Հոդվածաշարի նախորդ մասը կարդացեք այստեղ
2020 թվականի արցախյան պատերազմը և դրան հաջորդած զարգացումները կտրուկ փոխեցին Հարավային Կովկասի ռազմավարական հավասարակշռությունը։
Մինչեւ 2020 թվականը. ռուսակենտրոն կառավարվող հավասարակշռություն
Բազմակողմ, բայց աստիճանակարգային
Կարդացեք նաև
- Ռուսաստան. համակարգի կառավարիչ։
- Թուրքիա. սահմանափակված երկրորդական դերակատար՝ ռազմական առումով դուրս մղված տարածաշրջանից և գործող ռուսական կարմիր գծերի սահմաններում։
- Իրան. ստատուս քվոն պաշտպանող ուժ՝ ունակ խոչընդոտելու իր համար սպառնալի զարգացումներին, բայց տարածաշրջանային լարվածության սրման հարցերում ընդհանուր առմամբ զիջելով Ռուսաստանին։
- ԱՄՆ. հեռավոր օրինականացնող ուժ՝ կոշտ անվտանգության հարցերում լռելյայն ընդունելով Ռուսաստանի գերակայությունը։
- Ադրբեջան. հարմար առիթի սպասող վերանայողական ուժ՝ ռազմավարական առումով սահմանափակված առանց Ռուսաստանի համաձայնության։
- Հայաստան. պաշտպանված, բայց կախյալ պետություն՝ իր գոյատեւումը մեծապես վստահած Ռուսաստանին և իր ինքնիշխանության մի մասը փոխանակած անվտանգության երաշխիքների հետ։
2020 թվականից հետո. Թուրքիայի առաջնորդած վերանայողական կարգ
Արտաքին ուժերի կողմից հանդուրժվող, թույլ հակազդեցության հանդիպող
- Թուրքիա. գլխավոր ռազմավարական դերակատար։
- Ռուսաստան. թուլացած հավասարակշռող ուժ՝ այլեւս չվերահսկելով արդյունքները և գնալով ավելի շատ մարտավարական հակազդեցությամբ հանդես գալով, քան ռազմավարական միջնորդի դեր կատարելով։
- ԱՄՆ. ընտրովի շահագրգիռ դերակատար՝ դիվանագիտական առումով ակտիվ, հաղորդակցային ծրագրերի և TRIPP-ի նման շրջանակների միջոցով տնտեսապես ներգրավված, իր նպատակներով հակառուսական, լարվածության սրումը վերահսկելու պատասխանատվություն ստանձնել չցանկացող և, ոչ միայն Թուրքիայի գերակայությանը հակադրվել չցանկացող, այլեւ իր տարածաշրջանային քաղաքականությունը գնալով ավելի շատ այդ գերակայության ընդունման վրա կառուցող։
- Իրան. պաշտպանական պատնեշ՝ տագնապած միջանցքային տրամաբանությամբ և պանթուրքական ընդլայնմամբ, հռետորաբանությամբ ինքնավստահ և որոշ զարգացումներ խափանելու ունակ, բայց ձեւավորվող տարածաշրջանային կարգը շրջելու կառուցվածքային կարողությունից զուրկ։
- Ադրբեջան. առաջապահ իրականացնող՝ թուրքական ռազմավարության գործառնական թեւը, որը նախաձեռնություն է ցուցաբերում մեծ մասամբ Անկարայի ռազմավարական շրջանակում՝ միաժամանակ պահպանելով ինքնուրույնության որոշ աստիճան։
- Հայաստան. ռազմավարական առումով անպաշտպան պետություն՝ դատարկված զսպման կարողությամբ, առանց վստահելի հովանավորի և կառուցվածքային առումով թշնամական անվտանգային միջավայրում։
Իրանը՝ ռազմավարական պաշտպանության դիրքերում
Հետ-2020-յան այս շրջանակում Իրանը Հարավային Կովկասում էապես վարել է ռազմավարական պաշտպանություն։
Նրա նպատակը եղել է ոչ այնքան շրջել տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռությունը, որքան կանխել դրա հետագա վատթարացումը։
Իրանի գլխավոր կարմիր գծերն են եղել՝
- Հայաստան–Իրան սահմանի պահպանումը.
- արտատարածքային «Զանգեզուրի միջանցքի» մերժումը.
- Ադրբեջանի տարածքում Իսրայելի չափազանց մեծ ներթափանցման կանխումը.
