Կրթության համակարգը, ուսուցման գործընթացը, սկսած Յան Ամոս Կոմենսկու ժամանակներից, օգտագործել է ուսուցչի կողմից կիրառվող օժանդակ նյութեր, գործիքներ, որոնք նպաստում էին ուսուցման գործընթացի արդյունավետության բարձրացմանը: Ի դեպ, Կոմենսկին հանդիսանում է ուսուցման գործընթացում դիտողականության և զգայարանների միջոցով գիտելիք ձեռք բերելու սկզբունքի հեղինակներից ու ջատագովներից մեկը:
Ուսուցման միջոցներ են ու մասնավորապես դրանցից են սարքերը, պաստառները, տպագիր, էկրանային միջոցները, դասագրքերը և այլն:
Ուսուցման տեխնիկական միջոցները՝ ՈՒՏՄ, ուսուցման գործընթացում օգտագործվող տեխնիկական էկրանային միջոցներ են՝ էկրանային և ինտերակտիվ գրատախտակ, պրոյեկտոր, համակարգիչ և այլն:
Տեխնիկական դարաշրջանի զարգացումներին համահունչ, դպրոցը, կրթության համակարգը ստացել է համապատասխան միջոցը՝ սկսած սովորական պրոյեկտորից, մագնիտոֆոնից, կինոապարատից մինչև համակարգիչ, համացանց ու ԱԲ:
Կարդացեք նաև
Ասել է թե՝ կրթության զարգացման, ուսուցման արդյունավետության հարաճուն պահանջներից ելնելով՝ նոր համալիրները մտել են ինչպես հանրակրթության, այնպես էլ բուհական մասնագիտական կրթության ոլորտներ ու միշտ էլ ունեցել են ուսումնանպաստ իրենց գործառույթները:
ԱԲ-ն առաջացել է գիտատեխնիկա-տեխնոլոգիական հզոր զարգացումների արդյունքում և մտնելով դպրոց ու բուհ, չի սահմանափակվում ուսուցման գործընթացում միայն տեղեկության փոխանցմամբ՝ այն նաև փոխազդում է սովորողի հետ՝ հաշվի առնելով նրա հարցերը, պատասխանները և առաջադրանքի պայմանները: Օրինակ, եթե սովորական տեսանյութով ֆիզիկայի դասապրոցեսում կարելի է ներկայացնել մարմնի ազատ անկման երևույթը, ապա ԱԲ-ն կարող է այդ նույն երևույթը նաև բացատրել՝ այն էլ տարբեր ձևերով, առաջադրել լրացուցիչ հարցեր, խնդիրներ ու նաև քննարկել սովորողի ստացած արդյունքները:
Արհեստական բանականությունը 21 -րդ դարի առաջին քառորդի կրթության զարգացման կարևորագույն գործիքներից է և փոխում է ոչ միայն ուսուցման տեխնիկական հնարավորությունները, այլև գիտելիքի ձեռքբերման, ուսուցչի աշխատանքի, սովորողի ինքնուրույնության և գիտելիքների գնահատման ավանդական մոտեցումները: Այդ առումով ԱԲ տեխնոլոգիայի կիրառման հարցը պետք է դիտարկել կրթության նպատակների, բովանդակության և մեթոդաբանության վերաիմաստավորման տեսանկյունից:
ԱԲ-ն մանկավարժական գործիք է դառնում, երբ ուսուցիչը կամ սովորողը այն նպատակային ձևով կիրառում է տվյալ ուսումնական խնդրի լուծման համար: Այդ դեպքում այն ձեռք է բերում.
