Արցախի մշակութային ժառանգության օմբուդսմեն Հովիկ Ավանեսով
Ադրբեջանի կողմից ժամանակավորապես բռնազավթված Արցախի Հանրապետության տարածքում հայկական պատմամշակութային ժառանգության նկատմամբ իրականացվող քաղաքականությունը շարունակում է խորանալ և ստանալ առավել վտանգավոր ու անդառնալի բնույթ։ Մշակութային ժառանգության ոչնչացման, վնասման, վերափոխման, ինքնության խեղաթյուրման և պատմական հետքի վերացման դեպքերը օրեցօր ավելանում են՝ ստեղծելով մի իրավիճակ, որի հետևանքները ժամանակի ընթացքում կարող են այլևս անհնար լինել վերականգնել։
Այս գործընթացը չի կարող դիտարկվել որպես առանձին կամ պատահական միջադեպերի ամբողջություն։ Այն պետք է գնահատվի որպես պատմական հիշողության, մշակութային ինքնության և հազարամյակների ընթացքում ձևավորված քաղաքակրթական ժառանգության դեմ ուղղված համակարգային սպառնալիք։
Արցախի տարածքում պահպանված հայկական եկեղեցիները, վանքերը, խաչքարերը, գերեզմանոցները, հուշարձանները, պատմական բնակավայրերը և մշակութային այլ արժեքները պարզապես քարե կառույցներ կամ հնագիտական առարկաներ չեն։ Դրանք հայկական քաղաքակրթության բազմադարյա ներկայության նյութական վկայություններն են, պատմական հիշողության կրողները և համաշխարհային մշակութային ժառանգության անբաժանելի մասը։
Կարդացեք նաև
Այդ իսկ պատճառով դրանց ոչնչացումը կամ ինքնության փոփոխության ենթարկելը պետք է դիտարկվի ոչ միայն որպես առանձին մշակութային հուշարձանի վնասում, այլև որպես պատմական իրականության վերացման փորձ։
Առանձնապես մտահոգիչ է այն հանգամանքը, որ միջազգային հանրության և միջազգային կառույցների արձագանքը հաճախ սահմանափակվում է ընդհանուր բնույթի հայտարարություններով, մտահոգությունների արտահայտմամբ և կոչերով։ Սակայն հայտարարությունները, որոնք չեն ուղեկցվում վերահսկելի, հստակ և արդյունավետ գործողություններով, չեն կարող կանխել արդեն իսկ ընթացող անդառնալի գործընթացները։
Ժամանակն այստեղ վճռորոշ նշանակություն ունի։
Յուրաքանչյուր օր, որի ընթացքում վտանգված մշակութային հուշարձանները մնում են առանց արդյունավետ միջազգային պաշտպանության և մշտադիտարկման, մեծացնում է դրանց վերջնական կորստի հավանականությունը։ Երբ հուշարձանը ոչնչացվում է, գերեզմանոցը վերացվում է, խաչքարը տեղափոխվում կամ կոտրվում, իսկ պատմական կառույցի ինքնությունը փոխվում է, հետագայում միայն դատապարտող հայտարարությամբ հնարավոր չէ վերականգնել կորցրածը։
Միջազգային կառույցները պարտավոր են դուրս գալ արարողակարգային արձագանքների շրջանակից և անցնել հստակ, համակարգված և գործնական հակազդման քայլերի։
Անհրաժեշտ է ոչ միայն արձանագրել տեղի ունեցողը, այլև պահանջել անկախ և մասնագիտական մշտադիտարկման մեխանիզմների ներդրում, ապահովել միջազգային մասնագետների հասանելիությունը վտանգված հուշարձաններին, փաստագրել յուրաքանչյուր խախտում, պահանջել վնասված կամ ոչնչացված ժառանգության վերաբերյալ ամբողջական տեղեկատվություն և ձևավորել պատասխանատվության հստակ մեխանիզմներ։
Չի կարելի սպասել մինչև այն պահը, երբ վնասի չափն այնքան մեծ կլինի, որ միջազգային արձագանքն այլևս միայն պատմական փաստի արձանագրում կդառնա։
Եթե միջազգային կառույցները շարունակեն սահմանափակվել միայն արարողակարգային հայտարարություններով և չանցնեն հստակ ու արդյունավետ հակազդման քայլերի, ապա կարճ ժամանակ անց կարող ենք կանգնել մի ամբողջ քաղաքակրթական ժառանգության անդառնալի կորստի առջև։
Հազարամյակների ընթացքում ձևավորված մշակութային միջավայրը հնարավոր չէ վերականգնել մեկ օրում։ Այն ստեղծվել է սերունդների աշխատանքի, հավատքի, ստեղծագործության և պատմական հիշողության միջոցով։ Դրա ոչնչացումը, սակայն, կարող է տեղի ունենալ շատ ավելի արագ։
