Քաղաքական հոգեբանության և իշխանության մետաֆիզիկայի ամենամեծ պատրանքն այն է, որ պատմության արյունալի էջերը գրվում են բացառապես սադիստական հակումներով օժտված սուբյեկտների կողմից, կամ՝ կրիմինալ եսասիրության մղումներով։ Դատական բժշկությունն ու քրեագիտությունն ուսումնասիրում են անձնական շահից դրդված հանցագործներին, սակայն քաղաքական փիլիսոփայությունն ու պատմական էպիստեմոլոգիան ստիպված են առերեսվել շատ ավելի սարսափելի ու կլինիկական մի ֆենոմենի՝ ինստիտուցիոնալացված, գաղափարականացված «բարությանը»։ Արթուր Քեսթլերը՝ 20-րդ դարի տոտալիտարիզմի գլխավոր անատոմներից մեկը, սեփական կենսագրական դրամայով ձևակերպեց մի դաժան աքսիոմ. «Մարդու ողբերգությունը ոչ թե ագրեսիվության ավելցուկի, այլ չափազանց մեծ նվիրվածության մեջ է… Անշահախնդիր սպանությունը մարդկության պատմության գերիշխող ֆենոմենն է»։ Այսօր՝ տեղեկատվական գերհագեցվածության, տեխնոկրատական բռնապետությունների և աշխարհաքաղաքական հիբրիդային պատերազմների դարաշրջանում, այս սթափեցնող մտքի վերլուծությունը պահանջում է հրաժարվել վերացական հռետորաբանությունից և անցնել էմպիրիկ իրականության ախտորոշմանը։
Երբ Քեսթլերը խոսում էր «անշահախնդիր սպանության» մասին, նա նկարագրում էր այն հոգեբանական մեխանիզմը, որով անհատը սեփական խիղճն ու բարոյական պատասխանատվությունը պատվիրակում է վերացական կոլեկտիվ գաղափարին։ Ժամանակակից աշխարհում այս միտումը տեղափոխվել է նոր աշխարհաքաղաքական ու ներքաղաքական հարթություններ, որտեղ հանրային կուրությունը դառնում է գործիք, իսկ հակառակորդի դեհումանիզացիան (ապամարդկայնացումը) ստանում է սարսափելի ու պարադոքսալ դեֆորմացիա։ Դասական տոտալիտար համակարգերում դեհումանիզացիան ուղղված էր թշնամու կերպարի հրեշացմանը։ Սակայն հայ-ադրբեջանական ու հայ-թուրքական հարաբերությունների արդի ծիրում մենք ականատես ենք լինում հակառակ, բայց հավասարապես կործանարար մի գործընթացի. Հայաստանի ներկայիս քաղաքական էլիտայի կողմից իրականացվում է թշնամու կերպարի կույր իդեալիզացիա՝ սեփական հանրույթի էթնիկ ու պատմական իրավունքների զուգահեռ արժեզրկմամբ։
Հանուն «խաղաղության դարաշրջանի» կեղծ ուտոպիստական օրակարգի, իրականացվում է պատմական հիշողության համակարգային կազմալուծում։ Հրաժարվելով Հայոց Ցեղասպանության (Եղեռնի) գաղափարից ու դրա իրավական հետևանքներից, ուրանալով Արցախի ժողովրդի հիմնարար, անօտարելի իրավունքները, նրանց կոլեկտիվ հայրենազրկումն ու ունեցվածքային իրավունքները, իշխանությունը լիակատար կապիտուլյացիան փոխարինում է «խաղաղության» սիմուլյակրով։ Սա քաղաքական ռեալիզմ չէ, այլ ուտոպիստական կուրություն, որտեղ սեփական ժողովրդի պատմական տրավմաներն ու իրավունքները հայտարարվում են «խանգարող հանգամանքներ», իսկ ցեղասպան ու ագրեսիվ հարևանների նկրտումները՝ բարի կամքի դրսևորումներ։ Պատմական զուգահեռներն այս հարցում ավելի քան ակնառու են. 1938 թվականի Մյունխենյան համաձայնագիրը Չեմբերլենի կողմից ներկայացվում էր որպես «խաղաղություն մեր ժամանակների համար»։ Հանուն այս կեղծ խաղաղության իդեալիզացվեց Ադոլֆ Հիտլերի նկրտումները, և զոհաբերվեց Չեխոսլովակիայի Սուդետյան մարզը, ինչը, սակայն, ոչ թե կանխեց, այլ արագացրեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի աղետը։
Այս գաղափարախոսական ճնշման ներքո անհատի ներքին կառուցվածքի քայքայումն ունի խորը հոգեբանական պարադոքս, որը սահմանային իրավիճակներում վերածվում է ինտելեկտուալ կապիտուլյացիայի։ Քեսթլերը գրում էր, որ «բանտում սեփական անմեղության գիտակցումը շատ վատ է անդրադառնում մարդու վրա — այն թույլ չի տալիս նրան հարմարվել հանգամանքներին և խարխլում է բարոյական կայունությունը»։ Պատմական ռակուրսում սա Ստալինյան հանրահայտ «Մոսկովյան դատավարությունների» (1936-1938 թթ.) գլխավոր հոգեբանական առանցքն էր, որը Քեսթլերը հանճարեղորեն վերլուծեց իր «Կեսօրվա մթություն» վեպում՝ Ռուբաշովի կերպարով։ Հին բոլշևիկները, ովքեր գիտեին, որ անմեղ են դավաճանության մեջ, կոտրվում էին այն գիտակցումից, որ իրենց անմեղությունը հակասում է Կուսակցության՝ Պատմության բացարձակ սուբյեկտի շահերին։ Եթե համակարգը քեզ հայտարարում է մեղավոր, ապա քո անմեղությունը դառնում է անհեթեթ, եսասիրական կապրիզ։
