Լոնդոնի և Հոնկոնգի փորձը ցույց է տալիս, որ ավտոմոբիլային արտանետումների դեմ պայքարը կարող է հիմնվել տարբեր մեխանիզմների վրա։ Հայաստանի դեպքում վճռորոշը պետք է լինի ոչ թե մեքենայի մակնիշը կամ արտադրության տարեթիվը, այլ դրա փաստացի տեխնիկական վիճակը։
Երևանի օդի աղտոտվածության դեմ պայքարը հանրային առողջության պաշտպանության կարևոր խնդիր է։ Ավտոմոբիլային տրանսպորտն արտանետում է ազոտային օքսիդներ՝ NOₓ, որոնք նպաստում են քաղաքային օդում ազոտի երկօքսիդի՝ NO₂-ի առաջացմանը։ Վերջինիս բարձր կոնցենտրացիաները կապված են շնչառական համակարգի առողջական ռիսկերի հետ։
Հետևաբար ավտոմեքենաների արտանետումների վերահսկման անհրաժեշտությունն ինքնին վիճարկելու պատճառ չկա։ Սակայն կա շատ ավելի կարևոր հարց. ինչպե՞ս որոշել, թե որ մեքենան է իրականում աղտոտում օդը և որ մեքենայի շահագործումը պետք է սահմանափակել։
Եթե խնդիրը փորձենք լուծել պարզապես մեքենաների տարիքի կամ մակնիշի հիման վրա, կարող ենք ստանալ սոցիալապես ծանր, բայց բնապահպանական տեսանկյունից ոչ բավարար արդյունավետ քաղաքականություն։
Կարդացեք նաև
Ինչու Լոնդոնի մոդելը չի կարելի մեխանիկորեն կիրառել Երևանում
Լոնդոնում 2019 թվականից գործում է Ultra Low Emission Zone՝ ULEZ համակարգը, որը 2023 թվականի օգոստոսին ընդլայնվել է ամբողջ Մեծ Լոնդոնի տարածքով։
Համակարգի հիմնական չափանիշը մեքենայի հավաստագրված բնապահպանական դասն է։ Բենզինային մարդատար մեքենաներից սովորաբար պահանջվում է առնվազն Euro 4, իսկ դիզելայիններից՝ Euro 6 համապատասխանություն։ Չհամապատասխանող մեքենաները, բացառությունների բացակայության դեպքում, գոտում երթևեկելու համար վճարում են օրական 12.50 ֆունտ։
Համարանիշների ավտոմատ ճանաչման տեսախցիկները մեքենայի տվյալները համադրում են համապատասխանության ռեեստրի հետ։ Սակայն դրանք յուրաքանչյուր անցման պահին չեն չափում մեքենայի իրական NOₓ արտանետումները։
Լոնդոնյան մոդելը վարչարարության տեսանկյունից պարզ է, բայց այն ուղղակիորեն չի արձանագրում մեքենայի ընթացիկ տեխնիկական վիճակը։
Հայաստանի դեպքում սա հատկապես կարևոր է առնվազն երկու պատճառով։
Առաջին՝ մեքենաների գազային վերասարքավորումները։ Հայաստանում բազմաթիվ ավտոմեքենաներ ներմուծվել և հաշվառվել են որպես բենզինային, սակայն հետագայում վերասարքավորվել են սեղմված բնական գազով՝ CNG, կամ հեղուկացված նավթային գազով՝ LPG աշխատելու համար։
Մեքենայի սկզբնական գրանցման տվյալները միշտ չէ, որ ամբողջությամբ նկարագրում են դրա ընթացիկ տեխնիկական վիճակը։ Գազային համակարգերի մասին տեղեկությունը կարող է պահպանվել առանձին վարչական բազաներում՝ առանց ամբողջությամբ արտացոլվելու հրապարակվող վիճակագրության մեջ։
Իհարկե, գազով աշխատելը ինքնաբերաբար չի նշանակում NOₓ-ի ցածր արտանետումներ։ Արդյունքը կախված է շարժիչի կարգավորումից, կատալիզատորի աշխատանքից և այլ տեխնիկական պայմաններից։ Հենց այդ պատճառով էլ անհրաժեշտ է իրական չափումը։
