Սկիզբը՝ այստեղ:
Տնտեսական սահմանափակումներ քաղաքական ընտրության դիմաց. ո՞ւր են գնում Երեւան–Մոսկվա հարաբերությունները
Տնտեսական փոխկախվածությո՞ւն, քաղաքական ճնշո՞ւմ, թե՞ հարաբերությունների վերաձեւավորման փուլ
Հայաստանի հարաբերությունները Եվրասիական տնտեսական միության եւ Ռուսաստանի հետ մտել են մի փուլ, երբ տնտեսական շահերը, արտաքին քաղաքական կողմնորոշումը եւ պետական ինքնիշխանության հարցը ավելի բացահայտ են բախվում միմյանց։ Երեւանի պաշտոնական դիրքորոշումն այն է, որ Հայաստանը մտադիր չէ դուրս գալ ԵԱՏՄ-ից եւ ցանկանում է պահպանել ՌԴ-ի ու միության մյուս երկրների հետ տնտեսական կապերը՝ միաժամանակ զարգացնելով հարաբերությունները Եվրամիության հետ։ Մոսկվան, սակայն, վաղուց է հստակեցրել իր մոտեցումը՝ եվրոպական ինտեգրման եւ ԵԱՏՄ անդամակցության համատեղումը երկարաժամկետ հեռանկարում անհնար է։
Կարդացեք նաև
Այս հակասությունը միայն արտաքին քաղաքական հայտարարությունների մակարդակում չէ։ Դրա հետեւում Հայաստանի տնտեսության համար կարեւոր հարցեր են՝ արտահանման շուկաների հասանելիությունը, էներգակիրների գինը, աշխատուժի տեղաշարժը, դրամական փոխանցումները եւ հայկական արտադրանքի մրցունակությունը։ Միաժամանակ, երբ տնտեսական սահմանափակումները հայտնվում են քաղաքական տարաձայնությունների ֆոնին, առաջանում է մեկ այլ հարց՝ արդյոք դրանք զուտ տնտեսական կամ տեխնիկական որոշումներ են, թե՞ նաեւ արտաքին քաղաքական ազդեցության միջոց։
Վերջերս ԵԱՏՄ չորս անդամ պետությունների՝ Ռուսաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի եւ Ղրղըզստանի ներկայացուցիչների պատրաստած զեկույցում քննարկվեց Հայաստանի նկատմամբ ԵԱՏՄ պայմանագրի գործողության հնարավոր կասեցումը։ Մինչ այդ, Մոսկվան բազմիցս առաջարկել էր Երեւանին հանրաքվեով ընտրություն կատարել եվրոպական եւ եվրասիական ինտեգրման միջեւ։ ՀՀ իշխանությունները, իրենց հերթին, պնդում են, որ երկրի արտաքին քաղաքական որոշումները պետք է ընդունվեն Հայաստանի ինքնիշխանության եւ քաղաքացիների շահերի հիման վրա։
ԵԱՏՄ–ից Հայաստանի հեռացման հարցը. իրավական անորոշություն եւ քաղաքական ճնշման գործիքներ
Հայաստանի՝ ԵԱՏՄ-ում մնալու հարցը նոր փուլ է մտել այն բանից հետո, երբ հոկտեմբերի 20-ին հրապարակվեց Ռուսաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի եւ Ղրղըզստանի ներկայացուցիչների պատրաստած զեկույցը։ Փաստաթուղթը վերաբերում է Հայաստանի նկատմամբ ԵԱՏՄ մասին պայմանագրի գործողության հնարավոր կասեցման հետեւանքներին։ Հեղինակները պնդում են, որ Երեւանի՝ Եվրամիությանն անդամակցելու ուղղությամբ ձեռնարկվող քայլերը կարող են վտանգներ ստեղծել միության տնտեսական անվտանգության համար։
Զեկույցում նաեւ առաջարկվում է քննարկել Հայաստանի նկատմամբ պայմանագրի գործողության ժամանակավոր կասեցման հնարավորությունը՝ մինչեւ հանրաքվեով որոշվի երկրի հետագա ինտեգրացիոն ուղղությունը։ Այս իրավիճակում անհրաժեշտ է տարբերակել երկու հարց՝ արդյոք Հայաստանին կարո՞ղ են ճնշել ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու կամ իր արտաքին քաղաքականությունը փոխելու նպատակով, եւ արդյոք գոյություն ունի ՀՀ անդամակցությունը միակողմանիորեն դադարեցնելու հստակ իրավական մեխանիզմ։
