Սկիզբը՝ «Առավոտի» հուլիսի 11-ի, հուլիսի 18-ի համարներում
«ՀՀ-ում ռեալ կուսակցության ձևավորման, ընտրության կազմակերպման մեխանիզմները բացարձակորեն լղոզված են, ձևավորված չեն, նրանք գտնվում են թայֆաբազության մակարդակում և ամբողջականապես մշակվում են իշխող, թալանին ուղղված 4 ԿԿՀ-4 DT ֆորմատի կողմից». ընտրական գործընթացներից շատ առաջ գրել էր կառավարման տեսության մասնագետ Հրայր Խառատյանը: Նա տեխնիկական գիտությունների թեկնածու է, 50-ից ավելի գիտական հոդվածների հեղինակ: Ներկայացնում ենք մի հատված նրա անտիպ «ՀՀ-ում ընտրական համակարգի նոր ռացիոնալ ստրուկտուր-ֆունկցիոնալ մեխանիզմը և սինթեզը» ուսումնասիրությունից։
Եթե կուսակցության ցուցակով ընտրված պատգամավորը չի բավարարում ԱԺ-ի պահանջները կամ կուսակցական ստրատեգիական պահանջները, ապա խմբակցությունը պետք է իրավունք ունենա նրան հեռացնելու կամ փոխարինելու։ Հեռացված պատգամավորը պետք է զրկվի 10 տարի պատգամավոր ընտրվելու իր իրավունքից։ Կուսակցությունը, խմբակցությունը, որին հասարակությունը տվել է որոշակի ձայներ, ապա նրանք էլ պետք է տնօրինեն իրենց վստահված ձայների այդ քանակը։
Ընտրությունների հետ կապված օրենքում անհրաժեշտ է արձանագրել, որ նույն անձը, լինի վարչապետ, դեպուտատ և այլն, ցանկացած ընտրական մարմնում 2 անգամից ավելի ընտրվելու իրավունք պետք է չունենա։ Այս մեխանիզմը վերաբերվում է նաև վարչապետին։ 2 անգամ ընտրված վարչապետը 3-րդ անգամ ընտրվելու իրավունք չպետք է ունենա։ Բոլոր ընտրական պրոցեսին մասնակցող ուժերի համար, պետք է մշակվի ժողովրդին ներկայացման ստանդարտ մեխանիզմ։ Այդպիսի մեխանիզմ կարելի է համարել՝
Կարդացեք նաև
- Ընտրվողի տիպային ինֆորմացիոն թերթիկը, որտեղ պետք է նշվեր թեկնածուի կամ հասարակական կազմակերպության հիմնական և օժանդակ ծրագրերը, տեսլականը։ Պետք է նշվի նաև նրա գործունեության արդյունավետությունը – ՕՕԳ-ն (ռեֆորմների, ծրագրային առաջարկությունը, հանրային ակտիվությունը, բարեգործությունը, պետական կարևոր ակցիաների մասնակցության քանակը և որակը)։ Թիմակիցների ինքնությունը, հանրային պիտանելիության ՕԳԳ-ն, ստվերային կաբինետի կազմը և այլն։
Ինֆորմացիոն թերթիկում թեկնածուն պետք է ներկայացնի ռազմաքաղաքական, սոցիալ-տնտեսական, սահմանադրական դաշտի իր բացահայտած թերությունները և դրանց վերացման մեխանիզմները։ Պետք է կազմի իրատեսական օպերատիվ խնդիրների իրականացման ժամանագրական պլան-գրաֆիկ և հեռանկարային խնդիրների պլան-գրաֆիկ։ Եթե պատգամավոր դարձած թեկնածուն աշխատանքային առաջին տարում իր օպերատիվ խնդիրների պլան-գրաֆիկի 30% չի կատարում, ուրեմն՝ պետք է ինքնաբացարկ հայտարարի։
- Մեդիա դաշտում հանրային հեռուստատեսությամբ ստանդարտ դեբատների կազմակերպումը, որտեղ ընտրության բոլոր մասնակիցները կունենան հավասար պայմաններ։
Այս խիստ սկզբունքով ընտրությունները կդառնան արդյունավետ և նրանց վրա իրականացվող ծախսերը կբերվի մինիմումի։ Ընտրական այս մեխանիզմը ևս պետք է ընդգրկել սահմանադրության օժանդակ ծրագրերի համակարգում։ Բոլոր տիպի ռեկլամային պլակատները, լրացուցիչ եթերները, շոուները պետք է արգելվի։ Պերմանենտ պատերազմի մեջ գտնվող երկիրը, եթե չի ուզում կործանվի, ուրեմն, պետք է ապահովի էկոնոմ ռեժիմը և ռազմական խստապահանջության պայմանները։
