Ադրբեջանի Հանրապետության կառավարության՝ նոր ուսումնական տարվա սկզբին Ադրբեջանի տարրական և միջնակարգ դպրոցներում գլխաշոր կրելն արգելելու որոշումը բողոքի ցույցեր է առաջացրել Թուրքիայում և Իրանում՝ հարցը վերածելով Իլհամ Ալիևի համար դիվանագիտական ճգնաժամի։
Այս կապակցությամբ 2026 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Թեհրանում Ադրբեջանի դեսպանատան առջև տեղի ունեցավ ժողովրդական և ուսանողական հանրահավաք, որի ընթացքում իրանցի ուսանողներն ու ակտիվիստները բողոքի ցույց անցկացրին Ադրբեջանի Հանրապետության կառավարության քաղաքականության դեմ՝ երկրի դպրոցներում իսլամական հիջաբի սահմանափակումների վերաբերյալ։
Ադրբեջանի Հանրապետության մայրաքաղաք Բաքվի և երկրի այլ քաղաքների դպրոցներում ու կրթական կենտրոններում գլխաշորով ադրբեջանցի աղջիկների և ուսուցիչների ներկայության արգելքի լուրն այս օրերին քննարկման թեմա է իրանական և թուրքական մամուլի շրջանակներում։ Իրանից հետո Ադրբեջանն աշխարհում երկրորդ երկիրն է, որն ունի շիա դավանանքի մուսուլմանների ամենամեծ բնակչությունը, և Իրանի տեսանկյունից այդ երկրի բնակչության զգալի մասը հավատում է իսլամական համոզմունքներին և կրոնական կանոններին։
Կարդացեք նաև
Իրանի կրոնական Ղոմ քաղաքի ուրբաթօրյա աղոթքի (նամազի) քարոզիչ այաթոլլահ Աարաֆին իր քարոզների ժամանակ, անդրադառնալով Իրանի և իսլամի շուրջ ազգային համախմբվածության և միասնության պահպանման համաշխարհային անհրաժեշտությանը, քննադատել է Ադրբեջանի Հանրապետությունում հիջաբի վրա դրված սահմանափակումները՝ կոչ անելով այդ երկրի կառավարությանը հարգել աստվածային արժեքները և հիջաբ կրող մուսուլման կանանց ու աղջիկների իրավունքները։
Նա ասել է. «Իսլամական աշխարհը մուսուլմանական կառավարություններից և ժողովուրդներից ակնկալում է, որ պաշտպանեն իսլամական արժեքների սրբությունը»։
Իրանի գիտության, հետազոտությունների և տեխնոլոգիաների նախարար Հոսեյն Սիմային ասել է. «Որպես Իրանի Իսլամական Հանրապետության գիտության նախարար՝ հայտարարում եմ, որ իրանական համալսարանների դռները բաց են ադրբեջանցի աղջիկների կրթության համար»։ Նա հավելել է. «Իրանը կարող է լավ հյուրընկալող լինել ադրբեջանցի մուսուլման աղջիկների համար, որոնց հիջաբ կրելու պատճառով զրկում են կրթություն ստանալու իրավունքից իրենց երկրում»։
Նշենք, որ Ադրբեջանը պարտադիր միջոցներ է ձեռնարկել կանանցից հիջաբ կրելն արգելելու համար։
Իրանցի քաղաքական վերլուծաբանների համար այս քայլը կրթական քաղաքականությունից ավելին է դարձնում դրա ժամանակացույցը և խորհրդանշականությունը։ Հիջաբի արգելքը տեղի ունեցավ այն ժամանակ, երբ Բաքուն լայնածավալ տնտեսական և ռազմական համագործակցություն է ծավալել Իսրայելի հետ։
Կովկասի հարցերով իրանցի փորձագետներն ընդգծում են, որ շիաների ինքնության խեղաթյուրումը և հակաշիական տրամադրությունները Բաքվում ինստիտուցիոնալացվել են, և որ վերջերս շիաների նկատմամբ ճնշման մթնոլորտը սրվել է։
Սա այն դեպքում, երբ Ադրբեջանի Հանրապետությունում մուսուլմանների մոտ 65%-ը շիաներ են, ինչը կազմում է մոտ 6,5 միլիոն մարդ։ Բացի այդ, երկրի բնակչության ավելի քան 30%-ը սուննի է, և ընդհանուր առմամբ երկրի բնակչության ավելի քան 96%-ը մուսուլման է։
Դպրոցներում հիջաբի սահմանափակման դեմ Ադրբեջանի Հանրապետության ժողովրդի բողոքի ցույցերի վերաբերյալ Խոյի իմամն ասել է. «Այս բողոքի ցույցերը չպետք է վերագրել Իրանի կամ Թուրքիայի միջամտությանը, քանի որ նման մոտեցումը կարող է հող նախապատրաստել հիջաբի հարցի քաղաքական շահագործման համար և տարաձայնություններ ստեղծել Ադրբեջանի Հանրապետության, Իրանի և Թուրքիայի միջև»։
Իրանի իսլամական համակարգն անտարբեր չէ մուսուլման ժողովուրդների, մասնավորապես՝ Մերձավոր Արևելքի և Հարավային Կովկասի շիաների զգացմունքների և գործունեության նկատմամբ։ Սա հատկապես ճիշտ է այն իրավիճակում, երբ մուսուլմանների, մասնավորապես՝ այդ երկրների շիաների ազդեցության ակտիվացումն ու մեծացումը կարող է նպաստել Իսրայելի և Միացյալ Նահանգների կողմից Իրանի դեմ ուղղված անվտանգության և քաղաքական սպառնալիքների նվազեցմանը։
