Տ. Իսահակ եպիսկոպոս Պողոսյանի ֆեյսբուքյան գրառումը
Հայ Եկեղեցու ավանդությունը. մեռելոց, հոգեհանգիստ։
Մահվան և հարության խորհուրդը Հայ Եկեղեցու ծիսական գիտակցության մեջ
Հայ Եկեղեցու հոգևոր ավանդության մեջ մահը երբեք չի ընկալվել որպես վերջնական անհետացում կամ մարդու գոյության ավարտ։ Քրիստոնեական հավատքի հիման վրա այն հասկացվել է որպես անցում և ժամանակավոր բաժանում, որի վերջնական պատասխանը տրվում է Քրիստոսի Հարությամբ։
Հայ Եկեղեցու ամբողջ ծիսական կյանքը կառուցված է այս համոզման շուրջ. «Քրիստոս Իր մահվամբ մահը հաղթեց և Իր Հարությամբ բացեց նոր կյանքի ճանապարհը մարդկության համար»։ Այս հավատքն արտահայտվում է Սուրբ Պատարագի կենտրոնական խոստովանության մեջ. «մահուամբ զմահ կոխեաց եւ յարութեամբն իւրով մեզ զկեանս պարգեւեաց»։
Այս դավանությունը պարզապես հարութենական տոնական բանաձևում չէ։ Այն ամբողջ քրիստոնեական մահագիտության հիմքն է։ Եթե Քրիստոս հարություն առավ, ապա մահը այլևս չի կարող լինել մարդու վերջնական ճակատագիրը։
Հայ Եկեղեցու հայրերն ու հոգևոր հեղինակները մահվան մասին խոսելիս մշտապես պահպանում են երկու իրականությունների հավասարակշռությունը.
մարդու երկրային կյանքի ավարտի լրջությունը և Աստծու խոստացած հարության հույսը։
Այդ պատճառով հայկական հոգևոր ավանդության մեջ գերեզմանը միաժամանակ և՛ տրտմության, և՛ հույսի վայր է։ Այն հիշեցնում է մարդու մահկանացու լինելը, բայց նաև մատնանշում է Քրիստոսի վերադարձի օրը։ Սաղմոսերգուն ասում է. «Թանկագին է Տիրոջ առաջ Նրա սրբերի մահը» (Սաղմ. 115։6)։ Մահը Աստծու համար անտեսանելի, անհաղթահարելի չէ։ Նա ճանաչում է մարդուն նույնիսկ մահվան մեջ և շարունակում է Իր սիրո հարաբերությունը նրա հետ։
«Հոգեհանգիստ» հասկացությունը. հանգիստը որպես Քրիստոսի մեջ խաղաղություն
Հայերեն «հոգեհանգիստ» բառը կազմված է երկու բաղադրիչից՝ «հոգի» և «հանգիստ»։ Սակայն եկեղեցական իմաստով այն չի նշանակում միայն հոգու հանգստություն։ Այն խորապես կապված է աստվածաշնչյան այն պատկերին, ըստ որի Աստծու մեջ գտնված մարդը մտնում է խաղաղության և սպասման վիճակ։ Հին Կտակարանում «հանգիստը» հաճախ կապված է Աստծո ներկայության հետ. «Իմ ժողովուրդը խաղաղության բնակավայրում պիտի ապրի, ապահով և հանգիստ բնակատեղիներում» (Հմմտ. Ես. 32։18)։
Նոր Կտակարանում այս գաղափարը ստանում է քրիստոսաբանական իմաստ. «Եկեք Ինձ մոտ, բոլոր հոգնածներ և բեռնավորվածներ, և Ես ձեզ կհանգստացնեմ» (Մատթ. 11։28)։ Քրիստոսի տված հանգիստը պարզապես ֆիզիկական դադար չէ։ Այն մարդու ամբողջական վերականգնումն է Աստծու ներկայության մեջ։ Այս իմաստով հոգեհանգիստը Եկեղեցու աղոթքն է, որով նա խնդրում է, որ հանգուցյալը գտնվի Աստծու խաղաղության մեջ և սպասի հարության լրումին։ Ուշադրության արժանի է, որ Հայ Եկեղեցու աղոթքներում հիմնական շեշտը դրվում է ոչ միայն մահվան փաստի, այլ Աստծու ողորմության վրա. «Հանգուցեալ ծառային Քո, Տէր, ի լոյս երեսաց Քոց»։ Այստեղ «հանգիստը» կապված է Աստծու լույսի և ներկայության հետ։ Հետևաբար հոգեհանգիստը միայն մահվան խորհրդի բացատրություն չէ։ Այն հավատքի գործողություն է, որով Եկեղեցին հանգուցյալին հանձնում է Աստծու կենդանի սիրուն։