Զեկույցի հեղինակներն իրենք են ընդունում, որ ԵԱՏՄ հիմնադիր պայմանագրով ուղղակիորեն նախատեսված չէ մեխանիզմ, որով անդամ պետությունները կարող են միակողմանիորեն կասեցնել մեկ այլ անդամի մասնակցությունը։ Միաժամանակ նրանք հղում են անում միջազգային իրավունքի սկզբունքներին եւ 1969-ի Վիեննայի կոնվենցիային՝ պնդելով, որ որոշակի պայմաններում մյուս երկրները կարող են քննարկել համատեղ որոշում ընդունելու հարցը։ Հետեւաբար, այս փուլում ճիշտ չէ պնդել ո՛չ այն, որ ՀՀ անդամակցությունը հաստատապես կասեցվելու է, ո՛չ էլ այն, որ նման քայլի իրավական հնարավորության շուրջ որեւէ վեճ գոյություն չունի։ Առկա է իրավական հիմքերի վիճարկվող մեկնաբանություն, որը կարող է դառնալ քաղաքական բանակցությունների եւ ճնշման առարկա։
Հայաստանի արտաքին գործերի եւ միջազգային առեւտրի նախարար Արարատ Միրզոյանը հայտարարել էր, որ Երեւանին հայտնի չէ ԵԱՏՄ-ից անդամ պետության հեռացման կամ անդամակցությունը սառեցնելու նման մեխանիզմ։ Միաժամանակ նա ընդգծել էր, որ ՀՀ-ն կուսումնասիրի փաստաթուղթը եւ կարձագանքի՝ առաջնահերթ համարելով երկրի ինքնիշխանությունն ու անկախությունը։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն էլ զեկույցը գնահատել էր որպես քաղաքական գործընթացի մաս՝ հայտարարելով, որ դրա նպատակը կարող է լինել Հայաստանում ներքաղաքական անկայունություն հրահրելը։ Այս գնահատականների հիմքում ուղերձը հստակ է. տնտեսական ինտեգրման պայմանագրի շուրջ վեճը վերածվում է Հայաստանի արտաքին քաղաքական ընտրության վրա ազդեցություն գործադրելու խնդրի։
Մոսկվայի դիրքորոշումը, մյուս կողմից, ամբողջությամբ չի սահմանափակվում Հայաստանի հեռացման սպառնալիքով։ ՌԴ փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկը հոկտեմբերի սկզբին հայտարարել էր, որ ՌԴ-ն ցանկանում է շարունակել կառուցողական աշխատանքը Հայաստանի հետ ԵԱՏՄ շրջանակում եւ Հայաստանը տեսնում է որպես միության մասնակից։ ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինն ավելի վաղ ասել էր, որ Մոսկվան կաջակցի հայ ժողովրդի համար շահավետ որոշումներին, բայց միաժամանակ հորդորել էր Երեւանին հնարավորինս շուտ կողմնորոշվել եվրոպական եւ եվրասիական ուղղությունների միջեւ՝ առաջարկելով այսպես կոչված՝ «փափուկ» եւ փոխշահավետ բաժանում։
Այս հակասական ազդակները ցույց են տալիս, որ Մոսկվայի նպատակն առայժմ պարտադիր չէ հասկանալ որպես Հայաստանի հետ տնտեսական կապերը լիովին խզելու որոշում։ Ավելի հավանական է, որ Մոսկվան փորձում է սահմանափակել Հայաստանի արտաքին քաղաքական մանեւրի հնարավորությունները եւ ստիպել Երեւանին հստակեցնել՝ որքան հեռու է պատրաստ գնալու եվրոպական ինտեգրման ճանապարհով։
