Պետականության դեգրադացիային միշտ նախորդում է հանրույթի հոգևոր կապիտուլյացիան
Ժամանակակից Հայաստանում Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի և եկեղեցական նվիրապետության դեմ ծավալված հանրային ու իրավական գործընթացները վերլուծելի են որպես համակարգային ճգնաժամ, որտեղ տրանսցենդենտալ ճշմարտությունը փոխարինվում է զանգվածային մեդիա-ներկայացմամբ, իսկ անհատի էթիկական պատասխանատվությունը՝ կազմակերպված կոլեկտիվ դիսկուրսով։ Այս երևույթի վերջնարդյունքը ոչ թե մեկ անձի կամ ինստիտուտի լեգիտիմության վերանայումն է, այլ պետության հոգևոր կորիզի դեստրուկցիան։ Պատմա-փիլիսոփայական օրինաչափությունները փաստում են, որ քաղաքական և աշխարհաքաղաքական կործանմանը, պետականության փաստացի դեգրադացիային միշտ նախորդում է հանրույթի հոգևոր կապիտուլյացիան։ Դա մի վիճակ է, երբ ազգային ինստիտուտներն ու սրբությունները ենթարկվում են համակարգված դեսակրալիզացիայի՝ սրբազան արժեքների զանգվածային արժեզրկման, ինչը խարխլում է հասարակության գոյաբանական անվտանգությունը՝ սեփական գոյության, ինքնության և աշխարհի հուսալիության ներքին հոգեբանական հիմքը։
Սա սոցիալական մակարդակում հանգեցնում է խորը անոմիայի՝ հասարակական ու բարոյական նորմերի լիակատար փլուզման, ինչն էլ ստեղծում է Երրորդ հանրապետության ինստիտուցիոնալ հիմքերի վերջնական քանդման նախադրյալներ՝ կեղծ նարատիվների ու «խաղաղության» պատրանքային օրակարգերի քողի տակ։
Կարդացեք նաև
Այս հոգևոր կապիտուլյացիայի իրագործման հիմնական գործիքակազմը հասարակության ներսում սոցիալական զանգվածների տարանջատումն ու նրանց գիտակցության նպատակաուղղված մանիպուլյացիան է։ Ասպարեզ է բերվում աշխարհիկ իշխանության կողմից ուղղորդվող, ներշնչվող և նպատակաուղղված ձևավորվող ամբոխը՝ որպես սոցիոլոգիական կատեգորիա։ Սակայն այս ագրեսիվ զանգվածն իր գոյաբանական էությամբ կրում է խորքային կեղծիք, քանի որ այն հաճախ գոյություն չունի որպես բնական, օրգանական հանրույթ։ Ժամանակակից մեդիասոցիոլոգիայի պրիզմայով՝ սա վարչական չինովնիկական լծակներով հրահանգավորված խմբերի և վիրտուալ տիրույթում սինթեզված ֆեյսբուքյան ֆեյքերի ու բոտերի մի հավաքական սիմուլյակր է։ Այս արհեստականորեն գեներացված մեծամասնության պատրանքը զուրկ է անհատական խղճից ու ռեֆլեքսիայից։
Միանալով այս վիրտուալ ու կազմակերպված աղաղակին՝ անհատը կատարում է հրաժարում սեփական պատասխանատվությունից՝ վերածվելով կույր գործիքի պետականության հիմքերի խարխլման ծրագրում, մինչդեռ այդ կառավարվող սիմուլյացիայի ներսում ստեղծված «հանրային արդարության» կեղծ պատրանքը սոսկ քողարկում է հանրույթի տոտալ ատոմիզացիայի հետևանքով առաջացած արժեքային վակուումը, որտեղ մարդիկ, կորցնելով իրենց խորքային հոգևոր կապերը, վերածվում են իրարից անջատված, հեշտությամբ կառավարվող միավորների։
Սակայն այս սոցիալական պատկերին հակադրվում է հասարակության մեկ այլ՝ ստվար զանգված, որը փորձում է սատարել Կաթողիկոսին և պահպանել Աթոռի կանոնական հեղինակությունը։ Այս դիխոտոմիան փաստում է, որ հակամարտությունը չունի միատարր կառուցվածք։