Մեռելոցը որպես հիշատակի և հարության արտահայտություն
Հայ ժողովրդի եկեղեցական կյանքում «մեռելոց» բառը երբեմն կարող է ընկալվել որպես սգո օր, սակայն իր խորագույն իմաստով այն հարության հավատքի արտահայտություն է։
Մեռելոցի օրը Եկեղեցին հավաքվում է հիշելու իր ննջեցյալներին, աղոթելու նրանց համար և նորոգելու այն համոզումը, որ մահը չի բաժանում Քրիստոսի մեջ եղածներին։
Այս ավանդությունը կապված է վաղ քրիստոնեական սովորության հետ՝ հատուկ օրեր հատկացնել ննջեցյալների հիշատակությանը։ Սակայն Հայ Եկեղեցու ընկալման մեջ հիշատակը երբեք չի սահմանափակվում միայն անցյալով։ Այն ունի երեք չափում.
1. Հիշողություն
Եկեղեցին չի մոռանում իր զավակներին։ Անունների հիշատակությունը սիրո վկայություն է։
2. Աղոթք
Եկեղեցին նրանց վստահում է Աստծո ողորմությանը։
3. Հույս
Եկեղեցին սպասում է համընդհանուր հարությանը։
Այս երեքը կազմում են մեռելոցի աստվածաբանական կառուցվածքը։ Մարդը հիշվում է ոչ թե որպես անցյալում մնացած մեկը, այլ որպես Աստծու կողմից կանչված անձ, որի վերջնական ճակատագիրը բացահայտվելու է հարության օրը։
Շարականը և ննջեցյալների համար աղոթքի աստվածաբանությունը
Հայ Եկեղեցու շարականային ավանդությունը հանդիսանում է այն միջավայրը, որտեղ հատկապես խորությամբ արտահայտվել է մահվան և հարության քրիստոնեական ըմբռնումը։ Շարականը միայն գեղեցիկ հոգևոր երգ չէ։ Այն դավանաբանական տեքստ է, որի միջոցով Եկեղեցին աղոթում և խոստովանում է իր դավանանքը։ Ննջեցյալների հիշատակին նվիրված շարականներում հիմնական թեմաները հետևյալն են.
մարդկային կյանքի անցողիկությունը, մեղքի հետևանքով մահվան իրականությունը, Քրիստոսի հաղթանակը գերեզմանի նկատմամբ, համընդհանուր հարության սպասումը։ Մեռելոցների շարականների ընդհանուր պատկերային լեզուն հաճախ օգտագործում է «ննջում» հասկացությունը։
Ինչպես արդեն տեսանք Նոր Կտակարանում, «քունը» արտահայտում է այն համոզումը, որ մահը ժամանակավոր վիճակ է՝ սպասելով Աստծու արթնացնող զորությանը։ Հայ շարականային մտածողության մեջ գերեզմանը երբեք չի ներկայացվում որպես վերջնական լռություն։ Այն ուղղված է դեպի այն օրը, երբ «մեռելները պիտի լսեն Աստծո Որդու ձայնը և հառնեն» (Հովհ. 5։28–29)։ Այսպիսով, եկեղեցական երգեցողությունը դառնում է աստվածաբանական ուսուցում։
Հավատացյալը սովորում է ոչ միայն սգալ, այլ նաև հուսալ։
Հանգուցյալի հանդեպ հարգանքը որպես հարության հավատքի արտահայտություն
Հայկական քրիստոնեական մշակույթում հանգուցյալի հանդեպ հարգանքը դրսևորվել է բազմաթիվ ձևերով.