– Բացատրական գործառույթ, երբ ԱԲ-ն կարող է նույն հասկացությունը ներկայացնել տարբեր մակարդակներով՝ սկսած պարզ համեմատություններից մինչև գիտական բացատրություններ,
– Ուղղորդող գործառույթ, երբ ԱԲ-ն հաջորդական հարցերի միջոցով օգնում է սովորողին գտնել տվյալ խնդրի լուծումը՝ առանց պատրաստի պատասխանն իսկույն տրամադրելու,
– Անհատականացնող գործառույթ, երբ հնարավորություն է ստեղծվում առաջադրանքի բարդությունը, բացատրության ծավալն ու խորությունը և նյութի ներկայացման եղանակը համապատասխանեցնել սովորողի անհատական մակարդակին ու նրա ուսումնական կարիքներին,
– Ախտորոշիչ գործառույթ, երբ ԱԲ-ն կարող է օգնել բացահայտելու սխալ պատկերացումները, և հաղթահարելու ուսումնական դժվարությունները,
– Ստեղծագործական գործառույթ, երբ ԱԲ-ն առաջադրում է խնդիրների նոր ձևակերպումներ, հետազոտական հարցեր, վարկածներ և այլն,
– Հետադարձ կապի ապահովում, երբ սովորողը արագ ստանում է իր աշխատանքի գնահատականը և վերլուծությունը:
Անհատականացված ուսուցում. ԱԲ-ն կարող է հաշվի առնել սովորողների գիտելիքների մակարդակը, բացահայտել առկա դժվարությունները և առաջարկել անհատական առաջադրանքներ: Նման իրավիճակում ուսուցումը կարող է ավելի համապատասխանել տվյալ սովորողի հնարավորություններին: ԱԲ-ի գործիքակազմով ուսուցիչը կարող է կազմել դասի պլաններ, ստեղծել հարցաշարեր, տարբեր բարդության ուսումնական առաջադրանքներ, մշակել ուսումնական նյութեր և վերլուծել սովորողների պատասխանները:
Բնագիտական ուղղությունների՝ ֆիզիկայի, քիմիայի, կենսաբանության ոլորտներում ԱԲ-ն կարող է օգնել այնպիսի անտեսանելի կամ դժվար դիտարկելի երևույթներ, որոնք սովորական կաբինետա-լաբորատոր հնարավորություններով անհասանելի են և այդ ուղղություններով ԱԲ-ն կառաջարկի մոդելներ, կկատարի վիրտուալ փորձեր:
Սովորողների գիտելիքների գնահատման ու հետադարձ կապի ապահովման ուղղությամբ ԱԲ-ն կարող է վերլուծել սովորողի կողմից թույլ տրված սխալները, բացատրել դրանց հնարավոր պատճառները ու առաջարկել շտկման համար լրացուցիչ աշխատանք: Այստեղ պետք է հաշվի առնել, որ գնահատման արդարության և վերջնական մանկավարժական որոշումները պետք է մնան ուսուցչի վերահսկողության ներքո:
Ինչպես նշեցինք, սովորական ՈՒՏ միջոցները՝ համակարգիչը, պրոյեկտորը, լաբորատոր սարքը հիմնականում օգնում են ներկայացնել ուսումնական նյութը, դիտարկել երևույթները կամ կատարել որոշակի գործողություններ: ԱԲ-ն ի վիճակի է այդ բոլորը կատարել և ունի լրացուցիչ այլ հնարավորություններ: Այդ իսկ պատճառով ԱԲ-ն կրթության ոլորտում կարելի է դիտարկել, որպես ժամանակակից ՈՒՏ միջոց, տեղեկատվական -ճանաչողական գործիք և որոշ դեպքերում ինտելեկտուալ ուսումնական օգնական:
Ներկա պայմաններում մանկավարժական ու գիտական քննարկումների և առանձին մասնագետների կողմից առկա են և սպասելիքներ, և միաժամանակ մարտահրավերներ ու վտանգներ՝ կապված մասնավորապես կրթության ոլորտում ԱԲ-ի լայն կիրառությունների հետ:
Մասնագետները հատկապես նշում են մտածողության պասիվացման խնդիրը: Բանն այն է, որ եթե սովորողն անմիջապես ստանում է հարցի պատրաստի պատասխանը, կարող է չշարունակել ու չկատարել ինքնուրույն մտավոր աշխատանքը:
Ուսուցման գործընթացում ակտիվորեն ԱԲ օգտագործողները իրավմամբ նշում են, որ այն երբեմն տալիս է «համոզիչ», բայց սխալ, ոչ ճշգրիտ պատասխաններ:
Ստեղծագործական մոտեցման սահմանափակում. Պատրաստի լուծումներին սովորելն ու հարմարվելը կարող է թուլացնել խնդրի ինքնուրույն ձևակերպման և լուծման կարողությունը:
Հաճախ ԱԲ-ի միջոցով ստեղծված աշխատանքը ցույց չի տալիս սովորողի իրական գիտելիքների մակարդակը:
Շատերի կարծիքով տեղի է ունենում (կամ տեղի կունենա) ուսուցչի դերի փոփոխություն: Դա նշանակում է, որ ուսուցիչը պետք է ոչ միայն փոխանցի գիտելիք, այլև սովորեցնի ստուգել տեղեկությունը, հիմնավորել պնդումները և պատասխանատու ձևով կիրառել ԱԲ-ն: Հենց այստեղից էլ հետևում է, որ կրթության համակարգում ԱԲ-ի արդյունավետ կիրառման հիմնական սկզբունքը պետք է լինի ոչ թե սովորողի փոխարեն «մտածելը, կատարելը», այլ սովորողի մտածողության զարգացումը, որը ուսումնաճանաչողական գործընթացի հիմքերի հիմքն է:
Կրթության հետ կապված կարելի է ենթադրել, որ այժմ և հետայսու ավելի կարևոր է լինելու հետևյալ խնդիրը՝ «Ինչ և ինչպես պետք է սովորի մարդը մի ժամանակաշրջանում, երբ տեղեկություն՝ այդ թվում նաև ուսումնական, ստանալը և պատրաստի պատասխաններ ունենալը դառնում է ավելի դյուրին» …
Ասվածներից հետևում է, որ այժմ և առաջիկայում կրթության համակարգում, ուսուցման պրոցեսում ավելի մեծ ուշադրության են արժանի հետևյալ հարցերը.
