«ՀՀ-ում 34 տարվա անկախության ժամանակահատվածում, 4 իշխանական կլանների ակտիվ ներգործությամբ և օժանդակությամբ, բոլոր մասշտաբի ու կատեգորիայի ընտրությունները կեղծված էին ու պերիֆինացված: ՀՀ երկրի թալանը նպատակ դարձրած, իշխանական կլանները, ընտրական պրոցեսի նպատակն էին դարձրել իրականացնել իրենց անօրեն իշխանության վերարտադրությունը, ցանկացած անօրեն ճանապարհով և միաժամանակ աշխարհին դեմոնստրատիվ ձևով ցուցադրեն ՀՀ-ում իրականացված ընտրության լեգիտիմության փաստը»,-ընտրական գործընթացներից շատ առաջ գրել էր կառավարման տեսության մասնագետ Հրայր Խառատյանը: Նա տեխնիկական գիտությունների թեկնածու է, 50-ից ավելի գիտական հոդվածների հեղինակ: Ներկայացնում ենք մի հատված նրա անտիպ «ՀՀ-ում ընտրական համակարգի նոր ռացիոնալ ստրուկտուր-ֆունկցիոնալ մեխանիզմը և սինթեզը» ուսումնասիրությունից։
ՀՀ-ում այս ամբողջ ընտրական ցիկլը, թալանի պրոցեսի իրականացմանը նպաստող մտացածին կոնստրուկցիա է, որտեղ մեխանիզմի ամեն մի էլեմենտ (խորհրդարան, ԿԸՀ, ՏԻՄ ընտրական համակարգ, ՍԴ, կուսակցական համակարգ) ճշգրիտ իրականացնում են իրենց ֆունկցիաները, որի արդյունքում ձևավորվում են իշխանական այնպիսի մարմիններ, որոնք որ իրականացնում են ՀՀ պետության կառավարող իշխանության նպատակադրված թալանի պրոցեդուրան։ ՀՀ պետության անկախության 34 տարում, ընտրական համակարգը եղել է օկուպացված և ծառայել է թալանին ուղղված իշխանությունների վերարտադրման խնդրին։ Այս գործող փակ չարորակ ցիկլը կարելի է խզել, խափանել, ընդունելով կուսակցությունների ձևավորման, սիստեմավորման այն մեխանիզմը, որը առաջադրված է այս աշխատանքի կուսակցությունների հետ կապված բաժնում:
ՀՀ պետության սահմանադրության մեջ անհրաժեշտ է արձանագրել, որ ՊԱԿՀ-ի ցանկացած օղակի գործունեության հիմքում պետք է դնել հետևյալ սկզբունքները. հակադրությունների միասնություն, պայքարի ու զարգացման սկզբունքը, հակակշռի սկզբունքը, բոլոր օղակների նկատմամբ խաչաձև հսկման, գնահատման, կոռեկտավորման, կառավարման, հետադարձ կապի սկզբունքները։
Բնականորեն, համաձայն հակադրությունների միասնության և պայքարի օրենքի, այսօրվա, դե ֆակտո, ՊԱԿՀ-ի կառավարման միահեծան գլուխը, կուսակցապետ-վարչապետը, չի կարող թողնի, որ ստեղծվի, ձևավորվի այնպիսի անկախ առանցքային մի օրգան, ինչպիսին է պետականաշինության հիմքը հանդիսացող խորհրդարանի, որը պետք է հսկի իր աշխատանքը։ Ուստի, ՀՀ պետությունը, գործող թալանի ՊԱԿՀ-ից դուրս, որպես հակակշիռ, պետք է ձևավորվի նոր անկախ, ընտրական ավտոնոմ գործող մարմին՝ Ինտելեկտուալ հասարակական պալատը։ Վերջինս անկախ գործող մարմին է, որտեղ կարևորագույն ֆունկցիաներից մեկը ընտրական պրոցեսի իրականացումն է։ Իշխանությունները կատեգորիկ չպետք է կառավարեն ընտրական պրոցեսը, սա նոնսենս է։ Սա պետք է որպես աքսիոմա արձանագրել ՀՀ նոր Սահմանադրության մեջ հոդվածի ձևով։