գերեզմանի խնամք, աղոթք, խնկավառություն, մոմավառություն, ողորմություն, Սուրբ Պատարագի ընթացքում հիշատակություն։ Այս գործողությունները երբեք չեն եղել պարզապես ընտանեկան ավանդույթներ։ Դրանք արտահայտում են քրիստոնեական մարդաբանությունը։
Եթե մարդն ստեղծված է Աստծու պատկերով (Ծննդ. 1։26–27), և եթե մարմինը կոչված է հարության (Ա Կորնթ. 15։42–44), ապա մարդու մահացած մարմինը նույնպես արժանի է հարգանքի։ Քրիստոնեական հարգանքը հանգուցյալի նկատմամբ հիմնված է այն համոզման վրա, որ Աստված չի լքում Իր ստեղծագործությանը։ Այս պատճառով գերեզման այցելելը միայն անցյալի հետ հանդիպում չէ։ Այն հավատքի խոստովանություն է՝ ուղղված ապագային։
Հայ Եկեղեցու մեջ հոգեհանգիստը և մեռելոցը ծնվում են ոչ թե մահվան վախից, այլ հարության հավատքից։ Հայ քրիստոնեական ավանդությունը պահպանել է այն սկզբունքը, որը ամբողջ Եկեղեցու ընդհանուր հավատքն է. մահը չի բաժանում նրանց, ովքեր միավորված են Քրիստոսի մեջ։
Հանգուցյալների հիշատակությունը հետևաբար սիրո, հավատքի և հույսի գործողություն է։ Եկեղեցին հիշում է նրանց, որովհետև Աստված է հիշում։ Եկեղեցին աղոթում է նրանց համար, որովհետև հավատում է Աստծու ողորմությանը։ Եկեղեցին սպասում է նրանց հետ, որովհետև սպասում է ընդհանուր հարությանը։ Այս ամբողջ հավատքը ամփոփվում է առաքելական խոսքի մեջ. «Որտե՞ղ է, մահ, քո հաղթությունը, որտե՞ղ է, գերեզման, քո խայթոցը» (Ա Կորնթ. 15։55)։
Գերեզմանը, խաչքարը և հիշատակի նյութական խորհրդաբանությունը. մարմնի արժանապատվությունը և հարության սպասումը
Մարդու մարմինը քրիստոնեական մարդաբանության մեջ
Հանգուցյալի նկատմամբ քրիստոնեական հարգանքը հնարավոր չէ ամբողջությամբ հասկանալ առանց մարմնի մասին քրիստոնեական ուսմունքի։ Քրիստոնեությունը երբեք չի ընկալել մարդուն որպես մաքուր հոգևոր էակ, որի մարմինը ժամանակավոր և երկրորդական հավելում է։ Սուրբ Գրքի հայտնությունը մարդուն ներկայացնում է որպես ամբողջական անձ՝ ստեղծված հոգու և մարմնի միասնությամբ՝ «Տեր Աստված մարդուն ստեղծեց հողի փոշուց և նրա ռունգերի մեջ կենդանության շունչ փչեց, և մարդը եղավ կենդանի էակ» (Ծննդ. 2։7)։ Այս տեքստը ցույց է տալիս մարդկային գոյության երկակի, բայց անբաժանելի կառուցվածքը։ Մարդը միաժամանակ կապված է հողի հետ և բաց է Աստծու շնչի նկատմամբ։ Մարմինը պարզապես արտաքին պատյան չէ, այլ ստեղծագործության մաս։ Քրիստոնեական հավատքի համար այս ճշմարտությունը վերջնականապես հաստատվում է Քրիստոսի Մարմնավորման և Հարության մեջ։ «Եվ Բանը մարմին եղավ և բնակվեց մեր մեջ» (Հովհ. 1։14)։ Աստծու Որդին չընդունեց մարդկային բնությունը միայն հոգևոր մակարդակում։ Նա ընդունեց ամբողջական մարդկային գոյությունը՝ մարմնով, տառապանքով, մահվամբ և հարությամբ։ Այս պատճառով մարմնի արժանապատվությունը քրիստոնեության համար կապված է հենց Քրիստոսի խորհրդի հետ։ Եթե Աստված Իր Որդու մեջ ընդունեց մարդկային մարմինը, ապա մարմինը չի կարող լինել անարժեք կամ անցողիկ իրականություն։