Երկրորդ՝ կատալիզատորների վիճակը։ Մեքենայի գործարանային բնապահպանական դասը ենթադրում է արտանետումների մաքրման համակարգի պատշաճ աշխատանք։ Սակայն շահագործման ընթացքում կատալիզատորը կարող է անսարք դառնալ կամ հեռացվել։
Այդ դեպքում նույնիսկ համեմատաբար նոր մեքենան կարող է ունենալ բարձր արտանետումներ, մինչդեռ ավելի հին, բայց տեխնիկապես սարքին մեքենան կարող է համապատասխանել իր համար սահմանված պահանջներին։
Հայաստանում կատալիզատորների հեռացման տարածվածության վերաբերյալ ներկայացուցչական վիճակագրություն դեռ անհրաժեշտ է հավաքել։ Սակայն հենց այս տեխնիկական հնարավորությունն արդեն բավարար պատճառ է՝ մեքենայի տարիքը չհամարելու իրական արտանետումների միակ ապացույցը։
Հոնկոնգի փորձը. նախ չափել, հետո պահանջել
Հայաստանի համար առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում Հոնկոնգի փորձը։
Այնտեղ 2014 թվականի սեպտեմբերի 1-ից գործում է բենզինային և LPG մեքենաների արտանետումների հեռահար վերահսկման համակարգ։
Ճանապարհների եզրերին տեղադրված շարժական սարքերը առանց մեքենան կանգնեցնելու չափում են ածխածնի մոնօքսիդի, ածխաջրածինների և ազոտային օքսիդների արտանետումները։
Եթե մեքենայի ցուցանիշները գերազանցում են կիրառելի սահմանաչափերը, սեփականատերը ստանում է պաշտոնական ծանուցում։ Նա պարտավոր է 12 աշխատանքային օրվա ընթացքում մեքենան ներկայացնել նշանակված կենտրոն և անցնել հատուկ դինամոմետրային փորձարկում։
Այս փորձարկումը հնարավորություն է տալիս գնահատել արտանետումները շարժման որոշ պայմանները վերարտադրող բեռնվածության ներքո։ Պահանջը չկատարելու դեպքում մեքենայի շահագործման լիցենզիան կարող է չեղարկվել։
Հոնկոնգի բնապահպանական գերատեսչությունը բացատրում է նաև այս մեթոդի տնտեսական տրամաբանությունը. սովորական պարապ ընթացքի ստուգումը չի հայտնաբերում NOₓ-ի բոլոր խնդիրները, իսկ բոլոր մեքենաներին ավելի բարդ փորձարկման ենթարկելը անհարկի ծախսեր կստեղծեր։ Հեռահար չափումը թույլ է տալիս լրացուցիչ ստուգման ուղարկել առաջին հերթին կասկածելի մեքենաներին։
Հոնկոնգի կառավարության պաշտոնական հաշվետվության համաձայն՝ 2019 թվականի փետրվարի վերջի դրությամբ համակարգը գրանցել էր շուրջ 3.08 միլիոն մեքենայի անցում և տրամադրել մոտ 17 հազար ստուգման ծանուցում։ Նույն ժամանակահատվածում 211 մեքենայի լիցենզիա չեղարկվել էր պահանջվող ստուգումը չանցնելու պատճառով։
2014–2018 թվականներին չափումներով բարձր արտանետող ճանաչվող բենզինային մեքենաների բաժինը նվազել էր մոտ 10%-ից 5%, իսկ LPG մեքենաներինը՝ մոտ 80%-ից 20%։
Այս թվերը չեն ապացուցում, որ ամբողջ բարելավումը պայմանավորված է բացառապես հեռահար չափման համակարգով։ Բայց դրանք ցույց են տալիս, որ մեխանիզմը կիրառվել է լայնածավալ և ունեցել իրական վարչական հետևանքներ։
Ինչպիսի՞ համակարգ է անհրաժեշտ Երևանին
Երևանի համար կարելի է ուսումնասիրել ութ ճանապարհային հեռահար չափիչ սարքերով փորձնական համակարգի ներդրումը՝ հիմնական երթևեկային միջանցքներում։
Սարքերը կարող են առանց մեքենան կանգնեցնելու գրանցել արտանետումները և նույնականացնել համարանիշը։
