Սկիզբը՝ «Առավոտի» հուլիսի 11-ի համարում
«Իսրայել պետության 77 տարիների պատմության մեջ չի եղել ՀՀ ԱԺ-ի մասշտաբի բևեռացված դոմինանտ իշխանական մեծամասնություն, նրանք բոլոր ժամանակներում ունեցել են համաչափ բալանսավորված ԱԺ։ Սինգապուրում 99 դեպուտատական տեղերից 9-ը տրամադրվում է երկրի նախագահի հայեցողության տակ, որը տրամադրում է խորհրդարանական շեմը չհաղթահարած արտախորհրդարանական ուժերին»,-ընտրական գործընթացներից շատ առաջ գրել էր կառավարման տեսության մասնագետ Հրայր Խառատյանը: Նա տեխնիկական գիտությունների թեկնածու է, 50-ից ավելի գիտական հոդվածների հեղինակ: Ներկայացնում ենք մի հատված նրա անտիպ՝ «ՀՀ-ում ընտրական համակարգի նոր ռացիոնալ ստրուկտուր-ֆունկցիոնալ մեխանիզմը և սինթեզը» ուսումնասիրությունից:
Մենք շեշտեցինք, որ բոլոր կուսակցությունները պարտադիր պետք է ունենան մշակված հիմնական և օժանդակ ծրագրեր։ Այդ հիմնական և օժանդակ ծրագրերը պետք է զետեղվեն յուրաքանչյուր կուսակցության համար անոնսի դեր կատարող ինֆորմացիոն թերթիկի մեջ։ Ընտրությունները ֆինանսական դաշտից, թաղային հեղինակությունների մակարդակից, շուկայական առուծախից, շոու-բիզնեսի ցուցադրումներից պետք է վերադարձվի գաղափարի, սկզբունքների պայքարի քաղաքական դաշտ։ Նախընտրական շոուներին, ամպագոռգոռ դատարկամիտ ճառերին, դիմակահանդեսներին պետք է փոխարինի պրագմատիկ ռեալ ցուցանիշների, արդյունավետության ՕԳԳ գործակիցների, պոտենցիալ կարողությունների բացահայտման մրցապայքարը։
Ինֆորմացիոն թերթիկի մեջ փաստացի արձանագրվում են կուսակցությունների հիմնական և օժանդակ ծրագրերի իրականացման ժամանակագրական պլան-գրաֆիկները։ Պլան-գրաֆիկից 30%-ից ավելի շեղումները կհամարվեն կարմիր գծեր, և գործի կդրվի իմպիչմենտի գործարկման մեխանիզմը։ Ֆիասկոյի ենթարկված կուսակցությունը մինիմում կզրկվի ընտրարշավներին 10 տարի չմասնակցելու պատժամիջոցով, իսկ մաքսիմում կունենա դատական գործեր և կուսակցության լուծարում։
Կարդացեք նաև
Մինչև օրս ՀՀ կառավարմանը մասնակցած բոլոր իշխող կուսակցությունները և այդ իշխող կուսակցություններին օժանդակող արբանյակ կուսակցությունները, առանց բացառության կվազի դատարկ, թալանի համար նախատեսված կուսակցություններ են, մի անձի կուսակցություններ, ԿԿՀ-ին սպասարկող կուսակցություններ։ Գրպանային կուսակցությունները պետք է պարտադիր լուծարվեն կամ սառեցվեն օրենքի ուժով։ Որ կլանի հեղինակությունը բարձրանում է, սկսվում է հեղհեղուկ մասսայի հոսքը ցածր հեղինակություն ունեցող անհատի կլանային կուսակցությունից դեպի բարձր հեղինակություն ապահովող կուսակցությունը։ ՀՀ քաղաքական դաշտը ամորֆ է, հեղհեղուկ ու անսկզբունք։ Իշխանատենչության մոլուցքը ՀՀ-ում բարձր է, որովհետև պաշտոնյա դառնալը ամենալավ բիզնեսն է, հարստանալու ամենաարագ ճանապարhը։