Մարմնի հարությունը և գերեզմանի աստվածաբանական իմաստը
Քրիստոնեական հավատքի ամենակարևոր առանձնահատկություններից մեկը մարմնական հարության հավատքն է։ Պողոս առաքյալը գրում է. «Մեռելների հարությունը այսպես է. սերմանվում է ապականությամբ, հարություն է առնում անապականությամբ. սերմանվում է անարգությամբ, հարություն է առնում փառքով» (Հմմտ. Ա Կորնթ. 15։42–43)։ Առաքյալը չի խոսում հոգու ազատման մասին մարմնից, այլ ամբողջ մարդու նորոգման մասին։ Աստծու փրկությունը վերաբերում է ամբողջ անձին։ Այս պատճառով գերեզմանը քրիստոնեական ընկալման մեջ պարզապես պահման վայր չէ։ Այն սպասման վայր է։ Հին քրիստոնեական տապանական գրություններում հաճախ հանդիպող «ննջում է» արտահայտությունը հենց այս հավատքի արտահայտությունն է։ Քունը ենթադրում է արթնանալու սպասում։ Նույն պատկերն օգտագործում է Քրիստոս Ղազարոսի մասին խոսելիս. «Մեր բարեկամ Ղազարոսը ննջել է…» (Հովհ. 11։11)։ Այս խոսքը փոխում է մահվան ամբողջ ընկալումը։ Քրիստոսի ներկայության մեջ գերեզմանը դադարում է լինել վերջնական տարածք։
Գերեզմանը որպես հիշողության և հույսի վայր
Հայ քրիստոնեական մշակույթում գերեզմանը երբեք չի ընկալվել որպես պարզապես հողի տակ գտնվող տարածք։ Այն հիշողության սրբավայր է։ Գերեզմանը պահպանում է մարդու անունը, նրա կյանքի պատմությունը և նրա կապը համայնքի հետ։ Սակայն քրիստոնեական գերեզմանն ավելին է, քան հիշատակի վայրը։ Այն ուղղված է ապագային։
Այստեղ հանդիպում են երկու ժամանակներ. անցյալը՝ մարդու ապրած կյանքը, և ապագան՝ Աստծու խոստացած հարությունը։ Այս երկու չափումների միասնությունն է ստեղծում քրիստոնեական հանգստարանի խորհրդաբանությունը։ Եկեղեցական ավանդության մեջ գերեզմանների վրա հաճախ գրվում են խոսքեր, որոնք ոչ միայն ողբ են արտահայտում, այլ հավատք. «մինչև Քրիստոսի գալուստը»։ Թեև ձևակերպումները տարբեր են, գաղափարը նույնն է. մարդը հանձնված է ոչ թե մոռացությանը, այլ Աստծու խոստմանը։
Խաչքարը որպես հարության քարե խոստովանություն
Հայ ժողովրդի քրիստոնեական մշակույթի մեջ խաչքարը առանձնահատուկ տեղ ունի։ Այն պարզապես հուշարձան կամ զարդաքանդակ չէ, այլ՝ քարեղեն կամ քարով արտահայտված աստվածաբանություն։ Խաչքարի կենտրոնական նշանը խաչն է։ Սակայն հայկական քրիստոնեական պատկերագրության մեջ խաչը երբեք միայն տառապանքի խորհրդանիշ չէ։ Այն առաջին հերթին հաղթության նշան է՝ «Քավ լիցի, որ ես պարծենամ ուրիշ բանով, քան մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսի խաչով» (Գաղ. 6։14)։ Խաչը այստեղ փրկության դուռ է։ Այս պատճառով գերեզմանական խաչքարը քրիստոնեական աշխարհընկալման մեջ ասում է հետևյալը. մահվան վրա կանգնած է ոչ թե ամոթը, դատարկությունը կամ դատապարտությունը, այլ Խաչը և Հարությունը։
