ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի և Իրանի միջև պատերազմը մտել է իր ութերորդ ամիսը։ Միևնույն ժամանակ, ԱՄՆ կառավարությունը հայտարարել է Մերձավոր Արևելքից նավթի արտահոսքի աճի մասին։ Թրամփը պնդել է, որ տարածաշրջանով անցնող նավթի ծավալն այժմ ավելի մեծ է, քան փետրվարի 28-ին Իրանի դեմ ԱՄՆ-Իսրայելի համատեղ պատերազմի սկսվելուց ի վեր։ Մյուս կողմից, Միացյալ Նահանգները հայտարարել է, որ Իրանը չի կարողանում արտահանել իր նավթը Հորմուզի նեղուցով հուլիսին ԱՄՆ-ի «ծովային շրջափակման» սկսվելուց ի վեր։
ԱՄՆ նախագահը այս շաբաթ հայտարարեց, որ «մենք գրեթե լիակատար վերահսկողություն ունենք Հորմուզի նեղուցի նկատմամբ», և որ նեղուցով ավելի շատ նավթ է անցնում, քան պատմության մեջ որևէ այլ ժամանակահատվածում։ Թրամփը նաև ասաց, որ ԱՄՆ-ն «շատ շուտով» կհաղթի Իրանի հետ պատերազմում։
2026 թվականին Իրանի իսլամական համակարգը տապալելու ԱՄՆ-Իսրայելի ձախողված փորձը նշանակում է, որ քիչ հավանական է, որ Իրանը երբևէ պատրաստ լինի ԱՄՆ-ի հետ պաշտոնական դիվանագիտական ջանքեր գործադրել և համաձայնագրեր կնքել այնպիսի հարցերի շուրջ, ինչպիսին է միջուկային ծրագրի դադարեցումը և հրթիռային զինաթափումը։ Փոխարենը, Թեհրանն այժմ կասկածում է, որ ապագայում նման ցանկացած բանակցություն կարող է լինել Իսլամական Հանրապետությունը տապալելու փորձ։
Սակայն իրական հարցն այն է, թե արդյոք նավթի արտահանման հնարավոր աճը իսկապես նշանակում է, որ Միացյալ Նահանգները Իրանին հաղթելու եզրին է։ Պնդումներ, որոնք անընդհատ կրկնվելու պատճառով այլևս չեն կարող պարզապես համարվել պատերազմն ավարտելու իրականության վերջնական նշան։
Կարդացեք նաև
Միացյալ Նահանգները և Իսրայելը պատերազմը սկսեցին Իրանի դեմ՝ այն տպավորությամբ, որ Իրանի քաղաքական կառուցվածքը փխրուն վիճակում է։ Իսրայելի նախորդ հարձակումները Իրանի միջուկային և հրթիռային օբյեկտների վրա, մի շարք իրանցի զինվորական հրամանատարների և գիտնականների թիրախավորումը, Լիբանանում «Հեզբոլլահի» վրա հարձակումները, Բաշար ալ-Ասադի կառավարության անկումը Սիրիայում և տնտեսական գնաճը Իրանում այն գործոնների ամբողջությունն էին, որոնք ամրապնդեցին այս ընկալումը։
Վաշինգտոնի սկզբնական նպատակները լայն են եղել՝ փոխել Իրանի վարքագիծը կամ քաղաքական կառուցվածքը, դադարեցնել նրա հրթիռային ծրագիրը, սահմանափակել կամ դադարեցնել նրա միջուկային ծրագիրը և կրճատել Թեհրանի աջակցությունը իր տարածաշրջանային դաշնակիցներին։ Սակայն Միացյալ Նահանգները մինչ օրս չի կարողացել լիովին հասնել այս նպատակներից որևէ մեկին։ Վաշինգտոնը, իհարկե, դեռևս ունի ճնշում գործադրելու գործիքներ։ Ռազմական հարվածները, տնտեսական պատժամիջոցները և Իրանի հարավային ափի շրջափակումը զգալի ճնշում են գործադրել Թեհրանի տնտեսության վրա և նվազեցրել Իրանի ռազմական կարողությունները։ Սակայն այս ճնշումները դեռևս չեն կարողացել ստիպել Իսլամական Հանրապետությանը ընդունել Ամերիկայի հիմնական պահանջները։