Բարձր արտանետումների կասկածի դեպքում համակարգը պետք է ստուգի չափման որակը, ապա սեփականատիրոջն ուղարկի պաշտոնական ծանուցում։
Առաջարկվող կարգով կարելի է տրամադրել 30 օր՝ հավատարմագրված կենտրոնում հաստատող տեխնիկական ստուգում անցնելու համար։ Եթե մեքենան համապատասխանում է պահանջներին, գործը փակվում է։ Եթե հայտնաբերվում է անսարքություն, սեփականատերը ստանում է այն վերացնելու և կրկնակի ստուգում անցնելու ողջամիտ ժամկետ։
Միայն հաստատված անհամապատասխանության և օրենքով սահմանված ընթացակարգը չկատարելու դեպքում կարող է կիրառվել շահագործման սահմանափակում։
Այստեղ Լոնդոնի փորձից կարելի է օգտագործել համարանիշների ճանաչման և թվային ռեեստրների տեխնոլոգիաները, իսկ Հոնկոնգից՝ իրական արտանետումների չափման և հաստատող ստուգման մեխանիզմը։
Սակայն կարևոր վերապահում կա. Հոնկոնգի գործող ծրագիրը հիմնականում վերաբերում է բենզինային և LPG մեքենաներին։ Երևանի համար CNG և դիզելային մեքենաների ընդգրկումը պահանջում է առանձին տեխնիկական ուսումնասիրություն։
Որքա՞ն կարող է արժենալ
Եվրոպական հանձնաժողովի 2025 թվականի ազդեցության գնահատման մեջ մեկ հեռահար չափիչ սարքի պայմանական արժեքը հաշվարկվել է 85 հազար եվրո։ Փաստաթուղթը նախատեսում է նաև սարքերի սպասարկման, կալիբրացման և տվյալների մշակման տարեկան ծախսեր։
Այդ ենթադրությունների հիման վրա կազմված մեր նախնական մոդելով՝ Երևանի ութ սարքով համակարգի մեկնարկային ներդրումը կարող է կազմել շուրջ 582 միլիոն դրամ, իսկ տարեկան շահագործումը՝ մոտ 158 միլիոն դրամ։
Այսինքն՝ առաջին տարվա ֆինանսավորման պահանջը մոտ 740 միլիոն դրամ է։
Սա մատակարարների գնառաջարկներով հաստատված բյուջե չէ։ Իրական արժեքը կախված կլինի սարքերի տեխնիկական բնութագրերից, տեղադրումից, պետական տվյալների բազաների ինտեգրումից և հաստատող ստուգման կենտրոնների պատրաստվածությունից։
Կարո՞ղ է համակարգը ֆինանսապես վերադարձնել ներդրումը։
Պայմանական հաշվարկով, եթե տարեկան 10 հազար վճարովի դեպքից պետական բյուջե փաստացի մուտք գործի միջինը 30 հազար դրամ, տարեկան եկամուտը կկազմի 300 միլիոն դրամ։ Շահագործման ծախսերը հանելուց հետո մեկնարկային ներդրումը կարող է վերադարձվել մոտ 4.1 տարում։
Բայց այս թվերը կանխատեսում չեն։ Նախ պետք է պարզել՝ քանի մեքենա իրականում կունենա բարձր արտանետումներ, քանի դեպք կհանգեցնի վճարման, և վճարների որ մասն է մուտք գործելու պետական բյուջե։
Ավելին՝ եթե ծրագիրը հաջողվի, մեքենաները կվերանորոգվեն, և տուգանքների քանակը կարող է նվազել։ Դա պետք է գնահատել որպես բնապահպանական հաջողություն, ոչ ֆինանսական ձախողում։
Սահմանափակումների մյուս գինը՝ մարդկանց աշխատանքը
Կա ևս մեկ հարց, որը չի կարելի անտեսել։
Երևանում բազմաթիվ մեքենաներ պարզապես անձնական փոխադրամիջոց չեն։ Դրանք տաքսու վարորդների, առաքիչների, փոքր ձեռնարկատերերի և ինքնազբաղված քաղաքացիների աշխատանքի հիմնական գործիքն են։