Խաչքարի բուսական և կենաց ծառի պատկերագրումները ևս ունեն խորքային նշանակություն։ Դրանք հիշեցնում են դրախտային Կենաց ծառը և ցույց են տալիս, որ Քրիստոսի Խաչը վերականգնում է այն կյանքը, որը մարդկությունը կորցրեց անկման պատճառով։ Այս իմաստով խաչքարը կարելի է հասկանալ որպես քարե Ավետարան՝ քարեղեն հարության խոստում։
Մարմնի հանդեպ հարգանքը և քրիստոնեական հուղարկավորությունը
Քրիստոնեական թաղման կարգը հիմնված է ոչ թե միայն հանգուցյալի նկատմամբ հարգանքի, այլ մարդու ապագա հարության հավատքի վրա։ Մարմինը հողին հանձնելը հիշեցնում է Ծննդոց 3։19-ի խոսքերը. «Հող էիր և հող կդառնաս»։ Սակայն այս խոսքը քրիստոնյայի համար չի ավարտվում միայն հողին վերադարձով։ Քրիստոսի Հարությունը բացում է մյուս և վերջնական հեռանկարը։
Հուղարկավորության աղոթքներում միաժամանակ առկա են շարականներ և գործողություններ, որոնք բովանդակում են խոնարհություն և վստահություն Աստծու հարուցող զորության նկատմամբ։ Այդ պատճառով քրիստոնեական հուղարկավորությունը-ճանապարհ դնելը՝ ոչ միայն հրաժեշտ է, այլ նաև հավատքի դավանություն։ Եկեղեցին մարմինը հանձնում է հողին՝ սպասելով այն օրվան, երբ Արարիչը նորից կհնչեցնի կյանքի խոսքը։
Հիշատակի նյութական նշանները և քրիստոնեական սերը
Գերեզմանի խնամքն ու հիշատակի արտահայտությունները ևս ինքնանպատակ գործողություններ չեն։ Դրանք արտաքին նշաններ են, որոնք արտահայտում են ներքին հավատքը։
Քրիստոնեական ավանդությունը միշտ հասկացել է, որ մարդը մարմնավոր էակ է և իր հավատքն արտահայտում է նաև նյութական նշանների միջոցով։ Ինչպես ջուրը, հացը, գինին և յուղը կարող են դառնալ աստվածային շնորհի նշաններ, այնպես էլ գերեզմանի նկատմամբ հարգանքը կարող է դառնալ սիրո և հույսի արտահայտություն։ Սակայն այս ամենի կենտրոնում միշտ մնում է Քրիստոս։ Առանց Քրիստոսի գերեզմանը դառնում է միայն անցյալի հիշատակ։ Քրիստոսի Հարությամբ գերեզմանը դառնում է սպասման վայր։
Եվ ուրեմն, գերեզմանն ու տապանաքարը Հայ Եկեղեցու ավանդության մեջ մահվան մշակույթ չեն, այլ հարության հավատքի արտահայտություն։ Քրիստոնյան հարգում է հանգուցյալին, որովհետև հավատում է, որ մարդը Աստծու պատկերն է և կոչված է հարության։ Նա պահպանում է գերեզմանը, որովհետև սպասում է այն օրվան, երբ Աստծու ձայնը կհնչի և «բոլոր նրանք, ովքեր գերեզմաններում են, պիտի լսեն Նրա ձայնը» (Հովհ. 5։28)։
Joseph Ratzinger, Eschatology: Death and Eternal Life, Washington, D.C.: The Catholic University of America Press, 1988.
Մաշտոց ծիսարան։
Շարակնոց Հայոց Եկեղեցւոյ։
Ներսես Շնորհալի, Հավատով խոստովանիմ։
