Հայաստանի քաղաքական կյանքի ամենամեծ հակասություններից մեկն այն է, որ գործող իշխանության նկատմամբ դժգոհությունն ինքնաբերաբար չի վերածվում ընդդիմության նկատմամբ վստահության։ Ընդհակառակը, հասարակության մի հատված կարող է միաժամանակ չվստահել թե՛ իշխանությանը, թե՛ նրան փոխարինելու հավակնություն ունեցող քաղաքական ուժերին։ Այսպես կոչված տիտղոսային ընդդիմությունը տարիներ շարունակ իր քաղաքական գործունեության առանցքում դրել է գործող իշխանության քննադատությունը։
Իշխանության ձախողումների, սխալների և վտանգավոր որոշումների մասին խոսելը, անշուշտ, ընդդիմության կարևոր գործառույթներից է, սակայն քաղաքական ընդդիմությունը չի կարող սահմանափակվել միայն այդ գործառույթով։ Հասարակության համար վաղուց արդեն նորություն չէ, որ Հայաստանը կանգնած է անվտանգային, սոցիալական, տնտեսական և արտաքին քաղաքական լրջագույն մարտահրավերների առաջ։ Մարդիկ սեփական կենսափորձով են զգում այդ խնդիրների հետևանքները և կարիք չունեն ամեն օր նորից լսելու, թե որքան վատն է գործող իշխանությունը։ Հասարակությունը շատ ավելի կարևոր հարցերի պատասխաններ է սպասում։ Ինչպե՞ս է ընդդիմությունը պատկերացնում Հայաստանի անվտանգության ապահովումը։ Ինչպիսի՞ հարաբերություններ պետք է կառուցվեն հարևան երկրների՝ Ռուսաստանի, Եվրոպական միության և մյուս միջազգային գործընկերների հետ։ Որտեղի՞ց պետք է առաջանան երկրի զարգացման նոր տնտեսական հնարավորությունները։ Ինչպե՞ս են լուծվելու աղքատության, արտագաղթի, սոցիալական անհավասարության և ժողովրդագրական խնդիրները։
Այս հարցերին անհրաժեշտ են ոչ թե կարգախոսներ, այլ իրատեսական քաղաքական ծրագրեր, դրանց իրականացման հստակ մեխանիզմներ և այդ ծրագրերն իրականացնելու ունակ մասնագիտական թիմեր։ Մինչդեռ գործող ընդդիմության քաղաքական գործունեության մեջ դժվար է տեսնել նման համակարգված մոտեցում։ Առավել ևս դժվար է հասկանալ, թե որն է խորհրդարանական ընդդիմության երկարաժամկետ քաղաքական ռազմավարությունը և ինչպիսի Հայաստան է այն առաջարկում հասարակությանը։
Խնդիրն ավելի խորքային է։ Հայաստանի ավանդական ընդդիմադիր ուժերը, մեծ հաշվով, չեն կարողանում ձևավորել ոչ միայն համոզիչ քաղաքական այլընտրանք, այլև այլընտրանքային քաղաքական էլիտա։ Նրանց գործունեության մեջ շարունակում են գերիշխել անձնական հավատարմության, խմբային պատկանելության և կլանային հարաբերությունների սկզբունքները։ Քաղաքական որոշումների կայացման գործընթացները հաճախ կենտրոնացած են առանձին առաջնորդների շուրջ, իսկ անկախ մտածողության, մասնագիտական կարողությունների և հասարակական հեղինակության հիման վրա նոր դեմքերի առաջմղումը մնում է երկրորդական։
Կարդացեք նաև
Արդյունքում հասարակությունը հաճախ տեսնում է ոչ թե նոր քաղաքական մշակույթի ձևավորում, այլ՝ նախկին քաղաքական հարաբերությունների վերարտադրության փորձ։ Ընդդիմությունը նաև չի կարողանում կառուցել լիարժեք երկխոսություն հասարակության տարբեր շերտերի, մասնագիտական շրջանակների և քաղաքացիական նախաձեռնությունների հետ։ Այն հաճախ հասարակությանը դիտարկում է որպես սեփական քաղաքական նախաձեռնություններին միանալու ռեսուրս, այլ ոչ թե որպես քաղաքական օրակարգի ձևավորման լիարժեք մասնակից։
Քաղաքական ուժը կարող է ունենալ ֆինանսական ռեսուրսներ, կազմակերպական կառույցներ, լրատվական աջակցություն և ճանաչված առաջնորդներ, բայց այդ ամենը դեռևս չի նշանակում, որ այն ունի հասարակական վստահություն։ Իսկ առանց այդ վստահության նույնիսկ ամենակոշտ հակաիշխանական հռետորաբանությունը չի կարող վերածվել համաժողովրդական շարժման։
Ինչո՞ւ է անհրաժեշտ լայն հասարակական շարժում
Ստեղծված պայմաններում միայն կուսակցական մրցակցության միջոցով Հայաստանի քաղաքական իրավիճակը արմատապես փոխելու հեռանկարը բավականին մշուշոտ է։ Երբ քաղաքական դաշտը բևեռացված է, իսկ կուսակցությունների նկատմամբ հանրային վստահությունը՝ սահմանափակ, քաղաքական փոփոխությունների հիմնական շարժիչ ուժ կարող են դառնալ լայն հասարակական շարժումները։ Նման շարժումների առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք կարողանում են միավորել տարբեր քաղաքական հայացքներ, սոցիալական խմբեր և մասնագիտական շրջանակներ ունեցող մարդկանց՝ ընդհանուր նպատակների շուրջ։ Այդպիսի շարժումը պարտադիր չէ, որ ձևավորվի մեկ կուսակցության կամ քաղաքական գործչի առաջնորդությամբ։ Ընդհակառակը, դրա հաջողության կարևոր պայմաններից մեկը կարող է լինել հենց ավանդական կուսակցական սահմանափակումներից դուրս գալը։ Հայաստանում գոյություն ունի մարդկանց բավականին լայն շրջանակ, որը դժգոհ է գործող իշխանությունից, բայց միևնույն ժամանակ չի ցանկանում միանալ նախկին քաղաքական ուժերից որևէ մեկին։ Այս մարդիկ քաղաքականապես անտարբեր չեն։ Նրանք պարզապես չեն տեսնում այնպիսի ուժ, որի հետ կկարողանան կապել երկրի ապագան։
Այստեղ առաջանում է Հայաստանի քաղաքական կյանքի թերևս ամենալուրջ խոչընդոտներից մեկը՝ քաղաքական առաջնորդների անձնական հավակնությունները։ Գործող ընդդիմադիր առաջնորդներից շատերը պատրաստ են խոսել միասնականության անհրաժեշտության մասին, բայց գործնականում դժվարությամբ են ընդունում այնպիսի միավորման գաղափարը, որի կենտրոնում անձամբ իրենք չեն լինելու։ Առաջնորդական եսակենտրոնությունը, սեփական ազդեցության շրջանակը պահպանելու ձգտումը և նեղ խմբային շահերը խոչընդոտում են նոր հասարակական շարժման ձևավորմանը։ Ավելին, գործող քաղաքական առաջնորդները երբեմն իրենք են դառնում այդպիսի շարժման առաջացման հիմնական խոչընդոտը։ Այլ կերպ ասած՝ նախ անհրաժեշտ է փոխել քաղաքական հարաբերությունների որակը, և միայն դրանից հետո ընտրությունները կարող են վերականգնել իրենց լիարժեք բովանդակությունը։
Արա ՍՄԲԱՏՅԱՆ
Հոդվածն ամբողջությամբ՝ «Հայացք Երևանից» թերթի այս համարում