Նույնիսկ եթե նավթի արտահանման աճը համարենք դրական զարգացում Միացյալ Նահանգների և համաշխարհային էներգետիկ շուկայի համար, չկա որևէ հստակ ցուցում, որ սա նշանակում է, որ Իրանը պատրաստ է ընդունել Թրամփի առավելագույն պահանջները։
Իրանի խոշոր պատերազմները դառնում են այն պրիզման, որի միջոցով նրա իշխանությունները մեկնաբանում են ապագա սպառնալիքներն ու հնարավորությունները։ Չորս տասնամյակ շարունակ Իրանի արտաքին քաղաքականությունը արտացոլել է 1980-1988 թվականների Իրան-Իրաք պատերազմից քաղված դասերը։ Նմանապես, 2025 և 2006 թվականների ԱՄՆ-Իսրայել պատերազմները ձևավորել են Թեհրանի մտածելակերպը զսպման, դիվանագիտության, տարածաշրջանային հարաբերությունների և ռազմական ուժի կիրառման վերաբերյալ։
Իհարկե, Իրանը չի խուսափել պատերազմի տնտեսական հետևանքներից։ ԱՄՆ-ում օգոստոսին գնաճի մակարդակը հասել է 3.4 տոկոսի՝ փետրվարի 2.4 տոկոսի համեմատ։ Իրանում, ըստ վիճակագրության կենտրոնի պաշտոնական վիճակագրության, սեպտեմբերին գնաճը կազմել է 89.8 տոկոս, և տարադրամի փոխարժեքը նույնպես զգալիորեն աճել է։
Ամերիկացի պաշտոնյաները խոսում են պատերազմի մոտալուտ ավարտի մասին, և Դոնալդ Թրամփը կանխատեսել է, որ պատերազմը կավարտվի նոյեմբերին ԱՄՆ-ում կայանալիք միջանկյալ ընտրություններից հետո։ Թեհրանում Իսլամական Հանրապետության պաշտոնյաները նույնպես խոսում են Միացյալ Նահանգներին ծանր հարվածներ հասցնելու մասին։
Իսկ մյուս կողմից, երկրի ներսում Իրանի առաջնորդները 2025 թվականի 12-օրյա պատերազմը և 2026 թվականի պատերազմը ավելի ու ավելի հաճախ են ներկայացնում ոչ թե որպես մեկուսացված բախումներ, այլ որպես ռեժիմի գոյատևման համար Միացյալ Նահանգների և Իսրայելի հետ երկարատև պայքարի հաջորդական փուլեր։
Այնուամենայնիվ, չնայած այն զգացողությանը, որ պատերազմը մոտենում է ավարտին, երկու կողմերն էլ դեռևս ունեն կարողություն շարունակելու ճնշում գործադրել մյուս կողմի վրա, որը պատերազմի ավարտն ավելի թանկ է համարում, քան դրա շարունակությունը։ Այս իրավիճակը կարող է հանգեցնել երկարատև և մաշողական պատերազմի՝ առանց որևէ հստակ հաղթողի կամ վճռական պարտության մյուս կողմի համար, այլ երկու կողմերի միջև շարունակական հակամարտության՝ վերահսկվող մակարդակով։
Պատերազմը դադարեցնելու հիմնական խոչընդոտներից մեկը Թեհրանի և Վաշինգտոնի միջև խորը անվստահությունն է։ Երկու կողմերն էլ բանակցություններ են վարում, բայց երկուսն էլ մտահոգված են, որ հրադադարը կամ մարտական գործողությունների ժամանակավոր դադարեցումը պարզապես հնարավորություն կլինի մյուս կողմի համար վերականգնելու իր ուժերն ու սարքավորումները, ապա նոր հարձակում սկսելու։
Իրանը, ինչպես Կուբան և Հյուսիսային Կորեան, երկար պատմություն ունի ԱՄՆ պատժամիջոցների հետ գործ ունենալու հարցում և տարիների ընթացքում ցույց է տվել, որ կարող է դիմակայել տնտեսական ճնշմանը և շարունակել իր քաղաքականությունը։