ԻՀՊ-ն այսօր, որպես անկախ, ֆունկցիոնալ օղակ, փոխարինելու է գալիս Հանրային Խորհրդին (ՀԽ), որը ըստ Սահմանադրության գլուխ 6, հոդված 161-ի, հանդիսանում է խորհրդատվական մարմին։ Հեռու չգնանք՝ այսպիսի ընտրական «խորհրդատուների պալատ» գործում է նաև մեր հարևան Իրանում և նա ունի ավելի բարձր ստատուս, քան ՀՀ-ում նախատեսված ՀԽ-ն է։ Ինտելեկտուալ հասարակական պալատը ՀՀ-ում պետք է ունենա նույն ստատուսը, ինչ որ Իրանում խորհրդատուների պալատը, և դեռ մի բան էլ ավելի։ Իրանի խորհրդատուների պալատը կազմված է 80 հոգուց և ընտրվում է 8 տարին մեկ և այն հիմնականում համալրվում է հասարակության կողմից հարգված կրոնական, գիտական ու զինվորական փորձառու, իմաստունի համբավ ունեցող խարիզմատիկ անհատականություններից։ Այն բացառապես խորհրդատվական մարմին է։ Այդ մարմնի ներկայացուցիչների միջին տարիքը բարձր է 60-ից։ Օրինակ, 2021թ. հունիսի 18-ի նախագահական ընտրություններից առաջ, իրենց ազդեցիկ խորհրդով, նրանք նախկին նախագահ Ախմադիժանին հանեցին ընտրապայքարից։ ՀՀ ԻՀՊ-ում իրականացվում է ոչ միայն հսկման խնդիրներ, այլև կառավարման ֆունկցիաներ:
Բնականաբար, հայ հասարակությունը իր շահերը պահող ԻՀՊ-ի միջոցով, պարտավոր է և պետք է ընտրի իր շահերը սպասարկող ՀՀ պետությունը կառավարող, իր ուզած ռացիոնալ գործող իշխանություններին։ Ուստի ըստ նոր սահմանադրության, ցանկալի է, որ ԻՀՊ անկախ օրգանը իրականացնի բոլոր մասշտաբի ընտրությունները։
Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը, որը գտնվում է ԻՀՊ-ի կազմում, մշտական գործող մարմին է, որի հիմնական խնդիրը պետք է դառնա ընտրությունների նախապատրաստական, կազմակերպչական, տեխնիկական խնդիրները։ Իսկ ռեալ ընտրությունների գործընթացը, ընթացիկ տեխնոլոգիան իրականացնում է ժամանակավոր ընտրական խորհուրդը (ԺԸԽ)։
Ժամանակավոր ընտրական խորհուրդը ձևավորվում է, երբ ընտրություններին մասնակցող սուբյեկտների (կուսակցությունների, պրոֆմիությունների, հասարակական խմբերի) ցուցակը վերջնականապես հաստատվում է։ ԺԸԽ-ը ձևավորվում է ընտրությանը մասնակցող բոլոր սուբյեկտների համատեղ որոշմամբ։ ԺԸԽ-ը ձևավորում է բոլոր ՏԻՄ ընտրական տեղամասերի քանակին համապատասխան հանձնաժողովներ և հանձնաժողովի ղեկավարներ։
Հանձնաժողովի անդամները և ղեկավարները անցնում են մեկամյա կուրսեր, որը կազմակերպում է ԿԸՀ-ը։ Բոլոր ընտրական հանձնաժողովների անդամները և նախագահները ընտրվում են ընտրությանը մասնակցող սուբյեկտների կազմից՝ բոլորի համաձայնությամբ։
Բոլոր ընտրական ՏԻՄ հանձնաժողովները իրենց տեղամասի համարը ստանում են ընտրություններից 12 ժամ առաջ, իսկ ընտրական հանձնաժողովների նախագահները՝ ընտրական գործընթացը սկսվելուց 3 ժամ առաջ։ Ընտրական գործընթացի կազմակերպչական աշխատանքներն ամբողջությամբ իրականացնում է ԿԸՀ-ը, որը ոչ մի առնչություն չունի ընթացիկ ընտրական գործընթացի հետ։
ԻՀՊ-ն կքանդի ընտրությունների կազմակերպման գործող վերոհիշյալ չարորակ ցիկլը`ՀՀ ում և ՌԴ-ում մշակված թալանի այս կոնստրուկցիան։ Նրա ճարտարապետ, ավտորիտար ԿԿՀ-ն, կամովի չի կարող հրաժարվել կանգնեցնել թալանի այս հզոր ատամնաանիվը։ Այն փորձեցին կանգնեցնել մինչև 1999թ. սեպտեմբերի 27-ը և հայ ժողովուրդը ստացավ արյունալի խայտառակ սպանդ, որից հետո երկիրը ընկղմվեց վաշխառուական բանկային ու բանակային խունտայի տոտալիտար ավտորիտարիզմի ճիրանների մեջ։