Սահմանադրության մեջ պետք է հոդվածի ձևով կամ օժանդակ ծրագրերում կամ կուսակցությունների մասին օրենքում ֆիքսել, որ այն իշխանական կուսակցությունները, որոնց հետ կոալիցիա կազմած, նրանց շուրջը օրբիտայում պտտվող խամաճիկային կուսակցությունները, քաղաքական գործիչները, որոնց օրոք արձանագրվել է ՀՀ պետության ռազմաքաղաքական, սոցիալ-տնտեսական ցուցանիշների ռեգրես, անկում, դեգրադացիա, այդ կուսակցություններին, կապված ցուցանիշների քայքայման խորության աստիճանից, կամ պետք է արգելել, կամ մինիմում 10-15 տարի զրկել իշխանական, կառավարման պրոցեսներին մասնակցելու իրավունքից։ Պետք է սիստեմավորել ՊԱԿՀ-ի համակարգի ամեն մի էլեմենտի, արդյունավետ գործունեության չափը, ՕԳԳ-ը։
Այս գնահատականները պետք է տա հայ ժողովուրդը ռեֆերենդումի ձևով։ Սա կլինի անցյալ իշխանությունների իրավաքաղաքական, սոցիալ-տնտեսական ցուցանիշներով նրանց աշխատանքի գնահատականը:
ՀՀ պետությանը մեծ վնասներ պատճառած բոլոր բարձրաստիճան չինովնիկներին, նրանց հետ համագործակցած կուսակցության, հասարակական կազմակերպությունների, անհատ գործիչների նկատմամբ պետք է խիստ իրավաքաղաքական պատժիչ միջոցներ ձեռնարկել։ Օրինակ՝ քաղաքական պատժիչ միջոց կարող է լինել, երբ ոչ միայն պատժված չինովնիկը, այլև նրա մոտիկ հարազատները, համագործակցող ընկերները, կրեն համապատասխան պատիժներ և մինիմում նրանց գործընկերներին արգելվի ՊԱԿՀ-ում հետագայում աշխատելու հնարավորություններից կամ մաքսիմում մեղավորներին ուղարկել աշխատանքային գաղութ, ստորգետնյա ռազմական օբյեկտների կառուցման վրա աշխատելու։ Ըստ իս, բոլոր բանտերը պետք է տեղափոխվեն սահմանային զոնաներ։
ՀՀ անկախության 34 տարիներին, բոլոր նախագահական և վարչապետական ընտրությունները եղել են կեղծված ի սկզբանե, նույնիսկ ընտրական կոմպանիայի սկսման պահից շատ առաջ։ Անսկզբունք պսևդոկուսակցությունները, շինծու ընտրական մեխանիզմի ֆալսիֆիկացված ընտրական կամպանիայի արդյունքում, գալիս են իշխանության և այդ իշխանության և պետության «տեր տիրակալ» է դառնում կուսակցապետ-վարչապետը և ձևավորվում է պսևդոիշխանություն։
Փոքրիկ ՀՀ-ում գործում են 70-ից ավելի կուսակցություններ, որոնք ապակողմնորոշում են հայ ժողովրդին իրենց խորթ ու անհասկանալի աբստրակտ ստերիոտիպ ծրագրերով։ Այդ կուսակցությունների 80-90%-ը պսևդոկուսակցություններ են, այս կամ այն օլիգարխի գրպանային քաղաքական այցեքարտը, որն օգտագործվում է մանիպուլյատիվ, սպեկուլյատիվ քաղաքական գործարքների համար։ Կան նաև նեղ ընտանեկան, ընկերական կուսակցատերեր։ Պետք է մշակել կրիտերիաներ, որոնց բազայի հիման վրա կարելի է իրականացնել կուսակցությունների զտման, ֆիլտրման, լյուստրացիայի պրոցեդուրաներ։
ՀՀ-ում ռեալ ընտրություններ անցկացնելու համար պետք է մաքրել կուսակցական դաշտը այդ բոլոր սպեկուլյատիվ պսևդոկուսակցություններից, մշակելով «Կուսակցությունների մասին խիստ և հստակ օրենք»։ Կուսակցական խաղերը այն խողովակաշարն է, որ ցանկացած հեղինակություն չունեցող, աննկատ, միկրո կուսակցության անուղեղ կուսակցապետ կարող է ընտրական կեղտոտ տեխնոլոգիաներով գալ իշխանության ՌԴ-ի ԿԳԲ-ի ու ՀՀ ԿԿՀ-ի ինտրիգների արդյունքում։ Իհարկե, այսօր ՌԴ-ի ազդեցությունը ՀՀ-ի վրա զգալիորեն, կիսով չափ, նվազել է, և այդ բացը լրացվել է թուրք-ադրբեջանական տանդեմի (ԹԱՏ-ի) ազդեցության հզորացմամբ։
