռքի պարտականությունները չպետք է դիտարկվեն որպես մրցակցային պարտավորություններ: Հայաստանը պետք է կենտրոնանա իր քաղաքացիների անվտանգության, տնտեսական զարգացման, իր ինստիտուտների ամրապնդման վրա։ Միևնույն ժամանակ, ակադեմիական և մշակութային հաստատությունները Հայաստանում և ողջ Սփյուռքում կարող են պահպանել պատմական ապացույցները, առաջ տանել հետազոտությունները և ապահովել, որ հայկական փորձը մնա միջազգային գիտական դիսկուրսի մաս:
Հայաստանի Հանրապետությունում բնակվող հայերը կարող են առաջնահերթություն տալ խաղաղությանը, անվտանգությանն ու տնտեսական զարգացմանը, մինչդեռ սփյուռքի համայնքները կարող են շեշտը դնել Ցեղասպանության ճանաչման և մշակութային ժառանգության պահպանման վրա։ Այս առաջնահերթությունները պարտադիր չէ, որ հակասեն միմյանց. փոխադարձ հարգանքի և համագործակցության վրա հիմնվելու դեպքում դրանք կարող են լրացնել միմյանց և ծառայել հայ ժողովրդի երկարաժամկետ շահերին։
Հաշտեցում՝ առանց մոռանալու
Հայաստանի ապագայի վերաբերյալ ցանկացած լուրջ քննարկում պետք է անդրադառնա նաև Թուրքիայի հետ հարաբերություններին։ Կարևոր է տարբերակել թուրքական պետությունը և թուրք ժողովրդին։ Պետության պատմական և ներկայիս քաղաքականությունը կարելի է քննադատել՝ առանց հավաքական պատասխանատվություն վերագրելու Թուրքիայի բոլոր քաղաքացիներին, որոնց քաղաքական հայացքներն ու պատմության վերաբերյալ պատկերացումները տարբեր են։
Թուրքիայի քաղաքացիների, գիտնականների և քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների հետ երկխոսությունը կարող է նպաստել փոխըմբռնմանը։ Այդպիսի երկխոսությունը, սակայն, չի պահանջում հրաժարվել Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ հետազոտություններից կամ դրա ճանաչմանն ուղղված ջանքերից։
Հաշտեցումը չի կարող կառուցվել ժխտողականության կամ լռության վրա։ Այն պահանջում է պատրաստակամություն՝ առերեսվելու պատմական բարդ հարցերին, լսելու տարբեր փորձառություններ և ընդունելու փաստաթղթերով հաստատված իրադարձությունները։ Ապագա վայրագությունների կանխումը և անցյալի վայրագությունների վերաբերյալ ճշմարտության պահպանումը փոխլրացնող պարտականություններ են։
Խաղաղության ձգտելը չի նշանակում մոռանալ։ Նույն կերպ՝ պատմական հիշողության պահպանումը պարտադիր չէ, որ խոչընդոտի խաղաղ հարաբերություններին։
Պետականության և պատմական հիշողության համադրումը
«Իրական Հայաստան» հասկացությունը կարող է օգտակար լինել, եթե այն արտահայտում է անվտանգ, կենսունակ, խաղաղ և բարգավաճ պետություն կառուցելու ձգտումը։ Այն խնդրահարույց է դառնում, եթե օգտագործվում է հայ ժողովրդի պատմական ինքնությունը սահմանափակելու կամ պնդելու համար, թե ազգային հիշողությունը խոչընդոտ է պետականության համար։