Կարդացեք նաև
Ժամանակակից հայաստանյան քաղաքական դիսկուրսում այս պարադոքսն արտացոլվում է նրանով, թե ինչպես է հասարակության այն հատվածը, որը պահպանում է պատմական իրավունքի, արդարության և արժանապատվության գիտակցումը, հայտնվում բարոյական բանտում։ Սեփական պատմական անմեղության ու արդարացիության գիտակցումը դժվարացնում է հարմարվելը նոր, կապիտուլյացիոն հանգամանքներին։ Իշխող համակարգը, փոխարինելով իրականությունը քաղաքական նպատակահարմարությամբ, պահանջում է հրաժարվել այդ անմեղության զգացումից, ընդունել սեփական պատմական մեղավորությունը, որպեսզի հնարավոր լինի հարմարվել ագրեսորի պարտադրած պայմաններին։ Անմեղության գիտակցումը խարխլում է այն բարոյական կայունությունը, որն անհրաժեշտ է կապիտուլյացիան որպես «խաղաղություն» ընդունելու համար։
Այստեղից է ծնվում ուտոպիաների մշտական մետամորֆոզը, երբ մարդասիրական նպատակները վերածվում են հակամարդկային գործիքների։ Քեսթլերի հուսահատ հարցադրումները՝ «Ինչո՞ւ, երբ մենք ճշմարտությունն ենք ասում, այն անփոփոխ կերպով հնչում է որպես սուտ… Ինչո՞ւ ենք, նոր կյանք ավետելով, երկիրը ծածկում դիակներով։ Ինչո՞ւ ենք լուսավոր ապագայի մասին խոսակցությունները միշտ համեմում սպառնալիքներով», ուղղված էին իր սեփական սերնդի ինտելեկտուալներին, ովքեր Արևմուտքից հիացմունքով նայում էին խորհրդային գուլագներին՝ արդարացնելով դրանք «ապագայի մեծ թռիչքով»։ Սա Ջորջ Օրուելի նկարագրած «Նորալեզվի» (Newspeak) դասական դրսևորումն է, որտեղ պատերազմը խաղաղություն է, իսկ ստրկությունը՝ ազատություն։
Նույնպիսի հոգեբանական կուրություն և գաղափարական դեգրադացիա ենք տեսնում այսօր։ Երբ հռչակվում են ինքնիշխանության և զարգացման մասին բարձրագոչ թեզեր, այդ ճշմարտությունները հնչում են որպես բացարձակ սուտ, որովհետև դրանք ուղեկցվում են Արցախի լիակատար հանձնմամբ և հազարավոր զոհերի հիշատակի արժեզրկմամբ։ Լուսավոր ապագայի մասին ամեն մի խոսք ուղեկցվում է ներքին ու արտաքին սպառնալիքներով. եթե չհրաժարվենք ինքնության հիմքերից, ապա կլինի նոր պատերազմ։ Սա քաղաքական տեռորի այն ձևն է, երբ ուտոպիան սնվում է վախով, իսկ խաղաղությունը դառնում է բացարձակ ստրկացման հոմանիշ։
Քեսթլերի ձևակերպմամբ՝ տոտալիտար գիտակցության մեջ գոյություն ունի միայն մեկ մեղք՝ շեղում ընդունված կուրսից, և մեկ պատիժ՝ մահ, որը իր կուսակցության համար խորհուրդ չէր, այլ տեխնիկական անհրաժեշտություն։ Մերօրյա իրականության մեջ, որտեղ տեղեկատվական հոսքերը կառավարվում են պետական քարոզչամեքենաների կողմից, այս մեխանիզմը տրանսֆորմացվել է ալգորիթմական մեկուսացման։ Ցանկացած անհատական խիղճ, բանականություն կամ փիլիսոփայական քննադատություն, որը փորձում է մատնանշել այս ուղու կործանարարությունը, որակվում է որպես «պետականակործան» կամ «ռևանշիստական»։ Գոյություն ունի մեկ միակ մեղք՝ շեղում իշխանության որդեգրած միակողմանի զիջումների կուրսից։ Եթե անհատը փորձում է դուրս գալ այդ դոգմայից, նա ենթարկվում է սոցիալական ու բարոյական մահվան։ Նրան զրկում են հանրային հարթակից, վարկաբեկում են և մեկուսացնում։ Մահը դարձյալ դադարում է լինել ողբերգություն, այն վերածվում է լոկ «համակարգային սխալի» տեխնիկական ուղղման։
Արթուր Քեսթլերի փիլիսոփայական ժառանգությունը հուշում է, որ բոլոր ուտոպիաները միշտ ավարտվում են ներքին կամ արտաքին տեռորով, երբ վերացական տեսությունը դառնում է ավելի կարևոր, քան էմպիրիկ մարդը։ Կապիտուլյացիան որպես խաղաղություն ներկայացնող օրակարգերը միշտ ավարտվում են նորանոր կորուստներով, քանի որ դրանք հիմնված են իրականության մերժման վրա։ Մտածողի գլխավոր խնդիրն այսօր մնում է նույնը, ինչ 1930-ականներին՝ պահպանել կասկածելու ունակությունը, հրաժարվել կոլեկտիվ մեղսակցության հարմարավետությունից և հիշել, որ անհատական խիղճը չի կարող ունենալ պարտադրված կամ ալգորիթմական կուրս։
Սլավի-Ավիկ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ
«Առավոտ» օրաթերթ
10.09.2026
