Հայաստանի կառավարության կողմից մոտ 4 միլիարդ դրամի աջակցության ծրագրի իրականացումը, որը նախատեսված է թարմ մրգի, գինու, կոնյակի և հանքային ջրի արտահանմամբ զբաղվող ընկերությունների համար, առաջին հայացքից կարող է ընկալվել որպես տնտեսական ճգնաժամի պայմաններում պետական պատասխանատու վարքագծի դրսևորում։ Երբ արտահանողները բախվում են արտաքին շուկաների սահմանափակումների, երբ գյուղացիները չեն կարողանում իրացնել իրենց բերքը, երբ մթերողներն ու արտադրողները կանգնում են ֆինանսական կորուստների առաջ, բնական է, որ պետությունը փորձում է մեղմել հարվածի հետևանքները։ Սակայն ցանկացած տնտեսական որոշման գնահատման ժամանակ կարևոր է ոչ միայն հասկանալ, թե ինչ է արվում, այլ նաև պարզել, թե ինչու է, ընդհանրապես, առաջացել այն իրավիճակը, որի համար այժմ հարկատուների միջոցներով հատկացվում են փոխհատուցումներ։
Վերջին ամիսներին Ռուսաստանի կողմից Հայաստանի նկատմամբ կիրառված առևտրային սահմանափակումները հերթական անգամ ցույց տվեցին հայկական տնտեսության ամենախոցելի կողմերից մեկը՝ արտահանման չափազանց բարձր կենտրոնացվածությունը մեկ շուկայի վրա։ Տարիներ շարունակ Հայաստանի գյուղատնտեսական և վերամշակող ոլորտների զգալի հատվածը կառուցվել է այն հաշվարկի վրա, որ ռուսական շուկան կմնա հասանելի, կանխատեսելի և լայն սպառողական հնարավորություններ ունեցող ուղղություն։
Հայաստանի բազմաթիվ տնտեսվարողներ իրենց ներդրումային ծրագրերը, արտադրական ծավալները, տեխնիկական վերազինումը և նույնիսկ վարկային պարտավորությունները ձևավորել են հենց ռուսական շուկայի պահանջարկի հիման վրա։
Այս պայմաններում, երբ Ռուսաստանը հունիսի սկզբից ժամանակավորապես սահմանափակեց հայկական մի շարք գյուղմթերքների ներմուծումը, Հայաստանի տնտեսությունը հայտնվեց այնպիսի իրավիճակում, որի մասին փորձագետների զգալի մասը տարիներ շարունակ զգուշացնում էր։ Բայց խնդիրը միայն ռուսական որոշումները չեն։ Խնդիրը նաև այն է, որ պետությունը երկար ժամանակ չի կարողացել կամ չի ցանկացել կառուցել այնպիսի տնտեսական ռազմավարություն, որը նման ռիսկերը կդարձներ կառավարելի։ Արտահանման դիվերսիֆիկացիան տնտեսագիտական գրականության մեջ վաղուց համարվում է փոքր պետությունների տնտեսական անվտանգության կարևորագույն բաղադրիչներից մեկը։ Երբ որևէ երկիր իր արտահանման զգալի մասը կապում է մեկ պետության հետ, այն, կամա թե ակամա, դառնում է այդ պետության քաղաքական, տնտեսական և վարչական որոշումների ազդեցության ենթակա։
Հենց այստեղ է առաջանում ամենակարևոր հարցը. եթե տարիներ շարունակ հայտարարվում էր արտաքին տնտեսական հարաբերությունների վերակառուցման, նոր ուղղությունների զարգացման և շուկաների դիվերսիֆիկացման անհրաժեշտության մասին, ապա ինչո՞ւ այդ գործընթացները չիրականացվեցին այնպիսի ծավալներով, որ այսօր հայկական արտադրողն ամբողջովին կախված չլիներ մեկ շուկայից։ Եթե իշխանությունները համոզված էին, որ արտաքին քաղաքականության մեջ կտրուկ փոփոխությունների են գնալու, տրամաբանական կլիներ նախապես ստեղծել այլընտրանքային շուկաներ, նոր արտահանման ենթակառուցվածքներ, նոր առևտրային պայմանավորվածություններ և միայն դրանից հետո գնալ այնպիսի քաղաքական քայլերի, որոնք կարող էին ազդել առևտրատնտեսական հարաբերությունների վրա։ Տնտեսության կառավարման մեջ գոյություն ունի մի պարզ սկզբունք, որ ռիսկերը պետք է գնահատվեն ոչ թե ճգնաժամից հետո, այլ ճգնաժամից առաջ։ Եթե պետությունը տեսնում է, որ իր հիմնական արտահանման շուկայի հետ հարաբերություններում կուտակվում են խնդիրներ, ապա նրա առաջնային խնդիրը պետք է լինի վնասների կանխարգելումը, այլ ոչ թե վնասների փոխհատուցումը։ Այսօր, փաստորեն, մենք տեսնում ենք հակառակ պատկերը։ Նախ՝ ստեղծվում է իրավիճակ, որի արդյունքում տնտեսվարողները կրում են կորուստներ, հետո այդ կորուստների մի մասը փոխհատուցվում է պետական բյուջեի հաշվին, որի գումարները գոյանում են հարկատուների հաշվին։ Երբ կառավարությունը 4 միլիարդ դրամ է հատկացնում աջակցության նպատակով, իրականում այդ միջոցները վերցվում են այն քաղաքացիներից և տնտեսվարողներից, որոնք արդեն իսկ վճարել են հարկեր։ Այսինքն՝ ստեղծվում է մի իրավիճակ, որտեղ իշխանությունները սեփական անհեռատես քաղաքականության հետևանքով առաջացած տնտեսական խնդիրների մի մասը փորձում են լուծել հանրային միջոցներով՝ հենց սեփական PR-ի համար։
Արթուր ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ
Հոդվածն ամբողջությամբ՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