Պետությունը պարտավոր է պաշտպանել իր քաղաքացիներին, ամրապնդել հաստատությունները, զարգացնել տնտեսությունը և ձգտել կայուն միջազգային հարաբերությունների։ Ազգն իր պատմությունը, լեզուն, մշակույթն ու հավաքական հիշողությունը փոխանցում է սերնդեսերունդ՝ դուրս գալով ներկայիս սահմաններից։ Այս իրողության գիտակցումը չի ենթադրում տարածքային հավակնություններ, այլ ընդունում է ազգային ինքնության էությունը։
Հունական և կիպրական փորձն օգնում է ցույց տալ այս տարբերությունը։ Դիվանագիտական հարաբերություններն ու ընդհանուր դաշինքները կարող են համատեղվել նախնիների հիշողության պահպանման հետ։ Նույն կերպ, Հայաստանը կարող է վարել պրագմատիկ դիվանագիտություն, մինչդեռ հայերը կշարունակեն պահպանել իրենց նախնիների համայնքների պատմությունն ու պատմական հայրենիքի մշակութային ժառանգությունը։
Միևնույն ժամանակ, ազգի բարոյական ակնկալիքները ոչ միշտ են լիովին համընկնում պետության կողմից անհրաժեշտ համարվող քայլերի հետ։ Հայաստանի պարագայում այս լարվածությանը պետք է անդրադառնալ բաց և խորհված կերպով։ Պետականության գործնական պահանջները չի կարելի անտեսել, սակայն դրանք չպետք է նաև պատճառ դառնան՝ անտեսելու պատմական ճշմարտությունը կամ այն բարոյական արժեքները, որոնց միջոցով ազգն ինքն իրեն ընկալում է։
Հետևաբար, խնդիրն այն չէ, թե արդյոք պետք է ընտրություն կատարել «Իրական Հայաստանի» և պատմական հայ ազգի միջև։ Մարտահրավերը դրանց միջև առողջ հարաբերություն հաստատելն է։
Հայաստանի Հանրապետությունը պետք է կառուցի անվտանգ և բարգավաճ ապագա՝ հարգելով իր ժողովրդի պատմական փորձը։ Պատմական հիշողության պահպանումը պետք է ծառայի գիտելիքին, ինքնությանը և ապագա սերունդների կրթությանը՝ առանց պարտադիր կերպով վերածվելու պետական քաղաքականության տարածքային ծրագրի։
Պետությունն ու ազգն ունեն տարբեր, սակայն միմյանց լրացնող դերեր։ Պետությունը պետք է պաշտպանի իր քաղաքացիներին և ապահովի երկրի ապագան։ Ազգը պետք է պահպանի իր պատմությունը, լեզուն, մշակույթն ու հիշողությունը։ Կրթական և գիտական հաստատությունները՝ այդ թվում՝ Հայաստանում և Սփյուռքում գործողները, լրացուցիչ պատասխանատվություն են կրում՝ փաստագրելու այդ փորձառությունը, քննականորեն ուսումնասիրելու այն և նպաստելու ցեղասպանության ու սփյուռքի վերաբերյալ համընդհանուր ընկալմանը։
Հայաստանը կարող է կերտել իրատեսական և խաղաղ ապագա՝ առանց մոռանալու իր անցյալը։ Հայ ժողովուրդը կարող է պահպանել իր պատմական հիշողությունն ու ազգային ինքնությունը՝ միաժամանակ գիտակցելով պետականության ամրապնդման անհրաժեշտությունը։
Ահա թե ինչպես կարելի է համադրել «Իրական Հայաստանն» ու պատմական հայ ազգը. ոչ թե մեկը մյուսի զոհաբերմամբ, այլ գիտակցելով, որ Հայաստանի ապագան և հայ ժողովրդի պատմական հիշողությունը նույն շարունակականության անբաժանելի բաղադրիչներն են։
Հոդվածի հեղինակ՝ Գուրգեն Սարգսյան
Զորյան ինստիտուտի համահիմնադիր և նախագահ
Սույն հոդվածը չի արտացոլում Զորյան ինստիտուտի պաշտոնական դիրքորոշումը, այն ամբողջությամբ ներկայացնում է Գուրգեն Սարգսյանի անձնական կարծիքը։
