Գաղտնի քննչական գործողությունների և օպերատիվ-հետախուզական միջոցառումների արդյունքում պետական մարմինների տրամադրության տակ են հայտնվում անձի անձնական և ընտանեկան կյանքի, հաղորդակցության, սոցիալական հարաբերությունների, գտնվելու վայրի, հեռախոսային և էլեկտրոնային հաղորդակցության վերաբերյալ խիստ զգայուն տվյալներ։ Այդ տվյալների հավաքումը կարող է օրինական լինել միայն օրենքով նախատեսված հիմքերի, նպատակների և երաշխիքների պայմաններում։ Սակայն դրանց օրինական ստացումը ինքնին չի նշանակում, որ պետությունը կամ դրա պաշտոնատար անձինք իրավունք ունեն այդ տվյալները հետագայում ազատորեն հրապարակել, փոխանցել ԶԼՄ-ներին կամ տարածել հանրության շրջանում։ Գործող Քրեական դատավարության օրենսգրքի 170-րդ հոդվածը նախատեսում է անձնական և ընտանեկան կյանքի պաշտպանության ընդհանուր երաշխիքներ՝ արգելելով դատավարական գործողությունների ժամանակ առանց անհրաժեշտության անձնական կամ ընտանեկան կյանքին վերաբերող տեղեկությունների հավաքումը, պահպանումը, օգտագործումը և տարածումը։ Միաժամանակ «Օպերատիվ-հետախուզական գործունեության մասին» օրենքը հատուկ կարգավորում է օպերատիվ միջոցառումների արդյունքում ստացված նյութերի օգտագործումը, ինչպես նաև օպերատիվ գործունեության մեթոդների, աղբյուրների և գաղտնի համագործակցող անձանց պաշտպանությունը։
Սակայն անհրաժեշտ է ստեղծել առավել հստակ և ուղղակի օրենսդրական արգելք այն դեպքերի համար, երբ իրավապահ մարմնի պաշտոնատար անձը կամ պետական մարմնի այլ ներկայացուցիչը գաղտնի քննչական գործողության կամ օպերատիվ-հետախուզական միջոցառման արդյունքում ստացված նյութը կամ դրանից ստացված անձնական տվյալը փոխանցում կամ հրապարակում է քրեական վարույթի շրջանակից դուրս։ Նման կարգավորումը հատկապես անհրաժեշտ է այն պայմաններում, երբ գաղտնալսման ձայնագրությունը, դրա սղագրությունը, հաղորդագրության բովանդակությունը կամ այլ տվյալներ հայտնվում են լրատվամիջոցներում կամ սոցիալական ցանցերում՝ նախքան դրանց վերաբերյալ դատական գնահատականը։
Որոնք են Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի չափանիշները
ՄԻԵԴ-ը բազմիցս արձանագրել է, որ անձնական տվյալների հավաքումը, պահպանումը, օգտագործումը և հրապարակումը կարող են ընկնել Կոնվենցիայի 8-րդ հոդվածի պաշտպանության ներքո։
Կարդացեք նաև
- and Marper v. the United Kingdom գործով դատարանը ընդգծել է, որ անձնական տվյալների պաշտպանությունը հիմնարար նշանակություն ունի անձնական կյանքի իրավունքի համար և պահանջում է համապատասխան իրավական երաշխիքներ։
Եվրոպական դատարանի 2022 թ․ M.D. and Others v. Spain գործով ոստիկանության տվյալների բազայից անձնական տվյալների արտահոսքը մամուլում գնահատվել է Article 8-ի շրջանակում։ Դատարանը նշել է, որ տվյալների արտահոսքի հանգամանքների պատշաճ քննության բացակայությունը ևս կարող է հանգեցնել պետության պատասխանատվության։
Margari v. Greece գործով դատարանը քրեական մեղադրանքներին վերաբերող անձնական տվյալների հրապարակման հարցում ընդգծել է տվյալների առանձնահատուկ զգայունությունը, ինչպես նաև անձի անմեղության կանխավարկածի պահպանման անհրաժեշտությունը։ Samoylova v. Russia գործով դատարանը նշել է, որ անձնական տվյալների այնպիսի մշակումը կամ հրապարակումը, որը գերազանցում է սովորաբար կանխատեսելի սահմանները, առաջացնում է Article 8-ի խնդիր, և ազգային իրավունքը պետք է ապահովի համապատասխան երաշխիքներ՝ տվյալների անհամատեղելի օգտագործումը կանխելու համար։ Perry v. the United Kingdom գործով դատարանը նաև արձանագրել է, որ ոստիկանության տարածքում կատարված ձայնագրության հետագա օգտագործումը և հրապարակումը կարող է հանդիսանալ անձնական կյանքի միջամտություն, իսկ հանրային վայրում արված տեսագրության հրապարակումը նույնպես կարող է ընկնել Article 8-ի ներքո։
Եվրոպայի խորհրդի տվյալների պաշտպանության չափանիշներով ևս իրավապահ նպատակներով անձնական տվյալների հավաքումն ու օգտագործումը համարվում են անձնական կյանքի միջամտություն և պետք է հիմնված լինեն օրենքի վրա, ծառայեն օրինական նպատակին և համապատասխանեն անհրաժեշտության ու համաչափության պահանջներին։ Հետևաբար՝ գաղտնալսման օրինական իրականացումը չի ստեղծում դրա բովանդակությունը հանրայնացնելու ինքնուրույն իրավունք։
ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱՎՈՐՄԱՆ ԿԱՐԵՎՈՐ ԹԵԶԸ
Նախագծի քաղաքական և իրավական հիմնավորման մեջ ես խորհուրդ կտամ առանձնացնել հետևյալ միտքը.
«Պետությունը չի կարող մի կողմից անձին գաղտնի հսկողության ենթարկել՝ հղում կատարելով օրենքով նախատեսված նպատակին, իսկ մյուս կողմից նույն գաղտնի միջոցառման արդյունքում ստացված անձնական կյանքի տվյալները օգտագործել այլ՝ հանրայնացման, հեղինակության վնասման կամ հասարակական կարծիք ձևավորելու նպատակով»։ Սա բխում է Article 8-ի նպատակի սահմանափակման, անհրաժեշտության և համաչափության տրամաբանությունից։
Եվրոպական չափանիշներով տվյալների հավաքումը, օգտագործումը և հրապարակումը պետք է ունենան ինքնուրույն իրավական հիմնավորում և չպետք է վերածվեն պետական մարմնի հայեցողության։ Եվրոպայի խորհրդի իրավապահ տվյալների պաշտպանության ուղեցույցն էլ շեշտում է, որ իրավապահ նպատակներով անձնական տվյալների օգտագործումը պետք է հիմնված լինի օրենքի վրա և սահմանափակված լինի անհրաժեշտության ու համաչափության պահանջներով։
Աննա Ծառուկյան
փաստաբան
«Առավոտ» օրաթերթ
25.08.2026