Խորհրդարանի նախատեսված պատգամավորական տեղերը ոչ մի պարագայում չի կարելի բաշխել կամայական, քաոտիկ, էգոցենտրիկ սկզբունքով, այլ պետք է լինի հիմնավորված կրիտերիաներով, այլապես այն անպայման կբերի այդ մարմնի դեգրադացման, այսինքն, կունենանք այնպիսի անորակ, անարդյունավետ խորհրդարան, ինչպես ունեցել ենք 34 տարի շարունակ…
Կուսակցական համամասնական ընտրական համակարգը չի ներկայացնում հայ ժողովրդի շահերը, որովհետև կուսակցական համակարգը քրեաօլիգարխիկ, բանկաբանակային խունտայի թայֆաբազ համակարգի կատարածու խմբավորումներ են։ Կուսակցական քաղաքական ինստիտուտը դեռ խակ է, ձևավորված չէ։ Այն չի ներկայացնում ժողովրդին։ Իշխող կուսակցությունը և նրա արբանյակ կուսակցությունները դրանք կազմակերպված հանցագործ խմբավորումներ են։
34 տարի շարունակ բոլոր կարգի ու կատեգորիայի ընտրությունները իրականացնում են իշխանությունները, իրենց կողմից ձևավորված, ֆիլտրված, մշակված անձանց ու իրենց ենթարկվող ընտրական հանձնաժողովի միջոցով։
Այսօր ընտրական ամբողջ գործընթացը սկզբից մինչև վերջ իրականացվում է իշխանության կողմից անմնացորդ հսկվող ԿԸՀ և ՏԻՄ ընտրական հանձնաժողովների միջոցով, որոնք աշխատում են միայն ու միայն իշխանության հետ, փակ ու գաղտնի ռեժիմում և սպասարկում են միայն ու միայն ԿԿՀ համակարգի շահերը։ Բնականորեն այն կարծրատիպը՝ թևավոր միտքը, որ բոլոր ընտրական թվերը նկարվում են իշխանությունների կողմից, ավելի քան արժանահավատ են ու հիմնավոր։
Այս աշխատանքում առաջարկվում է, որ ողջ գործող ընտրական համակարգը պետք է զրոյացվի և ԿԸՀ-ը նոր համակարգը դրվի հասարակության հսկողության տակ, այսինքն՝ ընդգրկվի նոր կառավարման օրգանին՝ «Ինտելեկտուալ հասարակական պալատին» (ԻՀՊ)։ ԻՀՊ հիմնական գործառնական խնդիրն է ապահովել հայ մարդու, հայ ժողովրդի, հասարակության շահերը, որոնք բավականին չափով ոտնահարված են, ճեղքվածք են տվել և ռեալ իրականության մեջ կտրվել են պետությունից և իշխանությունից։ ԻՀՊ-ն ի սկզբանե հսկում և գնահատում է պետական ապարատի աշխատանքը։ Նրանք գտնվում են պերմանենտ հակադրությունների միասնության և պայքարի մեջ, որը կբերի ԻՀՊ-ի կողմից ռեալ ու թափանցիկ ընտրությունների անցկացմանը, որի արդյունքում կձևավորենք արդյունավետ իշխանություն և ՀՀ պետության զարգացման վեկտորի դրական դինամիկա, պրոգրես։
Բերենք համամասնական ընտրությունների անցկացման տրամաբանական ընթացակարգի մի տարբերակ։
1․ Նախատեսված ընտրություններից մինիմում 6 ամիս առաջ հայտարարվում է թեկնածուների հայտերի ընդունումը ԿԸՀ-ի կողմից։
2․ Ընտրություններից մինիմում 4 ամիս առաջ դադարեցվում է ընտրությանը վերաբերող հայտերի ընդունումը։
3․ ԿԸՀ-ն հավաքում է ընտրությանը մասնակցող բոլոր ուժերին վերաբերող անհրաժեշտ ինֆորմացիոն տվյալները՝ հիմնական և օժանդակ ծրագրերը, ինֆորմացիոն թերթիկները, այդ ուժերի թեկնածուների ցուցակները և այլն։ ԿԸՀ-ն հրապարակում է այս տվյալները իր պաշտոնական կայքերում։ ԻՀՊ-ի «կադրային խորհուրդը», ԱԺ-ի «կադրերի նշանակման և հեռացման կոմիտեն», գործադիր մարմնի «Աշխատանքի, սոցիալ ապահովության և կադրային քաղաքականության նախարարություններում», ՊԱԽ-ի «ՊԱԿՀ-ի կադրային քաղաքականության խորհրդում» և այդ օրգանների անալիտիկ կենտրոններում տեղի է ունենում բոլոր ուժերի ներկայացրած թեկնածուների կերպարների վերլուծությունը՝ հաշվի առնելով նաև հասարակական կարծիքը։ Տեղի է ունենում ֆիլտրման, լյուստրացիայի պրոցեդուրա, որի արդյունքում դուրս են մղվում կասկածելի կրիմինալ, ցածր ՕԳԳ, ԱԺ-ի թեկնածուի չափորոշիչներին չբավարարող տարրերը։