Այսօր կա հնարավոր 4 տարբերակ ազատագրելու համար ՀՀ պետությունը կիսագաղութացված թալանի ԿԿՀ-ից։
- Իշխող ՔՊ կուսակցական ֆունկցիոներները հասկանան դրության լրջության մակարդակը, ՀՀ պետության կործանման վտանգը և ՔՊ-ի ներսում, ԱԺ-ում գահընկեց անեն ՆՓ-ին։
- ՆՓ-ն ինքը գիտակցի, որ ինքը ադեկվատ չէ, բալաստ է, ընդունակ չէ կառավարի և կամովի հեռանա։ Կամ նա կարող է որդեգրել նոր քաղաքական ծրագիր, օրինակ՝ մեր կողմից առաջադրված «Հզոր ՀՀ-ի կառուցման ծրագիրը»։ Սա կլինի նրա փրկության մեղմացուցիչ ամենահզոր ու միակ հանգամանքը։ Կամ իր գլխավորությամբ ստեղծի կոլեգիալ խորհրդարանական կառավարումով երկիր, որտեղ իրականացվում է կոլեգիալ կառավարում։
- Ազգային-ժողովրդական ուժերը, ազգի խարիզմատիկ լիդերները կոնսոլիդացվեն միայն ու միայն մի գաղափարի շուրջը, օրինակ՝ հզոր ՀՀ կառուցման գաղափարի շուրջը կամ միացյալ ուժերով մերժեն ՆՓ-ին ու ՔՊ-ին և ստեղծենք համահայկական ազգային ճակատ (ՀԱՃ)։
- Ազգային ժողովրդական ճակատը (ՀԱՃ)-ը պետք է շատ արագ կոնսոլիդացնի իր ուժերը և 2026թ. հերթական խորհրդարանական ընտրություններին և հանդես գա միասնական ճակատով։
ՀՀ պետությունը, հայ ժողովրդին հրատապ անհրաժեշտ է մշակել և ընդունել է ընտրություններին վերաբերվող և կուսակցությունների ձևավորման մասին, պետականաշինության համար, որպես հիմնական կառուցվածքային հիմնաքարեր, աղյուսներ համարվող, «կուսակցությունների մասին» և «ընտրությունների մասին» կարևորագույն օրենքները։ Գործող իշխանությունները դեռևս 2018թ. խոստացան արագացված ռեժիմով այս խնդիրը լուծել, սակայն զգալով, որ հին օրենքները զգալիորեն հզորացնում են թույլատրված թալանի մեխանիզմի շարժիչ ուժը, ԿԿՀ-ի հնարավորությունները, հրաժարվեցին այդ պրոգրեսիվ պետականամետ գաղափարից և անվերապահորեն անցան ԿԿՀ-ի համակարգի կողմը։ Պետության կառուցողական, պետականաշինության կարևորագույն նշանակություն ունեցող «կուսակցությունների մասին» և «ընտրությունների մասին» օրենքները, գործող իշխանությունները չմշակեցին և չընդունեցին բացառապես այն նկատառումով, որ կարողանան ակտիվացնեն, կենսունակ ու շարունակական դարձնեն 34 տարի շարունակ ձևավորված թալանի կառավարման համակարգը։
Բոլոր անկախության տարիներին, ձևավորված խորհրդարանները 100%-ով համալրվել են՝ համաձայն ԿԿՀ-ի նախապես մշակված ծրագրերի և բացառվում էր, որ որևէ պատահական կուսակցության կամ անկախ դեպուտատի, կամ նույնիսկ նրա օգնականի մուտքը ՀՀ ԱԺ։ ՌԴ և ՀՀ ԿԿՀ-ի կողմից ամեն մի մանրունք հսկվում էր, հաշվառված էր ու ծրագրված։ Բոլոր ընտրությունների արդյունում ՀՀ ազգային ժողովը 70 ± 10 %-ի չափով պարտադիր զբաղեցրել է, ԿԿՀ-ի կողմից ծրագրված, դոմինանտ իշխանական կուսակցությունը, որի հիմնական նպատակն էր սահմանադրական ճանապարհով ԱԺ-ը օկուպացնել և իշխանության բերել իշխող կուսակցության կուսակցապետին, ՀՀ-ի և ՌԴ-ի կողմից դրածո միահեծան վարչապետին։ Ազգային ժողովի մնացած 30 ± 10 %-ը պարտադիր զբաղեցրել են ԿԿՀ-ի կողմից ընտրված, նրանց թալանին ծառայող 3-4 պսևդոկուսակցությունները։ Այս 3-4 կուսակցությունը ապահովում էին նաև սահմանադրության մեջ նախատեսված բազմակուսակցական ԱԺ-ի ձևավորման պահանջը և դրանով հիմնավորում են ԵՄ-ի կողմից ընտրված իշխանությունների լեգիտիմության, ընդունման պայմանները։