Կաթողիկոսին սատարողների շարժումը բխում է պետականության կորստի բնազդային ընկալումից և հազարամյա ինստիտուտը՝ որպես ազգային ինքնության վերջին հենարան պահպանելու գիտակցումից։ Միևնույն ժամանակ, Եկեղեցու դեմ հարձակումը պատմականորեն հնարավոր դարձավ նաև այն պատճառով, որ պաշտոնական Աթոռը երկար ժամանակով ներքաշվել էր աշխարհիկ, նյութական և քաղաքական հարաբերությունների մեջ։ Կապվելով երկրային ազդեցության լծակների հետ՝ եկեղեցական հիերարխիան ինքն իրեն դատապարտել էր աշխարհիկ կանոններով դատվելուն՝ կորցնելով իր տրանսցենդենտալ հեղինակության մի մասը։ Այսօր ընթացող պայքարը վերածվել է իշխանության և գահի պահպանման կամ խլման կռվի, որտեղ Քրիստոսի բուն կերպարը՝ Խաչն ու տառապանքը, հաճախ ստվերվում են ինստիտուցիոնալ հարմարավետությամբ։ Սա հենց այն խոցելի կետն է, որն օգտագործվում է կեղծ օրակարգեր թելադրողների կողմից՝ հասարակությանը մանիպուլացնելու և ավանդական սատարող զանգվածին մեկուսացնելու համար։
Ճգնաժամի ներստրուկտուրային առանձնահատկությունն այն է, որ հոգևոր կապիտուլյացիան չի սահմանափակվում միայն արտաքին՝ զանգվածային կամ վարչական ճնշումներով, այլ ընդգրկում է նաև ներեկեղեցական էլիտայի մի հատվածին։ Սա կլանման և հարմարվողականության դասական դրսևորում է, երբ որոշ հոգևորականներ, ենթարկվելով աշխարհիկ իշխանության քաղաքական կոնյունկտուրային, տեղի են տալիս արտաքին պրեսինգին՝ կոնֆորմիզմի միջոցով փնտրելով սեփական դիրքերի ապահովագրում։ Այս երևույթը կարելի է բնորոշել որպես եկեղեցական կոլաբորացիոնիզմ, որտեղ հոգևորականության մի մասը հրաժարվում է իր կանոնական ուղղահայաց հավատարմությունից և ընդունում աշխարհիկ իշխանության կողմից պարտադրված հորիզոնական, քաղաքականացված խաղի կանոնները։ Նման ներքին տարրալուծումը է՛լ ավելի է արագացնում դեսակրալիզացիայի գործընթացը, քանի որ սրբազան ինստիտուտի ներկայացուցիչներն իրենք են դառնում այդ ինստիտուտի կազմաքանդման լուռ կամ ակտիվ մասնակիցները՝ արդարացնելով արտաքին հարձակումները։
Այս ներքին նահանջին, սակայն, ժամանակակից հայկական իրականության մեջ հակադրվում է անհատական էթիկական դիմադրության սակավաթիվ, բայց սկզբունքային կորիզը։ Ի դեմս Միքայել Սրբազանի և նրան հարող ուղղամիտ հոգևորականների, ովքեր մերժում են կոնֆորմիզմն ու հարմարվողականությունը, եկեղեցին դրսևորում է իր իսկական, մարգարեական կոչումը։ Այս անհատական դիմադրությունը վերականգնում է խարխլված գոյաբանական հավասարակշռությունը, քանի որ այն հիմնված է ոչ թե աշխարհիկ շահերի կամ քաղաքական լծակների պաշտպանության, այլ բացարձակ հոգևոր պատասխանատվության վրա, որն ընդդիմանում է ինչպես արտաքին տոտալիտար պրեսինգին, այնպես էլ ներսի տարրալուծմանը։
Այս ներքին դրամատիկ տարանջատումը չի կարող լիարժեք հասկացվել առանց բազմամակարդակ աշխարհաքաղաքական կոնստրուկտների հաշվառման, որտեղ տարբեր ուժերի շահերը համընկնում են մեկ կետում։ Հայ Եկեղեցու կազմաքանդման ներկայիս գործընթացը տեղավորվում է ժամանակակից նեոլիբերալ ուլտրա-գլոբալիզացիոն և արևմտյան որոշակի հայեցակարգային մոդելների տրամաբանության մեջ, որոնք միտված են ավանդական ազգային-կրոնական ինստիտուտների և հիմնային արժեքների նիվելացմանը (հարթեցմանը)՝ հանուն կոսմոպոլիտ, ատոմիզացված հասարակության ձևավորման։ Պետության հոգևոր