4․ ԿԸՀ-ն հավաքում է ընտրական գործընթացին մասնակցող բոլոր ուժերի առաջատար դեմքերին, և բոլոր ուժերի ներկայացուցիչների երկար ու ձիգ քննարկումներից հետո, բոլորի փոխհամաձայնությամբ ընտրվում է կոնկրետ ընտրական գործընթացը կառավարող, հսկող օրգան՝ «ժամանակավոր ընտրական խորհուրդ» (ԺԸԽ)։ ԺԸԽ-ի մեջ ընդգրկվում են միայն և միայն ընտրությանը մասնակցող ուժերի ներկայացուցիչները։
5․ Իշխանություններին կատեգորիկ արգելվում է մասնակցել ընտրական գործընթացին։ Որևէ միջամտության բացահայտման դեպքում մեղավորները կհեռացվեն ընտրություններից, պետական ապարատից և կդատապարտվեն «պետական դավաճանությանը» համարժեք օրենքով։
6․ ԺԸԽ-ը, ընտրությանը մասնակցող ուժերի ներկայացրած ցուցակներով, հաստատում է ընտրական հանձնաժողովների ու հանձնաժողովների նախագահների ցուցակները։ Ընտրությանը մասնակցող ուժերը ներկայացնում են նաև իրենց վստահված անձանց ցուցակները։
ՏԻՄ ընտրական տեղամասերի ոչ մի հանձնաժողովի անդամ և ոչ մի հանձնաժողովի նախագահ մինչև ընտրության օրը չգիտի, թե որ ընտրատեղամասում է աշխատելու։
7․ Բոլոր ընտրական հանձնաժողովների անդամները և նախագահներն անցնում են 2-շաբաթյա կուրսեր, որտեղ մանրամասն ծանոթանում են ընտրական տեխնոլոգիայի գործիքակազմին։
8․ Հրապարակվում են ընտրության մասնակից բոլոր սուբյեկտների տեղեկատվական թերթիկները, որտեղ արձանագրված է այդ սուբյեկտների քաղաքական կրեդոն։
Մեդիա դաշտը բաշխվում է բոլորի համար հավասար և համաչափ։ Կատեգորիկ արգելվում է թաղային հեղինակությունների, ադմինիստրատիվ ռեսուրսների, շոու-դիմակահանդեսների, ռեկլամային պաստառների, ֆինանսական միջոցների առուծախի շուկայական հարաբերությունները։
9․ Ընտրատեղամասում պետք է տեղադրվեն տեսախցիկներ, պետք է հաստատվի անձի ինքնությունը և ընտրախցիկ մտած ընտրողների քանակը։
Քվեաթերթիկների քանակը պետք է համապատասխանի տեսախցիկների կողմից արձանագրված ընտրողների քանակին։
ԿԸՀ-ն պետք է ապահովի ընտրական տեղամասերի անհրաժեշտ տեխնիկական հագեցվածությունը, հուսալի գործունեությունը և անվտանգությունը։
10․ Ընտրություններից 12 ժամ առաջ ընտրական հանձնաժողովի անդամները տեղեկացվում են իրենց ընտրական տեղամասի համարի, հասցեի և աշխատանքային օրակարգի մասին։
Ընտրությունից 3 ժամ առաջ ընտրական հանձնաժողովի նախագահներն են տեղեկացվում իրենց ընտրական տեղամասի համարի, հասցեի և աշխատանքային օրակարգի մասին։
11․ Բոլոր տեղամասերի ընտրական թերթիկների հաշվառումից հետո բոլոր ուժերի ներկայացուցիչները պետք է ստորագրեն արդյունքների ամփոփագրերի տակ և այն հանրայնացնեն էլեկտրոնային ինֆորմացիոն կանալներով։
Ցանկացած ընտրական ուժ կամ նրա ներկայացուցիչ կարող է բողոքարկել տվյալները, և նրան պետք է իրավունք ընձեռվի ծանոթանալու ընտրական բոլոր տվյալներին՝ առանց բացառության։
Հրայր ԽԱՌԱՏՅԱՆ
Մոսկվա
«Առավոտ» օրաթերթ
25.07.2026