– գիտական մտածողություն և պատճառահետևանքային կապերի բացահայտում,
– քննադատական մտածողության զարգացում և տեղեկության ստուգում,
– խնդրի ինքնուրույն ձևակերպման կարողության դաստիարակում,
– փորձարարական հմտությունների զարգացում,
– ստեղծագործական ակտիվության ու նոր գաղափարների առաջադրման խթանում,
– գիտելիքի կիրառման պատասխանատվություն:
Փորձենք բացահայտել ուսուցչի դերը ԱԲ-ի կիրառման պայմաններում: Նախ հստակ է, որ ԱԲ-ի օգտագործումը չի սասանում ուսուցչի դերն ու հեղինակությունը: Ընդհակառակը, այն մեծացնում է ուսուցչի մեթոդական և մասնագիտական պատասխանատվության աստիճանը: Քանզի ուսուցիչը պետք է՝
– ընտրի ԱԲ-ի կիրառման մանկավարժական նպատակահարմարությունը,
– սովորողին սովորեցնի հարցերի ճիշտ ձևակերպման տեխնիկան,
– կազմակերպի ԱԲ-ի պատասխանների քննադատական ստուգումը,
– ապահովի անհատական մտածողության և հետազոտական աշխատանք կատարելու զարգացումը,
– գնահատի ոչ միայն հարցի վերջնական պատասխանը, այլև դրա ստացման ընթացքը,
– կանխի սովորողի՝ պատրաստի պատասխաններից կախվածության անհարկի դրսևորումները:
Ուրեմն, ԱԲ-ի արդյունավետ կիրառման դեպքում ուսուցիչը հանդես է գալիս ոչ միայն գիտելիքի հաղորդող (դա նրա դասական տիպն է), այլև որպես ուսումնական գործունեության կազմակերպիչ, խորհրդատու և գիտական մտածողության զարգացման ուղղորդող:
Ասվածից նաև հետևում է, որ դեռևս վաղ է խոսել այն մասին, որ ԱԲ-ն ինքնաբերաբար ապահովում է ուսուցման ավելի բարձր որակ: Դա այդպես է, քանզի ուսումնական արդյունքը պայմանավորված է ուսումնական նպատակի հստակ ձևակերպմամբ, ուսուցման մեթոդի ընտրությամբ, տեղեկության ճշտությամբ և ուսումնական միջավայրում սովորողի ակտիվ մասնակցությամբ:
ԱԲ-ի մանկավարժական արժեքը որոշվում է ոչ այնքան նրանով, թե ինչ կարող է անել համակարգը, որքան նրանով, թե ինչ մտավոր աշխատանք է կատարում սովորողը դրա կիրառման ընթացքում:
Կրթության զարգացման համար սկզբունքային նշանակություն ունի այն մոտեցումը, համաձայն որի, ԱԲ-ն պետք է կիրառվի ոչ թե մարդու մտածողությունը տկարացնելու, փոխարինելու, այլ այն զարգացնելու, խորացնելու և նոր հնարավորություններով հարստացնելու համար:
Կամո Աթայան
«Առավոտ» օրաթերթ
28.10.2026