- Հայաստանի և հյուսիսային Իրանի թուրք-ադրբեջանական աշխարհաքաղաքական ամբողջական շրջափակման կանխումը։
Բայց կարեւոր տարբերություն կա կարմիր գծեր ունենալու և դրանք պարտադրելու համար բավարար քաղաքական վստահելիության ու հզորության տիրապետելու միջեւ։
Մինչեւ 2026 թվականի պատերազմը Իրանը հսկայական ճնշման տակ էր։
Տարածաշրջանում գերիշխող ընկալումը մոտավորապես հետեւյալն էր.
Իրանը թուլանում էր։
Նրա դաշնակից ու հարակից ուժերը թուլանում էին։
Իսրայելը վերելք էր ապրում։
ԱՄՆ-ն աջակցում էր ձեւավորվող տարածաշրջանային կարգին։
Ռուսաստանը զբաղված էր Ուկրաինայի պատերազմով։
Իսկ Թուրքիան ու Ադրբեջանը տիրապետում էին նախաձեռնությանը։
Իրանյան պատերազմը փոխում է տարածաշրջանային ընկալումները
Իրանյան պատերազմը խարխլել է այդ ընկալումը։
Իրանը ռազմավարական կարեւոր մի բան է ապացուցել. այն կարող է դիմանալ հսկայական հարվածների՝ առանց անձնատուր լինելու, պահպանել պատասխան հարված հասցնելու զգալի կարողություններ, Հորմուզի նեղուցի միջոցով տնտեսական գին պարտադրել և ԱՄՆ-ին վերադարձնել բանակցությունների սեղանի շուրջ։
Սա ինքնաբերաբար չի վերածվում Հարավային Կովկասում ուժ ցուցադրելու կամ տարածաշրջանային նոր կարգ կառուցելու Իրանի կարողությունների համաչափ աճի։
Բայց այն ուժեղացնում է տարածաշրջանի համար անմիջականորեն կարեւոր մի բան՝ իր շահերին վնասող հետագա աշխարհաքաղաքական փոփոխությունները խոչընդոտելու Իրանի վստահելիությունն ու կարողությունը։
Դա փոխում է Անկարայի և Բաքվի հաշվարկները։
Թերեւս ոչ արմատապես։
Բայց էապես։
Սկզբի համար ամենակարեւոր հետեւանքը կարող է լինել հոգեբանական և ընկալման մակարդակում։
Բայց դրան կարող են հետեւել իրական, շոշափելի փոփոխություններ։
Աշխարհաքաղաքականությունը կախված է ոչ միայն նյութական կարողություններից, այլեւ սպասումներից։
Մինչեւ պատերազմը Ադրբեջանն ու Թուրքիան կարող էին ողջամտորեն հաշվարկել, որ տարածաշրջանային զարգացումների ուղղությունը շարունակաբար շարժվում է իրենց օգտին։
2020 → Հայաստանի պարտությունը արցախյան պատերազմում + Ռուսաստանի հարմարվողականությունը Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ։
2021–2022 → ներխուժումներ Հայաստանի Հանրապետության տարածք։
2022-ից սկսած → Հայաստանի հարմարվողականությունը Թուրքիային և Ադրբեջանին՝ ԵՄ-ի և ԱՄՆ-ի աջակցությամբ։
2023 → Լեռնային Ղարաբաղի վերացումը որպես հայաբնակ տարածաշրջան և աշխարհաքաղաքական միավոր։
2024–2025 → ռուսական ազդեցության շարունակական թուլացում։
2025–2026 → ԱՄՆ-ի ներթափանցումը Հարավային Կովկաս՝ TRIPP-ի միջոցով։
Միեւնույն ժամանակ՝
Իրանը թվում էր գնալով ավելի մեկուսացած։
Ռուսաստանը թվում էր գնալով ավելի թուլացած։
Իրանյան պատերազմը կարող է ընդհատած լինել այս գծային սպասումը։
Թուրքիան և Ադրբեջանն այժմ ստիպված են իրենք իրենց հարցնել.