Այսօր վտանգված է ոչ միայն առանձին հուշարձանների գոյությունը։ Վտանգված է պատմական հիշողության պահպանման իրավունքը։
Ադրբեջանի կողմից ժամանակավորապես բռնազավթված տարածքներում տեղի ունեցող գործընթացների նկատմամբ միջազգային հանրության պասիվությունը չի կարող ընկալվել որպես չեզոքություն։ Պասիվությունը, հատկապես անդառնալի մշակութային կորուստների պայմաններում, գործնականում նշանակում է ժամանակ տալ ոչնչացման գործընթացին։
Մենք կոչ ենք անում միջազգային կառույցներին, մասնագիտացված կազմակերպություններին, մշակութային ժառանգության պաշտպանության ոլորտի մասնագետներին և պետություններին՝
- անհապաղ ուժեղացնել Արցախի մշակութային ժառանգության միջազգային մշտադիտարկումը,
- պահանջել վտանգված հուշարձանների և պատմամշակութային օբյեկտների իրական վիճակի անկախ գնահատում,
- ապահովել միջազգային մասնագիտական առաքելությունների հասանելիությունը Արցախի տարածք,
- ամբողջությամբ փաստագրել մշակութային ժառանգության նկատմամբ իրականացվող յուրաքանչյուր գործողություն,
- պահանջել ոչնչացման, վնասման, փոփոխության կամ ինքնության խեղաթյուրման դեպքերի վերաբերյալ հաշվետվողականություն,
- և ձեռնարկել այնպիսի գործուն միջոցներ, որոնք կկանխեն նոր և անդառնալի կորուստները։
Միջազգային հանրությունը պետք է գիտակցի՝ Արցախի մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը միայն հայ ժողովրդի խնդիրը չէ։ Սա համաշխարհային մշակութային ժառանգության, պատմական հիշողության և քաղաքակրթությունների բազմազանության պահպանման խնդիր է։
Եթե այսօր թույլ տրվի ոչնչացնել հազարամյակների ընթացքում ստեղծված մշակութային ժառանգությունը, վաղը վտանգի տակ կարող են հայտնվել նաև աշխարհի այլ ժողովուրդների պատմական ու մշակութային արժեքները։
Ժամանակը սպառվում է։
Անհրաժեշտ են ոչ թե հերթական մտահոգությունները, այլ գործողություններ։
Ոչ թե միայն հայտարարություններ, այլ՝ պաշտպանության իրական մեխանիզմներ։
Ոչ թե ուշացած արձագանք, այլ՝ անհապաղ միջամտություն՝ քանի դեռ հնարավոր է փրկել այն, ինչ դեռ պահպանվել է։
━━━━━━━━━━━━━━━━━━
ԱՋԱԿՑԵ՛Ք ԱՐՑԱԽԻ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆԸ
Ինչո՞ւ է կարևոր աջակցել Արցախի մշակութային ժառանգության օմբուդսմենի գրասենյակին։
Պահպանել պատմական հիշողությունը
Արցախի պատմության և մշակութային ժառանգության վերաբերյալ փաստերի, լուսանկարների, փաստաթղթերի ու վկայությունների հավաքագրում և պահպանում։
Փաստագրել մշակութային ժառանգության նկատմամբ ոտնձգությունները
Հայկական եկեղեցիների, վանքերի, խաչքարերի, գերեզմանատների, հուշարձանների և այլ մշակութային արժեքների վիճակի ու դրանց նկատմամբ սպառնալիքների փաստագրում։
Իրականացնել արբանյակային մշտադիտարկում՝ Արցախի մշակութային ժառանգության օբյեկտների նկատմամբ իրականացվող փոփոխությունները, վնասման, ոչնչացման և վերափոխման դեպքերը պարբերաբար արձանագրելու և փաստագրելու նպատակով։
Պաշտպանել պատմական և մշակութային իրավունքը
Փաստերի ու մասնագիտական ուսումնասիրությունների միջոցով հակազդել Արցախի հայկական մշակութային ժառանգության աղավաղման, կեղծման և յուրացման փորձերին։
Տեղեկացնել միջազգային հանրությանը
Արցախի մշակութային ժառանգության վերաբերյալ փաստական և մասնագիտական տեղեկատվության ներկայացում միջազգային կառույցներին, փորձագետներին, գիտական ու մշակութային շրջանակներին։
Աջակցել հետազոտական և մասնագիտական աշխատանքին
Արխիվային նյութերի հավաքագրում, ուսումնասիրություններ, հրապարակումներ և մշակութային ժառանգության վերաբերյալ տեղեկատվական բազաների ձևավորում։
Պահպանել ազգային ինքնությունն ու հիշողությունը
Մշակութային ժառանգությունը ժողովրդի պատմական հիշողության և ինքնության անբաժանելի մասն է։