Այդուհանդերձ, Հայաստանի համար կարեւոր է չնսեմացնել տնտեսական սպառնալիքները։ Զեկույցում ներկայացված կանխատեսումներով՝ ԵԱՏՄ շրջանակից Հայաստանի դուրս մնալու կամ պայմանագրի գործողության կասեցման դեպքում երկրի արտահանումը կարող է նվազել 30-50 տոկոսով, ԵԱՏՄ երկրների հետ ապրանքաշրջանառությունը՝ 55.6 տոկոսով, իսկ համախառն ներքին արդյունքը՝ 15.6 տոկոսով։ Փաստաթղթում նաեւ նշվում է գազի գնի հնարավոր 69 տոկոս աճի, ներմուծման կրճատման, աշխատանքային միգրացիայի պայմանների խստացման եւ դրամական փոխանցումների նվազման մասին։
Սակայն այս թվերը պետք է դիտարկել որպես զեկույցի հեղինակների սցենարային գնահատականներ, ոչ թե անխուսափելիորեն իրականանալու ենթակա արդյունքներ։ Դրանց վրա կարող են ազդել ապագա առեւտրային պայմանավորվածությունները, Հայաստանի՝ այլ շուկաներ մուտք գործելու հնարավորությունները, ներմուծման ու արտահանման կառուցվածքը, էներգետիկ քաղաքականությունը եւ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների հետագա ընթացքը։ Հայաստանի էկոնոմիկայի նախարար Գեւորգ Պապոյանը նշել էր, որ հայկական կողմն էլ է գնահատել հնարավոր տնտեսական հետեւանքները եւ ԵԱՏՄ զեկույցի հաշվարկների մի մասը համարում է ուռճացված։
Այսպիսով, առայժմ կողմերի միջեւ ոչ միայն քաղաքական, այլեւ տնտեսական գնահատականների շուրջ լուրջ տարաձայնություն կա։ Միաժամանակ, նույնիսկ եթե զեկույցի բոլոր կանխատեսումները չիրականանան, դրանից չի հետեւում, որ ԵԱՏՄ-ից դուրս մնալը Հայաստանի համար ծախսեր չի առաջացնի։ ՌԴ-ն ՀՀ կարեւոր առեւտրային գործընկերն է, եւ երկու երկրների տնտեսական կապերը ներառում են ոչ միայն ապրանքաշրջանառությունը, այլեւ էներգակիրների մատակարարումը, ծառայությունները, աշխատուժի տեղաշարժը եւ դրամական փոխանցումները։ Այդ փոխկապվածությունը նշանակում է, որ Հայաստանի համար ամենաանբարենպաստ սցենարը կարող է լինել ոչ միայն իրավական անդամակցության կասեցումը, այլեւ երկարատեւ անորոշությունը, երբ գործարարները չեն կարող վստահորեն պլանավորել արտահանումը, ներդրումները եւ մատակարարումները։
Ռուսական սահմանափակումները եւ հարաբերությունների մեղմացման հնարավորությունը
Հայաստան-Ռուսաստան հարաբերությունների լարվածության կարեւոր բաղադրիչներից մեկը հայկական ապրանքների նկատմամբ սահմանված սահմանափակումներն են։ 2026-ի մայիսից ՌԴ-ն փուլ առ փուլ սահմանափակել է Հայաստանից տարբեր ապրանքների, այդ թվում՝ գյուղմթերքի, ձկնամթերքի, խմիչքների, կաթնամթերքի եւ ծաղիկների ներմուծումը։ Ռուսական կողմը որոշ դեպքերում սահմանափակումները հիմնավորում է որակի եւ պարտադիր պահանջների պահպանման հարցերով, մինչդեռ Երեւանը պնդում է, որ այդ միջոցները չեն համապատասխանում ԵԱՏՄ ընդհանուր շուկայի սկզբունքներին։
Սեպտեմբերին Հայաստանը դիմել է Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովին՝ խնդրելով հայկական ծագում ունեցող ապրանքների տեղափոխման նկատմամբ սահմանված խոչընդոտները ճանաչել որպես անօրինական։ Հոկտեմբերին ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարությունը հայտնել է նաեւ ավելի լայն բողոք ներկայացնելու մասին։ Երեւանի հաշվարկով՝ եթե սահմանափակումները ճանաչվեն որպես անօրինական խոչընդոտներ, կարող են գործարկվել դրանք վերացնելու ընթացակարգեր։