դիմադրողականության այս թուլացումը, սակայն, ունի առավելապես պրագմատիկ տարածաշրջանային շահառուներ։ Ազգային ինքնության վերջին տրանսցենդենտալ հենասյան կազմալուծումը և հայ մարդու արժեքային դեակտիվացումը ուղղակիորեն սպասարկում են հարևան Թուրքիայի և Ադրբեջանի պանթյուրքիստական ու ծավալապաշտական ռազմավարությունը, քանի որ սա լավագույն նախադրյալն է տարածաշրջանում նոր, պարտադրված կեղծ «խաղաղության» աշխարհագրության ձևավորման և Հայաստանի Երրորդ հանրապետության փաստացի ինքնիշխանության վերջնական կլանման համար։
Հատկանշական է, որ այս հոգևոր կապիտուլյացիան իր գագաթնակետին է հասնում այն ժամանակ, երբ աշխարհիկ իշխանությունը, սպասարկելով այս արտաքին ու ներքին օրակարգերը, փորձում է յուրացնել երկնայինը և իր իսկ դատարաններով դատել կանոնական հեղինակությանը, ինչին օժանդակում է ներսի կոնֆորմիստական տարրը։ Պատմությունը լի է նման ողբերգական զուգահեռներով. երբ Հուստինիանոս կայսրը կամ բյուզանդական մյուս միապետները փորձում էին տիեզերական ժողովներ թելադրել և աքսորել կամ դատի տալ Կոստանդնուպոլսի պատրիարքներին ու Հռոմի պապերին, նրանց հաջողվում էր դա անել միայն այն պատճառով, որ կայսերական պալատի շուրջ միշտ ձևավորվում էր հլու հոգևորականների մի խավ՝ պատրաստ դավաճանելու սեփական առաջնորդներին հանուն քաղաքական հովանավորչության։
Այս առումով առանձնահատուկ պատմական նախադեպ է ռուսական ինքնակալության կողմից 1836 թվականին պարտադրված «Պոլոժենիե»-ն (Կանոնադրությունը)։ Նիկոլայ I ցարի վավերացրած այս իրավական ակտը սոսկ վարչական կարգավորում չէր, այլ աշխարհիկ կայսրության կողմից Հայ Եկեղեցու հոգևոր ինքնավարությունը կլանելու բացահայտ փորձ։ Օգտագործելով Արևելյան Հայաստանի՝ Ռուսաստանին միացման քաղաքական իրողությունը՝ ցարական վարչակազմը «Պոլոժենիե»-ով սահմանափակեց կաթողիկոսների ընտրության կարգը՝ վերջնական որոշման իրավունքը վերապահելով կայսրին, և կազմալուծեց եկեղեցական ավանդական կառավարման համակարգը՝ այն փոխարինելով Սինոդով, որտեղ ներկա էր պետական նախարարության հատուկ պաշտոնյան՝ պրոկուրորը։ Այս գործընթացում ցարական իշխանությունը հենվում էր նաև եկեղեցու ներսում եղած այն հոգևորականների վրա, ովքեր պատրաստ էին սեփական ամբիցիաները բավարարել կայսերական բյուրոկրատիայի աջակցությամբ։ Այսպիսով, աշխարհիկ դատարաններն ու օրենքները, ներքին կոնֆորմիզմի օգնությամբ, փորձում էին հայոց հոգևոր հայրապետին վերածել կայսերական չինովնիկի, իսկ եկեղեցական կանոնները հարմարեցնել պետական բյուրոկրատիային։
Աստվածաբանական և պատմական տեսանկյունից այս երևույթը խորքային զուգահեռներ ունի Արիոսական ճգնաժամի (4-րդ դար) հետ, երբ բացարձակ քաղաքական իշխանությունը՝ հանձինս Կոստանդիոս II կայսեր, որդեգրեց արիոսական հերետիկոսությունը և փորձեց պարտադրել այն ողջ տիեզերական եկեղեցուն «կեղծ խաղաղության և միասնության» օրակարգով։ Այդ ժամանակ կայսերական ճնշումներին տեղի տվեցին և կապիտուլյացիայի ենթարկվեցին հարյուրավոր եպիսկոպոսներ ու բարձրաստիճան հոգևորականներ՝ ստորագրելով կեղծ դավանագրերի տակ, որպեսզի պահպանեն իրենց աթոռներն ու խուսափեն աքսորից։ Ինչպես հիշատակում են պատմիչները, ողջ քրիստոնեական աշխարհը