Այս տեսանկյունից, տնտեսական ճնշման աճը պարտադիր չէ, որ նշանակի, որ Թեհրանը մոտենում է Վաշինգտոնի պահանջների ընդունմանը։
2026 թվականի պատերազմի հետևանքները, հավանաբար, կփարատեն Թեհրանի արտաքին քաղաքականության մեջ առկա ցանկացած կասկած Վաշինգտոնի իրական մտադրությունների վերաբերյալ։ Այաթոլլահ Խամենեիի և Իրանի անվտանգության ոլորտի բազմաթիվ բարձրաստիճան ղեկավարների թիրախավորումը, զուգորդված նախագահ Դոնալդ Թրամփի և վարչապետ Բենիամին Նեթանյահուի կողմից ռեժիմի փոփոխությունը որպես իրենց նպատակ համարող բազմիցս հայտարարությունների հետ, հաստատել են այս կասկածը իրանցիների մոտ։
Թեհրանն այժմ, հավանաբար, նախընտրում է վերահսկվող ծախսեր պարտադրել Միացյալ Նահանգներին, պահպանել իր լծակները և փորձարկել Վաշինգտոնի պատրաստակամությունը՝ կրելու պատերազմի ծախսերը, քան ներգրավվել լիարժեք բախման մեջ։
Իրանը նաև փորձել է ընդլայնել մարտադաշտը իր սահմաններից դուրս և ճնշում գործադրել Միացյալ Նահանգների և նրա դաշնակիցների վրա բազմաթիվ ճակատներում՝ ակտիվացնելով դաշնակից ուժերը Իրաքում և Եմենում։
Վաշինգտոնը դեռևս ունի այլ ռազմական տարբերակներ, սակայն դրանց կիրառումը կպահանջի ավելի մեծ գին։ Ցամաքային զորքեր ուղարկելը Իրան կարող է մեծացնել ԱՄՆ կորուստները և ավելի բարձրացնել համաշխարհային էներգակիրների գները։ Իրանի կարևորագույն ենթակառուցվածքների վրա ավելի լայնածավալ հարձակումները կարող են նաև Թեհրանի կողմից ուժեղ պատասխան ստանալ՝ ուղղված ԱՄՆ օբյեկտներին և դաշնակիցներին տարածաշրջանում։
Ավելի ու ավելի համոզված լինելով, որ ռեժիմի փոփոխությունը ԱՄՆ քաղաքականության ակնհայտորեն կայուն նպատակն է իրենց երկրի նկատմամբ՝ Թեհրանը Վաշինգտոնի հետ ապագա դիվանագիտությունը կձևավորի հիմնականում կարգուկանոնի պահպանման, այլ ոչ թե գոյաբանական հարցերի շուրջ։ Բանակցությունները կարող են շարունակվել, բայց որպես հակամարտությունների կառավարման և զսպման պահպանման մեխանիզմներ, այլ ոչ թե որպես Իրանի և Միացյալ Նահանգների միջև կայուն համաձայնագիր։
Հունիսին Իրանի և Միացյալ Նահանգների միջև պատերազմը դադարեցնելու վերաբերյալ ձեռք բերված փոխըմբռնումը նույնպես ցույց տվեց, որ խնդիրը միայն համաձայնագրի սկզբունքի մեջ չէ, այլև դրա մեկնաբանման և իրականացման։
Պատերազմի ավարտը հնարավոր է միայն բանակցությունների սեղանի շուրջ վերադառնալու միջոցով, բանակցություններ, որոնք, հավանաբար, ի վերջո կհանգեցնեն համաձայնագրի, որի շրջանակներում Թրամփի նախապատերազմյան մաքսիմալիստական պահանջները բոլորն էլ չեն ընդունվի Իրանի կողմից։
Հետևաբար, վերջնական համաձայնագիրը կարող է զարմանալիորեն նման լինել 2026 թվականի հունիսին Թրամփի կողմից Իրանի հետ ստորագրված համաձայնագրին, այլ ոչ թե Թեհրանի կողմից «հանձնվելուն»։
ՍԱՀԱԿ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆ
Քաղաքական մեկնաբան և Իրանի հարցերով փորձագետ
Նկարազարդումը ստեղծվել է ԱԲ տեխնոլոգիայի միջոցով