Այս քայլը կարեւոր է քաղաքական եւ տնտեսական առումով։ Հայաստանը չի սահմանափակվում միայն երկկողմ բողոքներով, այլ փորձում է օգտվել հենց այն կառույցի մեխանիզմներից, որի անդամ է հանդիսանում։ Այսինքն՝ Երեւանը փաստացի պահանջում է, որ ԵԱՏՄ անդամակցության շրջանակում ամրագրված ընդհանուր շուկայի սկզբունքները կիրառվեն նաեւ ՌԴ-ի նկատմամբ։ Եթե այդ մեխանիզմները կարողանան ապահովել սահմանափակումների վերանայում կամ վերացում, դա կդառնա ապացույց, որ միությունը կարող է գործել ոչ միայն որպես քաղաքական ազդեցության հարթակ, այլեւ որպես տնտեսական վեճերի կարգավորման գործիք։
Այնուամենայնիվ, սահմանափակումների մեղմացման հարցում արագ եւ անպայման դրական արդյունք կանխատեսելը դժվար է։ Եթե ռուսական կողմը խնդիրը դիտարկում է որպես առանձին ապրանքների որակի կամ անվտանգության հարց, որոշ սահմանափակումներ կարող են վերացվել համապատասխան ստուգումներից հետո։ Իսկ եթե դրանք նաեւ ավելի լայն քաղաքական տարաձայնությունների համատեքստում են կիրառվում, ապա միայն տեխնիկական բանակցությունները բավարար չեն լինի։ Այդ դեպքում սահմանափակումների մեղմացումը կախված կլինի նաեւ Հայաստանի եւ ՌԴ-ի միջեւ ընդհանուր հարաբերությունների ընթացքից։
Առկա տվյալները հիմք են տալիս ենթադրելու, որ հարաբերությունների որոշակի մեղմացում հնարավոր է, բայց դրա համար անհրաժեշտ են երկու կողմերի շահերից բխող գործնական քայլեր։ Ռուսաստանը կարող է շահագրգռված լինել պահպանելու Հայաստանի շուկան, առեւտրային կապերը եւ տնտեսական ազդեցությունը։ Հայաստանն էլ, չնայած արտաքին տնտեսական կապերը դիվերսիֆիկացնելու նպատակին, կարճաժամկետ հեռանկարում չի կարող առանց լուրջ ծախսերի փոխարինել ՌԴ-ի հետ ունեցած բոլոր տնտեսական կապերը։ Հետեւաբար, փոխադարձ կախվածությունը կարող է դառնալ ոչ միայն ճնշման միջոց, այլեւ բանակցությունների շարժառիթ։
Հայաստանի համար առավել կարեւոր է, որ սահմանափակումների վերացումը չվերածվի քաղաքական զիջումների դիմաց տրվող ժամանակավոր արտոնության։ Ավելի կայուն լուծում կլինի այնպիսի պայմանավորվածությունը, որի հիմքում կլինեն հստակ չափանիշներ, կանխատեսելի ստուգումներ եւ վեճերի լուծման գործող ընթացակարգեր։ Այդ մոտեցումը կօգնի նվազեցնել այն ռիսկը, որ նույն խնդիրը կարող է կրկին առաջանալ արտաքին քաղաքական հերթական տարաձայնության ժամանակ։
ԵՄ-ի հետ հարաբերությունների խորացումն այս համատեքստում Հայաստանի համար լրացուցիչ տնտեսական հնարավորություն է։ Եվրոպական խորհրդարանը սեպտեմբերին հաստատել է Հայաստանի համար առեւտրի ինքնավար արտոնյալ միջոցառումներ, որոնք նախատեսված են ազատականացնելու Հայաստանից ԵՄ արտահանման շուրջ 80 տոկոսը՝ միաժամանակ պահպանելով եվրոպական շուկայի պաշտպանության որոշակի պայմաններ։ Սա կարող է ընդլայնել հայկական արտադրանքի իրացման հնարավորությունները, սակայն չի նշանակում, որ եվրոպական շուկան կարճ ժամանակում ամբողջությամբ կփոխարինի ռուսական շուկային։ Արտահանման ուղղությունների փոփոխությունը պահանջում է համապատասխան չափանիշների պահպանում, կայուն մատակարարումներ, նոր գործընկերների որոնում եւ մրցունակ արտադրություն։