Ցանկացած պսևդոկուսակցություն, գործող պսևդոընտրական համակարգում կարող է դառնալ ռեալ պսևդոիշխանություն։ Ռեալ, պետականամետ իշխանության ձևավորման համար անհրաժեշտ է նոր ընտրական մեխանիզմներ և նոր հիմնական և օժանդակ ծրագրեր ունեցող կուսակցություններ, որոնք ապահովում են կոնկրետ մշակված սահմանադրական նորմատիվ ցուցանիշների մակարդակով։
Համամասնական կուսակցական ընտրական համակարգը ՀՀ-ում լիովին ձախողված ընտրական մեխանիզմ է։ Այս աշխատանքում առաջադրվում է նոր ընտրական մեխանիզմ, որտեղ օգտագործվում է բազմակուսակցական, բազմապրոֆիլային բալանսավորված (ԲԲԲ) Խորհրդարան ձևավորելու սկզբունքը։
Բազմախայտաբղետ կուսակցական դաշտը ապակողմնորոշում է, շլացնում է հայ ընտրողին։ Ընտրողին էլ մնում է կամ ծանոթին ընտրի, կամ փողով ընտրի, կամ այլ զարտուղի տարբերակներ և կամ էլ չմասնակցի ընտրությանը։ ՀՀ կուսակցական գաղափարական դաշտը պետք է սիստեմավորել և բաժանել սկզբունքային սեգմենտների։
ԱՄՆ-ում այն բաժանված է 2 սեգմենտի. Դեմոկրատական կուսակցություն և Հանրապետական կուսակցություն։ ԱՄՆ-ի ցանկացած քաղաքացի իր քաղաքական կարիերան կարող է կառուցել ցանկացած կուսակցության մեջ։
Ես կառաջարկեի ՀՀ-ի համար քաղաքական դաշտը բաժանել 3 սեգմենտների.
- Հաշվի առնելով պատմականորեն մեր գլխին կախված էքզիստենցիալ, պերմանենտ պատերազմական վտանգները, կապված թշնամի հարևանների և ԹԱՌ-ի կոալիցիայի հետ, որոնք ունեն ֆաշիստական ագրեսիվ հակումներ, ՀՀ պետության նկատմամբ, պետք է կուսակցական մի սեգմենտը տրամադրել – անվտանգային-ռազմավարական հայրենասիրական գաղափարներին։ Սրանք այն գաղափարակիր հայերն են, որոնք ընդունում են ռազմականացված կառավարման համակարգը, պոզիտիվ դիկտատուրան, օրենքի դիկտատուրան, ռազմական դիկտատուրան։ ՀՀ պետության միլիտարիզացիան, ՀՀ պետության պաշտպանական ցանցային ստորգետնյա Մաներհայմի պաշտպանական ամրոցի վերածելու գաղափարները։
Անհրաժեշտ է նշել, որ գործող զինծառայողները իրավունք չունեն դառնալու քաղաքական կամ կուսակցական ֆունկցիոներներ։ Զորացրված սպաները կարող են լիարժեք զբաղվել երկրի քաղաքական թոհ ու բոհին։
ՊԱԿՀ աշխատակիցները ևս իրավունք չունեն մասնակցելու կամ լինելու կուսակցական ֆունկցիաներ։ Նրանք և ուժային կառույցների ծառայողները, սպաները իրավունք չունեն մասնակցելու հակապետական քաղաքական միջոցառումներին։
- Լիբերալ-դեմոկրատական կուսակցություն, որի հիմքում ընկած են կապիտալիստական ինդուստրիալիզացման, շուկայական լիբերալ մեխանիզմները, շուկայական ու ընտրական կլասիկ ավանդույթները։