Հնարավոր է, որ համեմատաբար հին և մատչելի մեքենաները որոշ աշխատանքային ոլորտներում ավելի մեծ բաժին ունենան, քան անձնական օգտագործման ավտոպարկում։ Սակայն դա պետք է ստուգել տվյալներով. նոր մեքենաները նույնպես կարող են օգտագործվել տաքսի ծառայություններում և այլ աշխատանքային նպատակներով։
Մինչև սահմանափակումներ ընդունելը անհրաժեշտ է պարզել, թե Երևանում փաստացի երթևեկող մեքենաներից քանիսն են օգտագործվում եկամուտ ստանալու համար, ինչպիսին է դրանց տարիքային ու տեխնիկական կառուցվածքը և քանի մարդու ապրուստ կարող է վտանգվել։
Հակառակ դեպքում միայն տարիքային չափանիշով սահմանափակումը կարող է հանգեցնել եկամտի կորստի, հարկադիր աշխատանքային դադարի, իսկ որոշ դեպքերում՝ գործազրկության։
Սա չի նշանակում, որ աշխատանքային մեքենաները պետք է ազատվեն արտանետումների պահանջներից։ Նշանակում է, որ պետք է ապահովել վերանորոգման հնարավորություն, ողջամիտ անցումային ժամկետներ և անհրաժեշտության դեպքում՝ նպատակային սոցիալական աջակցություն։
Նախ տվյալներ, հետո սահմանափակումներ
Մինչև լայնածավալ համակարգի ներդրումը անհրաժեշտ է իրականացնել երեք փոխկապակցված ուսումնասիրություն։
Առաջինը՝ պարզել ավտոպարկի փաստացի կառուցվածքը՝ ներառյալ գազային վերասարքավորումները և կատալիզատորների վիճակը։
Երկրորդը՝ փորձնական չափումներով գնահատել իրական արտանետումները և ստուգել, թե որ տեխնիկական մեթոդներն են հարմար Հայաստանի մեքենաների համար։
Երրորդը՝ գնահատել սահմանափակումների ազդեցությունը զբաղվածության, տնային տնտեսությունների եկամուտների և վերանորոգման ծախսերի վրա։
Միայն այդ տվյալների հիման վրա կարելի է մշակել իրավական և ֆինանսական առումով հիմնավորված կարգավորում։
Երևանի օդը մաքրելու անհրաժեշտությունը կասկածի տակ դնելու պատճառ չկա։ Բայց բնապահպանական նպատակը չի արդարացնում ցանկացած սահմանափակում՝ անկախ դրա ճշգրտությունից և սոցիալական հետևանքներից։
Քաղաքի համար կարևորն այն չէ, թե մեքենան քանի տարեկան է կամ ինչ մակնիշի է։ Կարևորն այն է, թե իրականում որքան է աղտոտում, հնարավո՞ր է այն համապատասխանեցնել պահանջներին և ինչ հետևանք կունենա սահմանափակումը մարդու կյանքի վրա։
Պետք է սահմանափակել իրական աղտոտումը, ոչ թե մեքենաները՝ միայն տարիքի պատճառով։
Անդրանիկ ԶԱՏԻԿՅԱՆ
Հիմնական աղբյուրներ
- Transport for London, Ultra Low Emission Zone (ULEZ), https://tfl.gov.uk/modes/driving/ultra-low-emission-zone։
- Environmental Protection Department, Hong Kong, Strengthened Emissions Control for Petrol and LPG Vehicles, https://www.epd.gov.hk/epd/english/environmentinhk/air/guide_ref/remote_sensing_Petrol_n_LPG.html։
- Environment Bureau, Hong Kong, Financial Committee Replies (2019), https://www.eeb.gov.hk/sites/default/files/en/node5042/fcq_19-20e.pdf։
- European Commission, Impact Assessment Report, SWD(2025) 96 final, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:52025SC0096։
Նկարազարդումը ստեղծվել է ԱԲ տեխնոլոգիայի միջոցով


















