Պատմականորեն և քաղաքակրթական առումով Իրանը Ադրբեջանի շիաներին համարում է իր ռազմավարական մշակութային խորքը Կովկասում։ Շիաների ծեսերի ճնշումը, հոգևորականների մաքրագործումը կամ պատմության կեղծումը լրջորեն կնվազեցնեն այդ խորությունը Իրանի համար։
Ադրբեջանի քաղաքական համակարգը, որը ձևավորվել է 1990-ականների սկզբին՝ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, աշխարհիկ, ոչ ժողովրդավարական (բռնապետական) համակարգ է, որը վերջին տարիներին լայն հարաբերություններ է հաստատել Իսրայելի հետ։ Այս հանգամանքը երկիրը գործնականում վերածել է Իրանի համար անվտանգության սպառնալիքի, և 12-օրյա պատերազմի ընթացքում երկրի երկինքը տրամադրվել էր իսրայելական կործանիչներին և լրտեսական անօդաչու թռչող սարքերին՝ օդային գործողություններ իրականացնելու և Թեհրանը ռմբակոծելու համար։
Այս միջոցառումները չեն կարող դիտվել որպես Իրանի ազդեցության վերաբերյալ մտահոգություններին և անվտանգությանն ուղղված սպառնալիքներին պարզ արձագանք, հատկապես որ Իրանի պաշտոնական քաղաքականությունն է լռել Բաքվում տեղի ունեցած վերջին զարգացումների վերաբերյալ։
Իրանի ազդեցության կորստի հետ մեկտեղ Իրանում էթնիկ զգացմունքների բորբոքման ռիսկը բարձր է։ Իրանի բնակչության մոտ 23-30 տոկոսն էթնիկ ադրբեջանցիներ են, որոնք կենտրոնացած են երկրի հյուսիս-արևմուտքում։
Բաքվի հակաշիական և հակաիրանական քաղաքականությունը չի սահմանափակվում միայն այդ ռեժիմի՝ Իսրայելի հետ կապերով և ռազմական համագործակցությամբ։ Ադրբեջանի պատմության, աշխարհագրության և գրականության դասագրքերում հաճախ ներառվում են այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են՝ «Հարավային Ադրբեջան», «Իրանի ներխուժումն այս երկիր Կյուրոսի ժամանակներից ի վեր» և «Ադրբեջանի բաժանումը Իրանի և Ռուսաստանի միջև Թուրքմենչայի պայմանագրով»։ Մասնավորապես, դասագրքերի բովանդակությունը՝ «Հարավային Ադրբեջան» հասկացության և ծայրահեղական պանթուրքիստական խմբավորումների աջակցության վերաբերյալ Բաքվի մոտեցումը, կարող է սրել անջատողական տրամադրությունները և թուրքական կեղծ ինքնության զգացումը Իրանի ադրբեջանցիների շրջանում։
Բացի այն հանգամանքից, որ Ադրբեջանի Հանրապետությունը հանդես է գալիս որպես Իսրայելի տարածաշրջանային հենակետ Իրանի դեմ, «Համշահրի» թերթը նշում է, որ Իրանի կառավարությունը պետք է վերանայի իր հարաբերությունները Իլհամ Ալիևի ռեժիմի հետ։ Շփումների հաճախականությունը, անձնական հանդիպումների շարունակականությունը և, մասնավորապես, Իրանի նախագահի կողմից Իլհամ Ալիևի նկատմամբ բազմիցս բարձր գնահատականը լուրջ հարցեր են առաջացնում Բաքվի նկատմամբ Իրանի կառավարության քաղաքականության տրամաբանության և նպատակների վերաբերյալ։
Կովկասի հարցերով փորձագետ Բորհան Հեշմաթին «Իրանական դիվանագիտություն» վերլուծական կայքում հրապարակված հոդվածում ընդգծել է, որ Իրանի տեսակետը Կովկասի վերաբերյալ պետք է փոխվի։ Նա հավելել է, որ Ադրբեջանի Հանրապետության այս ագրեսիվ ռազմավարությունը և Արևմուտքի ու Իսրայելի կողմից Իրանի դեմ սատարվող պանթուրքիզմը չեզոքացնելու և դրանց դիմակայելու համար Թեհրանին այլ ելք չի մնում, քան Կովկասի վերաբերյալ հակառազմավարություն մշակելը, որի առաջին և գլխավոր նպատակը կհամարի Իրանի տարածքային, պատմական և ինքնության իրավունքների պաշտպանությունը Կովկասում, հատկապես՝ Ադրբեջանի Հանրապետությունում։
Իրանի հարցը պարզապես հարևան երկրի հետ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու սկզբունքի հարց չէ, այլ այդ հարաբերությունների մակարդակի և խորության կարգավորման հարց՝ այն իրավիճակում, երբ հաղորդագրությունները վկայում են այդ երկրի անվտանգության և ռազմական համագործակցության մասին Իրանի դեմ պատերազմող կողմի հետ։
Քաղաքական մեկնաբան և Իրանի հարցերով փորձագետ՝
ՍԱՀԱԿ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ
Աղբյուրներ՝
irdiplomacy.ir
fararu.com
hamshahrionline.ir
IRNA