- Սոցիալ-դեմոկրատական կամ քրիստոնեական-դեմոկրատական կուսակցություն, որը ավելի շատ խորացված է իրավական, սոցիալական, տնտեսական և կենցաղային պրոբլեմներով։
Բոլոր խայտաբղետ, գործող 70 կուսակցությունները պետք է ինքնակամ բաղադրվեն այս 3 սեգմենտների մեջ, կամ էլ կազմաքանդվեն, լուծարվեն։ Ես այս սկզբունքային գաղափարը կառաջարկեի ֆիքսել ՀՀ սահմանադրության մեջ հոդվածի տեսքով։
ՀՀ խորհրդարանի տեղերը ևս պետք է բաժանվեն 3 սեգմենտների։
Վերը բերված 3 կուսակցական սեգմենտին կտրամադրվի խորհրդարանի ընդհանուր թվի 33 %-ը:
Մասնագիտական համայնքներին, պրոֆմիություններին – ուսուցիչների միություն, բժիշկների միություն, իրավագետների միություն, փաստաբանների ու մարդու իրավունքների պաշտպանների միություն, թոշակի անցած վետերան զինվորականներին, ազգային փոքրամասնության և հայ եկեղեցու ներկայացուցիչներին – կտրամադրվի տեղերի 33 %-ը։
Սփյուռքի խոշոր ու հավաքական համայնքների ներկայացուցիչները, ՀՀ 11 մարզերի խորհրդարանների կողմից ընտրված քաղպաշտպանության, անվտանգության հարցերով խորացված, մեկական նախկին սպաներ (պլյուս 4 տեղ խոշոր քաղաքներից) կարող են համալրել Խորհրդարանի ընդհանուր կազմի 33 %-ը։
Այն գործող խորհրդարանը, որը մենք ընտրում ենք, չի ներկայացնում ՀՀ բնակչության 95-97% շահերը։ Նա ներկայացնում է ՀՀ պետության սեփականության 95-97% յուրացված, ժողովրդի հազիվ 3-5% կազմող վարչա-օլիգարխիկ ԿԿՀ-ի շահերը և նրանց սպասարկող իշխանական կուսակցությունների շահերը։
Այս աշխատանքի կարևորագույն առաջարկությունը կարելի է համարել այն, որ առաջադրվում է Պետական կարևորագույն ընտրական մարմինները ձևավորել ոչ միայն հիմնվելով պսևդոկուսակցությունների միջև անազնիվ պայքարի վրա, այլև զուգահեռաբար օգտագործել ալտերնատիվ բազմաչափ, բազմաշերտ մեթոդիկաներ, որոնք հնարավորություն կտան ընտրական կարևորագույն օրգանները համալրելու հասարակական հնարավոր բոլոր խավերի և շերտերի ներկայացուցիչներով (ԲԲԲ խորհրդարանի սինթեզը)։
ՀՀ Սահմանադրության գլուխ 4-ի, հոդված 89-ի 3-րդ կետը, այն սահմանադրական հոդվածն է, որը ապահովում է ԱԺ-ում դոմինանտ իշխանական կուսակցության կամ խմբավորման պարտադիր մեծամասնության առկայության պահանջը, որը և ապահովում է ԿԿՀ թալանի համախմբի կողմից իշխանության օկուպացման և ուզուրպացման պրոցեդուրան։ Այդ հոդվածը շահագործելով ՌԴ և ՀՀ ՎԱՀ-ը, ԿԿՀ-ը, որոնք տիրապետում են ՀՀ տնտեսության 95-97% մասնաբաժինը և կազմում են ՀՀ բնակչության 3-5%, պսևդոկուսակցությունների և պսևդոընտրությունների մանիպուլայտիվ կեղտոտ տեխնոլոգիաներով գրավում են ՀՀ ԱԺ-ի 100%-ը և տրամաբանորեն գործադիր իշխանությունը և դատաիրավական համակարգը։ Նման սկզբունքով ձևավորված ԱԺ-ը ոչ թե ներկայացուցչական մարմին է, ինչպես շեշտում է Սահմանադրության 4 գլխի 88 հոդվածը, 1 կետը, այլ պլուտոկրատական, հարուստների գաղութատերերի ներկայացուցչական մարմին։
(շարունակելի)
Հրայր ԽԱՌԱՏՅԱՆ
Մոսկվա
«Առավոտ» օրաթերթ
18.07.2026
