Հա­յաս­տա­նի իշ­խա­նա­ւոր մա­կար­դա­կում հա­յու­թեան հա­մազ­գա­յին օ­րա­կար­գի մեր­ժու­մին դիր­քա­ւո­րում­նե­րը կը թու­լաց­նեն ցե­ղաս­պա­նու­թեան ճա­նաչ­ման եւ հա­տուց­ման շուրջ տա­րի­նե­րով կու­տա­կո­ւած քա­ղա­քա­կան դրա­մագ­լու­խը. «Ազատ օր»

­­­Թուրք-ատր­պէյ­ճա­նա­կան յար­ձա­կո­ղա­կա­նու­թիւ­նը եւ ա­նոր յա­ջոր­դած ա­ղէ­տը ոչ միայն տա­րած­քա­յին կո­րուստ­նե­րու ու հա­յա­թափ­ման պատ­ճառ դար­ձան, այ­լեւ ծանր հա­րո­ւած հաս­ցու­ցին մեր բո­վան­դակ ժո­ղո­վուր­դի ազ­գա­յին ինք­նավս­տա­հու­թեան եւ քա­ղա­քա­կան կամ­քին։ Ա­ւե­լի վտան­գա­ւո­րը՝ ­Հա­յաս­տա­նի իշ­խա­նա­ւոր մա­կար­դա­կին վրայ յայտ­նո­ւած հա­յու­թեան հա­մազ­գա­յին օ­րա­կար­գի մեր­ժու­մին ու նսե­մաց­ման հե­տե­ւո­ղա­կան դիր­քա­ւո­րում­նե­րը, ո­րոնք փաս­տօ­րէն կը թու­լաց­նեն ցե­ղաս­պա­նու­թեան ճա­նաչ­ման եւ հա­տուց­ման հար­ցին շուրջ տա­րի­նե­րով կու­տա­կո­ւած քա­ղա­քա­կան դրա­մագ­լու­խը։ Այս մթնո­լոր­տը ան­խու­սա­փե­լիօ­րէն ծանր կ­՚ազ­դէ նաեւ սփիւռ­քին վրայ, ուր աս­տի­ճա­նա­բար կը տա­րա­ծո­ւի հիաս­թա­փու­թիւն եւ նպա­տա­կի ար­ժեզր­կում։
­Հայ քա­ղա­քա­կան միտ­քը ան­կա­րող կը թո­ւի ըլ­լալ ձե­ւա­կեր­պե­լու միաս­նա­կան օ­րա­կարգ մը, որ պի­տի հա­մա­կար­գէ պե­տա­կան, դի­ւա­նա­գի­տա­կան եւ սփիւռ­քեան ջան­քե­րը, որ­պէս­զի ­Հա­յոց ցե­ղասպա­նու­թեան ճա­նա­չում­նե­րու ա­լի­քէն ետք, հա­տուց­ման օ­րա­կար­գի ճշդու­մը եւ մի­ջազ­գա­յին զօ­րա­շար­ժը դառ­նայ հա­մա­հայ­կա­կան մտա­ծո­ղու­թեան ա­ռաջ­նա­կարգ սե­ւե­ռում։

Այս պայ­ման­նե­րուն տակ, յու­շը դար­ձեալ կը գրա­ւէ տի­րա­կան դիրք, փո­խա­րի­նե­լով պայ­քա­րի եւ պա­հան­ջա­տի­րու­թեան ո­գին։ Ո­գե­կո­չում­նե­րը կը բազ­մա­նան, խօս­քե­րը կը հնչեն, սա­կայն կը պակ­սի հա­մազ­գա­յին ռազ­մա­վա­րա­կան հո­րի­զո­նը։ ­Յի­շո­ղու­թիւ­նը, որ պի­տի ծա­ռա­յէր որ­պէս պայ­քա­րի հիմք, կը վե­րա­ծո­ւի մեզ բա­ւա­րա­րող նպա­տա­կի։

Ա՛յս ի­րա­կա­նու­թեան մէջ կը նշմա­րուի հիմ­նա­կան վտան­գը՝ յու­շի գե­րա­կա­յու­թիւ­նը կ­՚ա­ռաջ­նոր­դէ քա­ղա­քա­կան եւ պա­հան­ջա­տի­րա­կան նա­հան­ջի։
Հ­րա­մա­յա­կան կը դառ­նայ շրջան­ցել այս ետ­դար­ձը, ստեղ­ծել հա­մա­հայ­կա­կան պա­հան­ջա­տի­րու­թեան նոր ա­լիք մը, որ պի­տի ա­ռաջ­նոր­դո­ւի հա­մազ­գա­յին մէկ եւ ամ­բող­ջա­կան քա­ղա­քա­կան ու պա­հան­ջա­տի­րա­կան օ­րա­կար­գի մշա­կու­մով։ ­Շար­ժու­մը կը պա­հան­ջէ իր մէջ ամ­փո­փել հայ­րե­նի եւ սփիւռ­քեան քա­ղա­քա­կան միտ­քի միաս­նա­կան մշա­կու­մը, իսկ հայ­րե­նի պե­տու­թիւ­նը պէտք է դառ­նայ ա­ռաջ­նոր­դող մղիչ ու­ժը այդ շար­ժու­մին, որ հա­մա­հայ­կա­կան հռչա­կա­գի­րի ուժգ­նու­թեամբ նոր մղում պի­տի տայ ­Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թեան մի­ջազ­գա­յին ճա­նաչ­ման եւ հա­տուց­ման գոր­ծըն­թա­ցին։
Անհ­րա­ժեշտ է ձե­ւա­կեր­պել հա­մազ­գա­յին նոր բա­նա­ձեւ մը, որ պի­տի շրջան­ցէ այս փա­կու­ղին եւ պի­տի վե­րա­կազ­մա­կեր­պէ պա­հան­ջա­տի­րա­կան պայ­քա­րը։ ­