Հայաստանի պետական ֆինանսների շուրջ քննարկումները վերջերս առավել հաճախ են կենտրոնանում պետական պարտքի և բյուջեի պակասուրդի ցուցանիշների վրա, քանի որ հենց դրանք են այն առանցքային մակրոտնտեսական գործոնները, որոնք երկարաժամկետ հեռանկարում կարող են որոշել երկրի տնտեսական կայունության, զարգացման հնարավորությունների, պետական ինքնուրույնության և ֆինանսական անվտանգության մակարդակը։
Առաջին հայացքից կարող է թվալ, որ Հայաստանի ֆինանսական վիճակը 2025 թվականին շարունակում է մնալ վերահսկելի սահմաններում, քանի որ պետական պարտք/ՀՆԱ հարաբերակցությունը նույնիսկ որոշակիորեն նվազել է՝ 47,7 տոկոսից հասնելով 47,2 տոկոսի, իսկ բյուջեի պակասուրդը, թեև կազմել է 418,8 միլիարդ դրամ, զգալիորեն ցածր է եղել պլանավորված ցուցանիշից։ Սակայն մակերեսային գնահատականները հաճախ չեն արտացոլում այն խորքային ռիսկերը, որոնք թաքնված են թվերի հետևում և որոնք կարող են աստիճանաբար վերածվել տնտեսական ու քաղաքական լուրջ մարտահրավերների։ Այս թեմային մանրամասն անդրադարձել է նաև «Լույս» հիմնադրամն իր վերջին վերլուծության մեջ։
Պետական բյուջեի պակասուրդն, ըստ էության, նշանակում է, որ պետության ծախսերը գերազանցում են եկամուտները, և այդ տարբերությունը պետք է լրացվի պարտք վերցնելու կամ այլ ֆինանսական աղբյուրների միջոցով։ 2025 թվականին Հայաստանի պետական բյուջեն կատարվել է 418,8 միլիարդ դրամ պակասուրդով, ինչը նախորդ տարվա ցուցանիշից (376,1 միլիարդ դրամ) զգալի բարձր է։ Թեև պակասուրդի հարաբերակցությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ պահպանվել է նույն՝ 3,7 տոկոս մակարդակում, այդ հանգամանքը չի նշանակում, որ խնդիրը կորցնում է իր արդիականությունը։ Ընդհակառակը, եթե տնտեսությունը շարունակաբար գործում է պակասուրդային ֆինանսավորման պայմաններում, ապա պետությունը ստիպված է լինում ամեն տարի ավելացնել իր պարտքային պարտավորությունները՝ պահպանելու ընթացիկ ծախսերը, սոցիալական ծրագրերը, պաշտպանության ֆինանսավորումը և ենթակառուցվածքային նախագծերը։
Հատկանշական է, որ 2025 թվականին պակասուրդը պլանավորվածից ավելի ցածր է եղել ոչ այնքան ծախսերի կառավարման բացառիկ արդյունավետության, որքան եկամուտների գերակատարման և որոշ ծախսերի թերի կատարման հետևանքով։ Սա կարևոր հանգամանք է, քանի որ եթե ծախսերի թերի կատարումը վերաբերում է հատկապես կապիտալ ծրագրերին, ապա կարճաժամկետ ֆինանսական կարգապահությունը կարող է վերածվել երկարաժամկետ զարգացման խնդիրների։ Երբ ճանապարհաշինության, էներգետիկ ենթակառուցվածքների, ջրային համակարգերի, կրթական կամ առողջապահական օբյեկտների ներդրումային ծրագրերը չեն իրականացվում նախատեսված ծավալով, պետությունը կարող է թվացյալ կերպով բարելավել պակասուրդի ցուցանիշը, սակայն իրականում կորցնում է ապագա տնտեսական աճի հիմքերը։
Կարդացեք նաև
Բյուջեի պակասուրդի աճը նաև ազդակ է այն մասին, որ պետական ծախսային համակարգն ավելի արագ է ընդլայնվում, քան եկամտային բազան։ Եթե տնտեսական աճը դանդաղի, հարկային մուտքերը նվազեն կամ արտաքին տնտեսական միջավայրը վատթարանա, ապա նույն մակարդակի պետական ծառայությունների և սոցիալական պարտավորությունների պահպանումը կարող է պահանջել նոր պարտքեր։ Այսպիսով, ձևավորվում է ֆինանսական կախվածության մի շղթա, որտեղ յուրաքանչյուր հաջորդ տարվա ծախսերի մի մասը ֆինանսավորվում է ոչ թե ընթացիկ եկամուտներով, այլ նախորդ տարիների պարտքային քաղաքականության շարունակությամբ։
Պակասուրդի ֆինանսավորման կառուցվածքը նույնպես ուշադրության արժանի հարց է։ 2025 թվականին ներքին աղբյուրներից ֆինանսավորումը կազմել է 280,8 միլիարդ դրամ, իսկ արտաքին աղբյուրներից՝ 137,9 միլիարդ դրամ։ Սա նշանակում է, որ Հայաստանի կառավարությունը գնալով ավելի մեծ չափով ապավինում է ներքին ֆինանսական շուկային։ Մի կողմից՝ սա նվազեցնում է արտաքին կախվածությունը և արժութային ռիսկերը, սակայն մյուս կողմից էլ ստեղծում է լրացուցիչ ճնշում երկրի ֆինանսական համակարգի վրա։ Երբ կառավարությունը մեծ ծավալներով պարտատոմսեր է տեղաբաշխում ներքին շուկայում, այն մրցակցության մեջ է մտնում մասնավոր հատվածի հետ։ Բանկերը և ներդրողները հաճախ նախընտրում են ներդրումներ կատարել պետական պարտատոմսերում, քանի որ դրանք համարվում են ավելի անվտանգ։ Արդյունքում մասնավոր բիզնեսի համար վարկային ռեսուրսների հասանելիությունը կարող է սահմանափակվել, իսկ տոկոսադրույքները՝ բարձրանալ։ Տնտեսագիտական գրականության մեջ այս երևույթը հայտնի է որպես «մասնավոր ներդրումների դուրսմղում», երբ պետական փոխառությունները սահմանափակում են մասնավոր հատվածի ներդրումային ակտիվությունը։
Արսեն ՍԱՀԱԿՅԱՆ
Հոդվածն ամբողջությամբ՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
