Մերձավոր Արևելքի վերջին զարգացումները պարզապես քաղաքական կամ ռազմական ճգնաժամ չեն․ դրանք նաև ժամանակակից միջազգային իրավունքի կարևորագույն նորմերի արդյունավետության փորձություն են։ Այն պայմաններում, երբ Իրանի տարածքը ենթարկվել է ամերիկյան և նրա տարածաշրջանային դաշնակիցների լայնածավալ ռազմական հարձակումների, և երբ, ըստ ներկայացված պնդումների, այդ հարձակումներն իրականացվել կամ դրանց աջակցությունը տրամադրվել է երրորդ երկրների տարածքից կամ այնտեղ տեղակայված ռազմական բազաներից, հիմնական հարցն այն է, թե միջազգային իրավունքն ի՞նչ պատասխան է նախատեսում թիրախավորված պետության համար։ Արդյո՞ք նման իրավիճակը վերաբերում է բացառապես հակամարտող երկու պետությունների հարաբերություններին, թե՞ հնարավոր է քննարկել նաև երրորդ պետությունների պատասխանատվության հարցը։
Այս վերլուծության ելակետը ՄԱԿ կանոնադրության 51-րդ հոդվածն է։ Այդ հոդվածը «զինված հարձակման» դեպքում պետությունների համար ճանաչում է անհատական կամ հավաքական ինքնապաշտպանության անքակտելի իրավունքը։ Արդարադատության միջազգային դատարանը իր տարբեր վճիռներում, այդ թվում՝ «Նիկարագուայի գործով», ընդգծել է, որ ինքնապաշտպանության իրավունքի իրացումը պայմանավորված է զինված հարձակման առկայությամբ, ինչպես նաև անհրաժեշտության և համաչափության չափանիշների պահպանմամբ։ Այդ վճիռը, միաժամանակ սահմանափակելով ինքնապաշտպանության իրավունքի կիրառման շրջանակը, ամրագրեց այդ իրավունքի գոյությունը՝ որպես միջազգային իրավունքի հիմնարար նորմերից մեկը։
Եթե միջազգային զինված հակամարտության շրջանակում հաստատվի, որ պետության դեմ իրականացվող ռազմական հարձակումները դուրս են եկել սահմանափակ բախումների շրջանակից և վերածվել են ենթակառուցվածքների ու կենսական նշանակություն ունեցող կենտրոնների դեմ լայնածավալ գործողությունների, ապա իրավական տեսանկյունից ՄԱԿ-ի կանոնադրության 51-րդ հոդվածին հղումը կարող է հանդիսանալ տվյալ պետության պաշտպանության կարևորագույն իրավական հիմքերից մեկը։ Նման պայմաններում հիմնական հարցն այլևս միայն պատերազմի սկիզբը չէ, այլ դրա նկատմամբ իրավական արձագանքի ձևը։
Այս համատեքստում ներկայիս ճգնաժամի կարևորագույն իրավական խնդիրներից մեկը երրորդ պետությունների դերն է։ Եթե որևէ պետություն գիտակցաբար թույլ է տալիս իր տարածքը, ռազմական բազաները կամ նյութատեխնիկական ապահովման հնարավորություններն օգտագործել մեկ այլ պետության դեմ ռազմական գործողություններ իրականացնելու համար, ապա այդ հանգամանքը կարող է քննության առնվել պետությունների միջազգային պատասխանատվության վերաբերյալ կանոնների շրջանակում։ Պետությունների միջազգային իրավախախտ արարքների համար պատասխանատվության մասին հոդվածների նախագծով (ARSIWA), մասնավորապես՝ միջազգային իրավախախտման կատարմանը օգնության կամ օժանդակության տրամադրմանը վերաբերող դրույթներով, նախատեսվում է այն հնարավորությունը, որ անհրաժեշտ պայմանների հաստատման դեպքում կարող է առաջանալ նաև օժանդակություն տրամադրող պետության իրավական պատասխանատվության հարցը։ Սակայն նման պատասխանատվության հաստատումը կախված է տեղեկացվածության, էական դերակատարության և իրավական այլ տարրերի ապացուցումից։
Կարդացեք նաև
Մյուս կողմից, զինված հակամարտությունների իրավունքը տարբերակում է «երրորդ պետություն» և այդ պետության տարածքում գտնվող «ռազմական նպատակ» հասկացությունները։ Եթե ռազմական բազան, հրամանատարական կենտրոնը, հետախուզական համակարգը կամ նյութատեխնիկական ապահովման օբյեկտը ուղղակիորեն և արդյունավետորեն մասնակցում է ռազմական գործողությունների իրականացմանը, ապա որոշակի պայմաններում այն կարող է ձեռք բերել «ռազմական նպատակի» կարգավիճակ։ Սակայն սա որևէ կերպ չի նշանակում, որ տվյալ պետության ամբողջ տարածքը, բնակչությունը կամ քաղաքացիական ենթակառուցվածքները դառնում են օրինական թիրախներ։ Տարբերակման, համաչափության և նախազգուշական միջոցների ձեռնարկման սկզբունքները շարունակում են կիրառելի լինել ցանկացած ռազմական գործողության նկատմամբ։
Արդարադատության միջազգային դատարանի «Նավթային հարթակների» գործով վճիռը նույնպես ցույց տվեց, որ նույնիսկ այն պայմաններում, երբ պետությունը հղում է կատարում ինքնապաշտպանության իրավունքին, անհրաժեշտ է հստակ կապ հաստատել զինված հարձակման վերաբերյալ պնդման և ռազմական պատասխանի իրավաչափության միջև։ Այդ վճիռը հիշեցնում է, որ ցանկացած պաշտպանական գործողություն պետք է գնահատվի անհրաժեշտության և համաչափության տեսանկյունից, և միայն անվտանգության սպառնալիքի առկայության վկայակոչմամբ չի կարելի ուժի կիրառման համար սահմանել անսահմանափակ շրջանակ։
