Տասնամյակներ շարունակ Երևանի և Մոսկվայի միջև հարաբերությունները կառուցված էր ոչ միայն դիվանագիտական հարաբերությունների, այլ նաև Հայաստանի անվտանգության և ռազմավարության հիմքերի վրա: Սակայն այսօր այս թվացյալ անխորտակելի դաշինքը բախվել է աննախադեպ սառեցման։ Գլխավոր հարցը հետևյալն է. արդյո՞ք մենք ականատես ենք «ռազմավարական դաշինքի» դարաշրջանի ավարտին, թե՞ անխուսափելի վերաիմաստավորմանը: Այս մտերմության արմատները, ռազմական դաշինքներից այն կողմ, հյուսված էին պատմության, կրոնի և Ռուսաստանում հայկական սփյուռքի ներկայության մեջ: Մոսկվան միշտ եղել է Երևանի անվտանգության միակ երաշխավորը արտաքին սպառնալիքներից։ Սակայն, Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմից հետո տեղի ունեցած զարգացումները և վերջին սահմանային ճգնաժամերը հայ պետական գործիչների շրջանում ստեղծեցին «անվտանգության մեկուսացման» խորը զգացողություն և լրջորեն խաթարեցին այն գաղափարը, որ միայն Ռուսաստանը է Հայաստանի գոյատևման երաշխավորը։
Շրջադարձային պահը սկսվեց այն ժամանակ, երբ Երևանը զգաց, որ Ռուսաստանի ռազմավարական առաջնահերթությունները Կովկասում այլևս չեն համապատասխանում Հայաստանի կենսական շահերին։ Մյուս կողմից, Մոսկվան նաև խորապես դժգոհ է Երևանի դիվանագիտական տատանումներից և Բրյուսելի, Վաշինգտոնի և նույնիսկ Թեհրանի հետ հարաբերությունները ընդլայնելու փորձերից: Այս քաղաքական լարվածությունը հանգեցրել է վստահության մթնոլորտի բացակայությանը, որը շատ վերլուծաբաններ համարում են երկու նախկին դաշնակիցների միջև «ռազմավարական բաժանման ժամանակաշրջանի սկիզբ»:
Սակայն տնտեսական իրողությունները ամուր թել են, որը հեշտությամբ չի կարելի կտրել։ Հայաստանի կախվածությունը ռուսական էներգակիրներից, երկրի լայնածավալ սպառողական շուկան հայկական արտադրանքի համար և Մոսկվայում հայ աշխատուժի առկայությունը լծակներ են, որոնք կանխում են Հայաստանի և Ռուսաստանի կապերի լիակատար խզումը։ Ռուսաստանը մնում է Հայաստանի ամենամեծ առևտրային գործընկերը, և ցանկացած հանկարծակի բաժանում կարող է կործանարար հարված հասցնել Հայաստանի տնտեսության փխրուն կառուցվածքին։
Այսօր Հայաստանը վարում է «բազմակողմ արտաքին քաղաքականություն», ինչը նշանակում է, ու առանց լիովին դուրս գալու Մոսկվայի ուղեծրից, Արևմուտքի օգնությամբ և եվրոպական ինստիտուտների հետ ավելի ինտեգրմամբ՝ այն փորձում է կարգավորել իր անվտանգության հավասարակշռությունը։
Կարդացեք նաև
Մինչդեռ, հենվելով ակտիվ դիվանագիտության վրա և որպես անկախ խաղացող Հայաստանը փորձում է ամրապնդել իր դիրքերը տարածաշրջանում, որպեսզի այլևս չլինի մեծ տերությունների աշխարհաքաղաքական մրցակցության զոհը։
Այս փոխակերպման արդյունքն այլևս «կույր դաշինք» չէ, այլ «սառը ռեալիզմի» դարաշրջան մուտք գործելը։ Այս նոր մոդելում երկու մայրաքաղաքներն էլ փորձարկում են միմյանց սահմանները, որտեղ անցյալի հավատարմությունը զիջել է ազգային շահերի անողոք հաշվարկներին։ Այսօրվա Երևանը չի փորձում ժխտել Ռուսաստանին, այլ ձգտում է անկախության նոր սահմանման ճշտել մի տերության հարևանությամբ, որին տարիներ շարունակ համարել է իր «միակ դաշնակիցը»։ Չնայած այս միտումը մտահոգություն է առաջացրել Կրեմլի մոտ, Հայաստանը կարծում է, որ իր անվտանգության գործընկերների դիվերսիֆիկացումը, ներկայիս լարված մթնոլորտում գոյատևելու միակ միջոցն է երկրի համար։ Մնում է տեսնել, թե արդյոք այս «նոր հեռավորությունը» կհանգեցնի կայուն և քաղաքակիրթ հավասարակշռության, թե՞ Կրեմլի զայրույթը այս քաղաքական շրջադարձի նկատմամբ կրկին կփոխի Կովկասում իրավիճակի հավասարակշռությունը՝ նոր և անկանխատեսելի ճգնաժամի օգտին։
Հեղինակներ՝
Դոկտոր Աֆսանեհ Ղայիմ, Կենտրոնական Ասիայի և Կովկասի հարցերով փորձագետ
Դոկտոր Աբբաս Էղբալ Մեհրան, Կենտրոնական Ասիայի և Կովկասի հարցերով փորձագետ
Թարգմանեց՝ Սահակ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴՅԱՆԸ
Թեհրան, Իրան