մեկ գիշերում արթնացավ և հառաչեց՝ տեսնելով, որ ինքը դարձել է արիոսական։ Այդ դրամատիկ ճգնաժամի ժամանակ միայն եզակի անհատներ՝ ինչպիսին էր Աթանաս Ալեքսանդրացին, ընդդիմացան կայսերական ողջ մեքենային և ներսի դավաճանությանը։ Երբ Աթանասին ասացին, որ «ողջ աշխարհը քո դեմ է», նա պատասխանեց՝ «ուրեմն Աթանասը՝ ընդդեմ աշխարհի» (Athanasius contra mundum)։ Այս պատմական զուգահեռը ցույց է տալիս, որ երբ աշխարհիկ օրենքներն ու ներքին կոնֆորմիզմը փորձում են կլանել հոգևոր հեղինակությունը, եկեղեցու իսկական էությունը պահպանվում է ոչ թե հարմարվող մեծամասնության, այլ անհատական էթիկական դիմադրության շնորհիվ, ինչի վառ դրսևորումն այսօր տեսանելի է նաև հայաստանյան ներկայիս հոգևոր դիմակայության առաջնագծում։
Հայաստանյան ներկայիս հանրային դիսկուրսը գտնվում է բացարձակ էսթետիկական՝ մակերեսային փուլում, որտեղ սրբությունն ու պետական շահը վերածվել են մեդիա-տեսարանի և լրահոսի զվարճանքի։ Կաթողիկոսին պաշտպանելը կամ նրա հրաժարականը պահանջելը վերածվել է հանրային «թրենդի»։ Այս կեղծ բևեռացումը, որտեղ մի կողմում կառավարվող, սիմուլյատիվ ագրեսիվ ամբոխն է ու հարմարվող հոգևորականությունը, իսկ մյուս կողմում՝ ինստիտուտը պաշտպանող ստվար զանգվածը, միտումնավոր սնվում է մեկ մարդու կողմից՝ հասարակությանը ներքին տագնապի մեջ պահելու և ազգային հիմնասյուները մեկ առ մեկ քանդելու համար, ինչը թույլ է տալիս հասնել երկրի ամբողջական հոգևոր կապիտուլյացիային։ Երբ հասարակությունը թույլ է տալիս, որ իր հոգևոր հայրապետը դատվի աշխարհիկ, անցողիկ քաղաքական կոնյունկտուրայի դատարանում, նա դրանով իսկ ստորագրում է սեփական ինքնության կապիտուլյացիայի տակ։
Այս իրավիճակում ներքին դրաման հասնում է իր կուլմինացիոն կետին, քանի որ ստեղծված արժեքային և քաղաքական ճգնաժամը չունի պարզունակ մեխանիկական կամ կառուցվածքային լուծում։ Սա մի օնտոլոգիական փակուղի է, որտեղ կողմերից մեկի հաղթանակը չի վերականգնում խախտված հավասարակշռությունը։ Իսկական դրաման կայանում է նրանում, որ անհատը հայտնվում է արհեստական ամբոխի աղմուկի, ներքին կոլաբորացիոնիզմի, գլոբալ ու տարածաշրջանային կեղծ նարատիվների և ինստիտուցիոնալ ճգնաժամի արանքում՝ դատապարտված լինելով բացարձակ միայնության։ Սա այն ներքին տագնապն է (Angst), երբ արտաքին աշխարհի բոլոր հենարանները՝ և՛ պետական, և՛ ինստիտուցիոնալ-եկեղեցական, երերում են, և հասարակությունը հակվում է դեպի տոտալ նիհիլիզմ՝ բոլոր տեսակի բարձրագույն արժեքների, սրբությունների և հեղինակությունների ժխտում։
Դատապարտված լինելով ատոմիզացված հասարակության անոմիայի պայմաններում ապրելուն՝ հայ մարդը հայտնվում է թվային ու վարչական սիմուլյացիաների թակարդում, որտեղ հոգևոր ինքնության պահպանումը պահանջում է ոչ թե արտաքին աղաղակ կամ աշխարհիկ դատավարությունների մասնակցություն, այլ ներքին, տառապալից անդրադարձ։ Ողբերգությունն այն է, որ հասարակությունը, ներքաշվելով այս մեդիա-ներկայացման և հրապարակային աղմուկի մեջ, ավելի է խորացնում իր սեփական հոգևոր դատարկությունը՝ կանգնելով Աստծո, սեփական պատմական կոչման և, ի վերջո, պետական գոյության լիակատար անհետացման անդունդի եզրին։
Սլավի-Ավիկ Հարությունյան