Հետեւաբար, Հայաստանի տնտեսական դիվերսիֆիկացումը պետք է դիտարկել ոչ թե որպես մեկ շուկայից մյուսը կտրուկ տեղափոխվելու ծրագիր, այլ որպես կախվածությունների աստիճանական նվազեցման գործընթաց։ Որքան բազմազան լինեն Հայաստանի արտահանման ուղղությունները, էներգետիկ աղբյուրները եւ ներդրումային գործընկերները, այնքան անարդյունավետ կլինեն արտաքին տնտեսական ճնշումները։ Միաժամանակ, այդ քաղաքականությունը չպետք է հիմնվի այն ենթադրության վրա, թե նոր շուկաները հասանելի են դառնում առանց լրացուցիչ ծախսերի կամ մրցակցային բարդությունների։
Հայ-ռուսական հարաբերությունների մեղմացման մեկ այլ նախապայման քաղաքական հաղորդակցության պահպանումն է։ Երկու կողմերի պաշտոնական հայտարարությունները ցույց են տալիս, որ նույնիսկ լարվածության պայմաններում պաշտոնական Երեւանը խոսում է ՌԴ-ի հետ հարաբերությունները զարգացնելու ցանկության մասին, իսկ ռուս պաշտոնյաները հայտարարում են ԵԱՏՄ-ում համատեղ աշխատանքի շարունակման ակնկալիքի մասին։ Սա թողնում է երկխոսության հնարավորություն։ Սակայն դրա արդյունավետությունը կախված կլինի նրանից, թե արդյոք կողմերը պատրաստ են տարաձայնությունները լուծել կոնկրետ տնտեսական եւ իրավական հարցերի շուրջ, այլ ոչ թե դրանք կապել ՀՀ արտաքին քաղաքական ինքնուրույնության սահմանափակման հետ։
Շարունակվող անդամակցություն՝ աճող անորոշության պայմաններում
Այս պահին Հայաստանի՝ ԵԱՏՄ-ում շարունակելու անդամակցության հնարավորությունը չի կարելի բացառված համարել։ Երեւանը պաշտոնապես չի հայտարարել միությունից դուրս գալու որոշման մասին եւ պնդում է, որ ցանկանում է պահպանել տնտեսական համագործակցությունը ՌԴ-ի ու ԵԱՏՄ մյուս անդամների հետ։ Միաժամանակ, ԵՄ-ին անդամակցության գործընթացի մեկնարկի մասին օրենքը եւ եվրոպական ուղղությամբ Երեւանի քայլերը Մոսկվայի համար դարձել են ՀՀ արտաքին քաղաքական ընտրության հարցը բարձրացնելու առիթ։
Հայաստանի հարկադիր հեռացման կամ անդամակցության կասեցման հարցում հիմնական անորոշությունը իրավական է։ ԵԱՏՄ պայմանագրում բացակայում է մեկ անդամ պետությանն այլ անդամների միակողմանի որոշմամբ հեռացնելու հստակ մեխանիզմ, իսկ չորս երկրների զեկույցը փորձում է հիմնավորում գտնել միջազգային իրավունքի ընդհանուր դրույթներում։ Հետեւաբար, նման քայլը չի կարելի ներկայացնել որպես արդեն կայացված կամ անվիճելի իրավական որոշում։ Սակայն նույնիսկ առանց այդպիսի որոշման՝ դրա հնարավորության շուրջ քննարկումները կարող են ուժեղացնել տնտեսական եւ քաղաքական ճնշումները Հայաստանի վրա։