«Կոնգոյի տարածքում զինված գործողությունների» գործով նույնպես դատարանն ընդգծել է, որ ինքնապաշտպանության իրավունքի կիրառումը պետք է գնահատվի միջազգային իրավունքի ճանաչված չափանիշների հիման վրա, իսկ ցանկացած անդրսահմանային ռազմական գործողություն պահանջում է իրավական պայմանների մանրակրկիտ ուսումնասիրություն։ Միևնույն ժամանակ, այս դատական պրակտիկան ցույց է տալիս, որ միջազգային իրավունքը տարբերակում է «ինքնապաշտպանության իրավունքի գոյության» և «դրա իրականացման եղանակի» միջև։
Ժամանակակից իրավական դաշտում կարևոր խնդիրներից մեկը ռազմական գործողություններում օտարերկրյա ռազմակայանների օգտագործման հետևանքներն են։ Եթե հակամարտության ընթացքում այլ պետությունների տարածքներում գտնվող ռազմակայաններն անմիջական դեր են ունենում ռազմական գործողությունների ղեկավարման, աջակցության կամ իրականացման գործում, ապա դա ոչ միայն քաղաքական հարց է, այլև կարող է իրավական հետևանքներ առաջացնել ինչպես տվյալ օբյեկտների կարգավիճակի, այնպես էլ համապատասխան պետությունների հնարավոր պատասխանատվության առումով։ Այնուամենայնիվ, այս ոլորտում ցանկացած իրավական եզրակացություն պայմանավորված է փաստերի և իրավական հանգամանքների հստակ հաստատմամբ։
Տարածաշրջանի վերջին զարգացումները ցույց են տալիս, որ հակամարտության ընդգրկումն անցել է հիմնական ռազմական գործողությունների տարածքից և վերածվել է տարածաշրջանային սահմաններից դուրս տարածվող պատերազմի։ Եգիպտոսի Դամիետտա նավահանգստում երկու գազային նավերի նկատմամբ վերջերս իրականացված անօդաչու թռչող սարքի հարձակումը, որի հետևանքով այդ նավերի վրա հրդեհ է բռնկվել, և որի համար առայժմ որևէ կողմի պաշտոնական ու վերջնական վերագրում չի կատարվել, այս միտման օրինակներից է։ Անկախ նրանից, թե ով է եղել այդ հարձակման պատասխանատուն, նման միջադեպի տեղի ունենալը ցույց է տալիս, որ տարածաշրջանային հակամարտության շարունակականությունը կարող է վտանգի ենթարկել նաև հակամարտության հիմնական թատերաբեմից դուրս գտնվող պետությունների էներգետիկ անվտանգությունը, նավագնացությունը, ծովային առևտուրը և ենթակառուցվածքները։ Սա նախազգուշական ազդանշան է ամբողջ տարածաշրջանի համար, քանի որ որքան ընդլայնվում է հակամարտության աշխարհագրական ընդգրկումը, այնքան ավելի են բարդանում վերագրման, պետությունների պատասխանատվության, ինքնապաշտպանության և քաղաքացիական անձանց պաշտպանության հետ կապված իրավական հարցերը։
Այսօր խնդիրը միայն այն չէ, թե որ պետությունն ունի ինքնապաշտպանության իրավունք․ առավել կարևոր հարցն այն է, թե ինչպես կանխել պատերազմի անվերահսկելի տարածումը։ Եթե ուժի կիրառման, պետությունների պատասխանատվության և քաղաքացիական անձանց պաշտպանության վերաբերյալ միջազգային իրավունքի կանոններն անտեսվեն, ապա դրա հետևանքը կլինի միջազգային իրավական կարգի շարունակական քայքայումը։ Նման պայմաններում ցանկացած պետություն կարող է, վկայակոչելով անվտանգության նկատառումները, ընդլայնել իր օրինական ռազմական թիրախների շրջանակը, ինչը մեծացնում է սահմանափակ հակամարտությունը համատարած ճգնաժամի վերածելու վտանգը։
Հետևաբար, միջազգային հանրությունն առավել քան երբևէ կարիք ունի ՄԱԿ-ի կանոնադրությամբ և միջազգային իրավունքով ամրագրված հաստատված կանոնների պահպանման, ինչպես նաև միջազգային մարդասիրական իրավունքի նկատմամբ հավատարմության։ Ինքնապաշտպանությունը միջազգային իրավունքով ճանաչված իրավունք է, սակայն այդ իրավունքը ոչ քաղաքացիական անձանց վրա հարձակվելու թույլտվություն է, ոչ էլ պատերազմի անսահմանափակ ընդլայնման իրավունք։ Միևնույն ժամանակ, եթե երրորդ պետությունները ևս ներգրավված են ռազմական գործողություններում, նրանց վարքագիծը նույնպես կարող է գնահատվել միջազգային պատասխանատվության վերաբերյալ կանոնների տեսանկյունից։ Այս իրավական սահմանների պահպանումը միակ ճանապարհն է՝ կանխելու Մերձավոր Արևելքի վերածումը այնպիսի պատերազմի թատերաբեմի, որն այլևս չի կարող զսպվել ո՛չ աշխարհագրական սահմաններով, ո՛չ էլ իրավական որևէ կանոնով։
Մոհսեն Ասադի Մովահեդ,
միջազգային իրավունքի դոկտոր
