Հեղափոխությունների պատմությունը և, ինչու չէ, նաև ներկան ցավալիորեն վկայում են այն ողբերգական օրինաչափության մասին, երբ ազատարար գաղափարներով, արդարության և բարօրության խոստումներով իշխանության եկած ուժերը ոչ միայն չեն կատարում իրենց հռետորաբանական պարտավորությունները, այլև ընկճում են իրենց ժողովուրդներին ավելի խոր ճգնաժամերի, արյան, տառապանքների և տարածքային կորուստների մեջ։ Այս օրինաչափությունը ոչ միայն կրկնվում է տարբեր դարաշրջաններում, տարբեր մշակույթներում և տարբեր աշխարհագրական տարածքներում, այլև բացահայտում է հեղափոխական փոփոխությունների խոր հակասական բնույթը, երբ վեհանձն գաղափարները վերածվում են բռնությունների, երբ ազատության խոստումները փոխարինվում են նոր բռնապետությամբ, երբ արդարության պահանջները հանգեցնում են զանգվածային դավադրությունների և ոչնչացումների։
…Օրինակները բացահայտում են այս տիպի հեղափոխությունների ողբերգական օրինաչափությունները։ Առաջինը պատճառահետևանքային կապի՝ հեղափոխական գաղափարախոսության և իրականության միջև անդունդային խզումն է։ Հեղափոխականները ներկայանում են որպես փրկիչներ, որոնք կբերեն նոր դարաշրջան, բայց երբ հասնում են իշխանության, նրանք բախվում են իրականության բարդությանը, որը չի համապատասխանում նրանց ներկայացրած տեսություններին։ Իշխանության պահպանման անհրաժեշտությունը, ներքին և արտաքին սպառնալիքները, տնտեսական դժվարությունները, սոցիալական հակամարտությունները հարկադրում են նրանց լքել իրենց իդեալները և դիմել բռնության, ճնշման, մանիպուլյացիայի։
Երկրորդ օրինաչափությունը ռեպրեսիվ համակարգի անխուսափելիությունն է։ Հեղափոխություններն ունեն ներքին տրամաբանություն, որը տանում է ավտորիտարիզմի։ Երբ հեղափոխականները տապալում են հին կարգը բռնությամբ, նրանք ստեղծում են նախադեպ, որ իշխանությունը կարելի է գրավել ուժով։ Սա նշանակում է, որ նույն ուժը կարող է օգտագործվել նրանց դեմ։ Հետևաբար, նրանք ստեղծում են ճնշման մեխանիզմներ՝ գաղտնի ոստիկանություն, գրաքննություն, քաղաքական հետապնդումներ, զանգվածային հսկողություն, որպեսզի պահպանեն իրենց իշխանությունը։ Այս մեխանիզմները հաճախ գերազանցում են նախկին ռեժիմի ճնշման միջոցները։
Երրորդ օրինաչափությունը հեղափոխական էլիտայի կայացումն է։ Հեղափոխությունները խոստանում են հավասարություն, բայց ստեղծում են նոր էլիտա, որը վայելում է արտոնությունները։ Կուսակցական ղեկավարները, հեղափոխական հերոսները, նոր բյուրոկրատները դառնում են նոր արիստոկրատիա՝ սեփական շահերով, որոնք հակասում են ժողովրդի շահերին։ Նրանք օգտագործում են հեղափոխական հռետորաբանությունը՝ իրենց արտոնությունները արդարացնելու համար, բայց փաստորեն վերարտադրում են նույն անհավասարությունը, որի դեմ պայքարել են։
Կարդացեք նաև
Չորրորդ օրինաչափությունը արտաքին միջամտության գործոնն է։ Հեղափոխությունները, որոնք իրականացվում են հենց արտաքին միջամտությամբ, հաճախ թուլացնում են պետությունները, ստեղծում ներքին բաժանումներ, ինչն իր հերթին հնարավորություն է տալիս նույն արտաքին ուժերին իրականացնել իրենց խորքային ծրագրերը։ Մեծ տերությունները օգտագործում են հեղափոխական խառնաշփոթը՝ առաջ մղելու իրենց շահերը, աջակցելու մեկ կողմին ընդդեմ մյուսի, գրավելու տարածքներ, ստեղծելու կախյալ ռեժիմներ։ Սա հանգեցնում է տարածքային կորուստների, երկարաժամկետ հակամարտությունների, ազգային ինքնիշխանության թուլացման։
Մյուս օրինաչափությունը վերաբերում է սոցիալական բաժանմանը։ Հեղափոխությունները բաժանում են հասարակությունը «մերոնց» և «օտարների», «հեղափոխականների» և «հակահեղափոխականների», «սևերի» ու «սպիտակների»։ Սա ստեղծում է մթնոլորտ, որտեղ հնարավոր է արդարացնել ցանկացած բռնություն «թշնամիների» դեմ։ Այս բաժանումը շարունակվում է տասնամյակներ և արգելակում ազգային վերամիավորման ջանքերը։
Այս օրինաչափությունները չեն նշանակում, որ բարեփոխումներն անհնար են, կամ որ անարդար ռեժիմները պետք է հանդուրժվեն։ Սակայն դրանք ցույց են տալիս, որ հեղափոխությունները, որոնք պատեհապաշտների են բերում իշխանության, ովքեր խոստանում են արագ և ռադիկալ փոփոխություններ, հազվադեպ են բերում դրական արդյունքների։
ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ
Հոդվածն ամբողջությամբ՝ «Փաստ» թերթի այսօրվա համարում