ՀՀ-ն կառավարող «թալանի կառավարման համակարգը», ընտրական ֆալսիֆիկացված, խեղաթյուրված համակարգի և շինծու պսևդոկուսակցությունների կլանային թայֆաբազությունների, կեղտոտ խաղերի արդյունքում ապահովել են ՀՀ պետության պերմանենտ թալանի, դեգրադացման, իշխանության ուզուրպացման և տնտեսության պրիվատիզացման հակահայկական պրոցեդուրաները։
Ընտրությունների անցկացման արդարության թափանցիկությունը ենթադրում է ոչ միայն ընտրական բուն պրոցեսը, այլև ընտրությունների ներկայացված կուսակցությունների, նրանց ներկայացուցչական կազմի որակի բաղադրիչը։ Անսկզբունք պսևդոկուսակցությունը խորհրդարան է բերում անորակ մարդկանց, որոնք և ձևավորում են անորակ, ցածր ՕԳԳ ունեցող իշխանություններ։
ՀՀ-ում ընտրությունների արդյունքում մի ավազակախմբին փոխարինում է ԿԿՀ-ին օժանդակող մյուս ավազակախումբը։
Անհրաժեշտ է ընտրական համակարգում իրականացնել համակարգային ստրուկտուր-ֆունկցիոնալ ռեկոնստրուկցիա, որի արդյունքում պետք է մաքրել, ֆիլտրել կուսակցական դաշտը և լյուստրացիայի ենթարկել այդ դաշտի բոլոր խաղացողներին։ Եթե չկա ռեալ կուսակցություն, ռեալ ալտերնատիվ ծրագրեր, խարիզմատիկ լիդերներ, ի՞նչ ընտրության մասին կարող է խոսք գնալ։
ՀՀ-ն անկախության տարիների ընթացքում, ազգային ժողովրդական, դեմոկրատական առաջադիմական ուժերը ոչ մի շանս չունեին և այսօր էլ չունեն իշխանության գալու համար, որովհետև ընտրական ողջ պրոցեսը հսկվում և կառավարվում են թալանի ԿԿՀ իշխող կլանների կողմից։
ՀՀ-ում դեռևս կուսակցություն հասկացողությունը, թայֆաբազության, կլանային խմբավորումների, բարեկամ-ընկերություն-ախպերություն, գողական հասկացողությունների, մասնագիտական կաստաների մակարդակից վերև չի բարձրացել։ Չկա կուսակցությունների ձևավորման սկզբունքը կարգավորող օրենք։ Իմ կարծիքով, կուսակցության գաղափարախոսության հիմքում պետք է դրվի երկրի անվտանգային կոմպլեքսի, պետականաշինության, մարդու իրավունքների ու կյանքի որակին վերաբերվող սահմանադրական, իրավական նորմերի փաթեթների կոնցեպտները, որը կբերի պետության և նրա առանձին ստրուկտուր-ֆունկցիոնալ օղակների ռեկոնստրուկցիային ու նրանց գործունեության ՕԳԳ, արդյունավետության մակարդակի բարձրացմանը։ Այս տեսակետից յուրաքանչյուր կուսակցություն պետք է մշակի կրիտերիաներ, քաղաքական կրեդո ծրագրեր, հասարակական խմբերին կուսակցության ստատուս տալու համար։ Կուսակցությունների ստեղծման կամ ֆիլտրման այս գաղափարը պետք է իր արտացոլումը ստանա թե՛ սահմանադրական հոդվածի, թե՛ կուսակցությունների մասին օրենքում։
Հրայր ԽԱՌԱՏՅԱՆ
Մոսկվա
շարունակելի
«Առավոտ» օրաթերթ
11.07.2026