ԵԱՏՄ զեկույցում ներկայացված բացասական կանխատեսումները լուրջ են, բայց դրանք կողմերից մեկի հաշվարկներն են եւ չեն կարող ինքնաբերաբար ընդունվել որպես ապագայի ճշգրիտ նկարագրություն։ Միեւնույն ժամանակ, ՌԴ-ի հետ առեւտրի, էներգետիկայի եւ միգրացիայի ոլորտներում Հայաստանի փոխկախվածությունը իրական է։ Այդ պատճառով Երեւանի համար առավել խելամիտ ռազմավարությունը ոչ թե տնտեսական կապերի հապճեպ խզումն է, այլ ռիսկերի նվազեցումը, շուկաների դիվերսիֆիկացումը եւ հնարավոր բոլոր իրավական ու տնտեսական մեխանիզմների կիրառումը՝ ՀՀ շահերի պաշտպանությամբ։
Ռուսաստանի կողմից հայկական ապրանքների նկատմամբ սահմանափակումների մեղմացումը հնարավոր է, բայց այն երաշխավորված չէ։ Եթե վեճերը լուծվեն տեխնիկական եւ իրավական հարթակներում, որոշ սահմանափակումներ կարող են վերանայվել։ Եթե դրանք շարունակեն ծառայել ավելի լայն քաղաքական դիմակայության համատեքստում, ապա մեղմացումը կարող է դանդաղել եւ կախված մնալ երկկողմ հարաբերությունների ընդհանուր վիճակից։ Հետեւաբար, Հայաստանը պետք է ձգտի հասնել ոչ միայն առանձին արգելքների վերացմանը, այլեւ կանխատեսելի եւ հավասար կանոնների հաստատմանը։
Վերջնական հաշվով, Հայաստանի առջեւ ծառացած ընտրությունը չի սահմանափակվում «ԵԱՏՄ, թե՞ ԵՄ» պարզ բանաձեւով։ Խնդիրն այն է, թե ինչպես կարող է երկիրը պահպանել գործող տնտեսական կապերի առավելությունները՝ միաժամանակ ընդլայնելով իր արտաքին քաղաքական եւ տնտեսական ընտրության հնարավորությունները։ ԵԱՏՄ-ի եւ ԵՄ-ի իրավական ու տնտեսական համակարգերի համատեղելիության հարցը կարող է ժամանակի ընթացքում պահանջել բարդ որոշումներ, սակայն այդ որոշումները պետք է կայացվեն իրական պարտավորությունների, տնտեսական հաշվարկների եւ Հայաստանի քաղաքացիների շահերի հիման վրա, այլ ոչ թե սպառնալիքների ազդեցությամբ։
Առաջիկա ամիսների կարեւոր հանգրվանը ԵԱՏՄ բարձրագույն խորհրդի դեկտեմբերյան նիստն է, որի ընթացքում նախատեսվում է քննարկել ՀՀ անդամակցության հնարավոր կասեցման հետեւանքների վերաբերյալ զեկույցը։ Այսինքն, արդյոք ներկայիս ճնշումը վերածվելու է կոնկրետ քաղաքական կամ իրավական քայլերի, թե կողմերը կփորձեն պահպանել համագործակցության առկա ձեւաչափը։
Հայաստան-ՌԴ հարաբերությունների հետագա զարգացումը, այսպիսով, կախված կլինի ոչ միայն հայտարարություններից, այլեւ գործնական արդյունքներից՝ ապրանքների նկատմամբ սահմանափակումների վերացումից կամ պահպանությունից, էներգետիկ պայմանների կանխատեսելիությունից եւ ԵԱՏՄ իրավական մեխանիզմների արդյունավետությունից։ Հարաբերությունների մեղմացումը հնարավոր է, եթե երկու կողմերը պատրաստ լինեն տնտեսական համագործակցությունը տարանջատել արտաքին քաղաքական տարաձայնություններից։ Իսկ եթե տնտեսական գործիքները շարունակեն օգտագործվել քաղաքական ընտրության վրա ազդելու համար, Հայաստանի եւ Ռուսաստանի միջեւ լարվածությունը կարող է պահպանվել նույնիսկ այն դեպքում, երբ Երեւանը պաշտոնապես շարունակի մնալ ԵԱՏՄ անդամ։
Էմմա ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ
«Առավոտ» օրաթերթ
28.10.2026
