Հարավային Կովկասն այժմ գտնվում է վերջին տասնամյակների աշխարհաքաղաքական անցման ամենազգայուն և բարդ շրջաններից մեկը։ Այս փոխակերպման կենտրոնում է գտնվում Հայաստանի Հանրապետությունը։
2020 թվականի Երկրորդ Ղարաբաղյան պատերազմի և 2023 թվականի աշնան իրադարձություններից հետո այս երկիրը վերաիմաստավորել է իր ավանդական և ռազմավարական կապերը պատմական դաշնակցի՝ Ռուսաստանի Դաշնության հետ և ընտրել է ռիսկային և փոխակերպող ուղի։ Տասնամյակներ շարունակ Երևանը իր ազգային անվտանգությունը, տարածքային ամբողջականությունը և ռազմավարական գոյատևումը տեսել է Մոսկվայի պաշտպանության և Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության (ՀԱՊԿ) ակտիվ անդամակցության ներքո։ 102-րդ ռուսական ռազմաբազայի առկայությունը Շիրակում և ռուս սահմանապահների վերահսկողությունը Հայաստանի արտաքին սահմանների նկատմամբ այս ավանդական ճարտարապետության հիմնասյուներն էին։
Սակայն Մոսկվայի անգործությունը Հայաստանի տարածքային սահմանների պաշտպանության հարցում և Հավաքական անվտանգության պայմանագրի անարդյունավետությունը Բաքվի և Երևանի միջև սահմանային լարվածության և բախումների ժամանակ խորը և անդառնալի հարված հասցրին հայկական իշխանությունների վերնախավի և Հայաստանի հասարակության վստահությանը Կրեմլի անվտանգության երաշխիքների արդյունավետության նկատմամբ։
Մոսկվայի կողմից Հայաստանի նկատմամբ ստեղծված այս անվստահության մթնոլորտին ի պատասխան՝ Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունը որդեգրեց «Անվտանգության գործընկերների դիվերսիֆիկացման» քաղաքականություն։ Գործնականում այս մոտեցումը նշանակում էր աստիճանաբար հեռանալ Մոսկվայից, դադարեցնել ՀԱՊԿ կառույցներում նրա գործունեությունը, զենք գնել Հնդկաստանից և Ֆրանսիայից և տեղակայել Եվրամիության քաղաքացիական դիտորդական առաքելություն Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանի երկայնքով։ Այս աշխարհաքաղաքական տեղաշարժը Հայաստանը դրել է Ռուսաստանի և Արևմտյան աշխարհի միջև ավելի ու ավելի թշնամական մրցակցության կենտրոնում՝ Ուկրաինայի պատերազմից հետո։ Չնայած Երևանի կողմից հավասարակշռությունը վերականգնելու շտապողականությանը՝ Մոսկվայի անվտանգության ստվերից դուրս գալը բախվում է հիմնարար մարտահրավերների և ռիսկերի։
Կարդացեք նաև
Առաջին խոչընդոտը կառուցվածքային և ասիմետրիկ տնտեսական կախվածությունն է։ Ռուսաստանը Հայաստանի հիմնական էներգակիր մատակարարն է (գազ և միջուկային վառելիք) և երկրի հիմնական արտահանման շուկան՝ Եվրասիական տնտեսական միության միջոցով։ Ցանկացած սուր աշխարհաքաղաքական լարվածություն կարող է ուղեկցվել Մոսկվայի կողմից տնտեսական լծակներով և պատժամիջոցներով, ինչը հանկարծակի ցնցում կստեղծի Հայաստանի ազգային դիմադրողականության համար։
Երկրորդ մարտահրավերը Արևմուտքի կողմից կոշտ անվտանգության երաշխիքների բացն է։ Չնայած եվրոպական մայրաքաղաքները և Վաշինգտոնը քաղաքական և դիվանագիտական աջակցություն են ցուցաբերել Երևանի ժողովրդավարությանն ու անկախությանը, ինչպես նաև տեխնիկական օգնություն են ցուցաբերել, սակայն Արևմուտքը որևէ պարտավորեցնող ռազմական պարտավորություն չունի պաշտպանելու Հայաստանը սահմանային հնարավոր սպառնալիքներից։ Առանց այլընտրանքային և զսպող պաշտպանության պայմանագրի՝ Արևմուտքի և Ռուսաստանի միջև աշխարհաքաղաքական մրցակցության հարթակ դառնալը կարող է Հայաստանին մենակ թողնել ճգնաժամային կարևորագույն պահին։
Երրորդ մարտահրավերը Հայաստանի աշխարհագրական իրողություններն ու շրջակա միջավայրն են։
Հարավային Կովկասի աշխարհաքաղաքականությունը մեկուսացված կղզի չէ, Հայաստանի հարաբերությունները հարևանների՝ Իրանի, Թուրքիայի և Ադրբեջանի Հանրապետության հետ ուժեղ ազդեցություն են կրում տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռությունից։ Իրանը բազմիցս ընդգծել է աշխարհաքաղաքական սահմանների և ներտարածաշրջանային անվտանգության պահպանման անհրաժեշտությունը և մտահոգված է արտատարածաշրջանային ուժերի առկայությամբ։ Մյուս կողմից, Մոսկվան իր ազդեցության անկումը համարում է ուղղակի սպառնալիք իր կովկասյան հետնաբակի համար։
Հայաստանը անցնում է իր պատմության ամենակարևոր հանգրվաններից մեկով։ Ռուսաստանի անվտանգության աջակցությունից դուրս գալը կամ կախվածության նվազեցումը կայուն կլինի միայն այն դեպքում, եթե այն զուգորդվի Բաքվի հետ համապարփակ և կայուն խաղաղության պայմանագրի ստորագրման, հարևանների հետ հարաբերությունների կարգավորման և մեծ տերությունների միջև զրոյական գումարով խաղի թակարդը չընկնելու հետ։
Դրական հավասարակշռության և ցանցային անվտանգության հաստատման ռազմավարությունը միակ տարբերակն է, որը կարող է ապահովել Երևանի անկախությունն ու գոյատևումը՝ առանց աշխարհաքաղաքական ավելորդ ծախսերի ենթարկվելու։
Հեղինակներ՝ Դոկտոր Աֆսանեհ Ղայիմ (Կենտրոնական Ասիայի և Կովկասյան տարածաշրջանի փորձագետ)
Դոկտոր Աբբաս Էղբալ Մեհրան (Կենտրոնական Ասիայի և Կովկասյան տարածաշրջանի փորձագետ)
Թարգմանեց՝ ՍԱՀԱԿ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆԸ
Նկարազարդումը ստեղծվել է ԱԲ տեխնոլոգիայի միջոցով