Որքա՞ն հեռու կարող ենք գնալ։
Որովհետեւ Իրանը ցույց է տվել, որ շարունակում է մնալ տարածաշրջանային լուրջ ուժ, որն ընդունակ է դիմանալ արտակարգ ճնշման և զգալի գին պարտադրել իրենից շատ ավելի հզոր հակառակորդներին։
Սա կարող է անմիջականորեն ազդել Հայաստանի նկատմամբ Ադրբեջանի վարքագծի վրա։
Չորս հնարավոր հետեւանք Հարավային Կովկասի համար
Առաջին. Սյունիքի նկատմամբ ռազմական ճնշումը դառնում է ավելի ռիսկային
Ոչ անհնար։
Ոչ աներեւակայելի։
Բայց ավելի ռիսկային։
Իր հյուսիսային սահմանների շուրջ տարածքային փոփոխությունների վերաբերյալ Իրանի նախազգուշացումներն այժմ փոքր-ինչ ավելի մեծ վստահելիություն ունեն։
Երկրորդ. միջանցքի առավելապաշտական գաղափարի իրականացումը դառնում է ավելի դժվար
Նույնիսկ եթե TRIPP-ն իրականացվի, Ադրբեջանի սկզբնական նպատակը՝ հայկական նվազագույն ինքնիշխանության ու վերահսկողության ենթակա երթուղին, ավելի դժվար կլինի պարտադրել, եթե Իրանը որդեգրի ավելի ինքնավստահ և վճռական դիրքորոշում։
Երրորդ. Իրանը կարող է մեծացնել Հայաստանի հետ իր ներգրավվածությունը
Սա առանձնապես կարեւոր է։
Իրանը կարիք չունի դառնալու Հայաստանի դաշնակիցը։
Բավական է, որ այն եզրակացնի, թե թուրք-ադրբեջանական հետագա ընդլայնումը կանխելու համար անհրաժեշտ է ուժեղացնել Հայաստանի՝ որպես ինքնիշխան պետություն գոյատեւելու կարողությունը։
Դա կարող է վերածվել ավելի մեծ համագործակցության՝
- էներգետիկայի.
- տրանսպորտի.
- Հյուսիս–Հարավ ենթակառուցվածքների.
- առեւտրի.
- ռազմարդյունաբերական համագործակցության.
- հետախուզական համագործակցության.
- դիվանագիտական համակարգման ոլորտներում։
Շահերի այս համընկնումը, սակայն, չպետք է շփոթել ամբողջական ռազմավարական համադրության հետ։
Իրանը կարող է միաժամանակ շահագրգռված լինել Թուրքիայի և Ադրբեջանի նկատմամբ ավելի ուժեղ Հայաստանով, դեմ լինել Հայաստանում ամերիկյան ներկայության ընդլայնմանը և ձգտել մեծացնել իր ազդեցությունը Հայաստանի ռազմավարական ընտրությունների վրա։
Հայաստանի ինքնիշխանությանն Իրանի աջակցությունը պարտադիր չէ, որ նշանակի աջակցություն Հայաստանի առավելագույն ռազմավարական ինքնուրույնությանը։
Այնուամենայնիվ, ռազմավարական առումով խոցելի Հայաստանի համար կարեւոր փաստն այն է, որ թուրք-ադրբեջանական հետագա ընդլայնումը կանխելու Իրանի շահը կարող է գնալով ավելի շատ պահանջել Հայաստանի՝ որպես ինքնիշխան պետություն գործելու կարողության պահպանումն ու հզորացումը։
Չորրորդ. հետագա անդառնալի վերափոխումները կարող են ավելի դժվար դառնալ
Սա, թերեւս, ամենակարեւոր հետեւանքն է։
Թուրքիան և Ադրբեջանը կարող են ավելի զգուշավոր դառնալ մեկ այլ անդառնալի աշխարհաքաղաքական վերափոխում իրականացնելու փորձերում։
Սա վճռորոշ տարբերակում է։
Հետ-2020-յան ժամանակաշրջանը բաղկացած է եղել անդառնալի վերափոխումների հաջորդականությունից։
Յուրաքանչյուր վերափոխում տարածաշրջանային հավասարակշռությունը շարժել է մոտավորապես նույն ուղղությամբ՝ հօգուտ Անկարայի և Բաքվի։
Իրանյան պատերազմը կարող է ընդհատած լինել այս գործընթացը։
Ոչ շրջած։
Բայց ընդհատած։
TRIPP. շրջանակը կարող է պահպանվել, իսկ դրա աշխարհաքաղաքական բովանդակությունը՝ փոխվել
Այս տեղաշարժը կարող է կարեւոր հետեւանքներ ունենալ TRIPP-ի համար։
TRIPP-ի շրջանակը գոյություն ունի։ ԱՄՆ-ն դրա մեջ քաղաքական կապիտալ է ներդրել։ Իսկ Թուրքիան ու Ադրբեջանը դրա իրականացման նկատմամբ մեծ շահագրգռվածություն ունեն։
Հետեւաբար TRIPP-ը շարունակում է մնալ ամենահավանական ինստիտուցիոնալ շրջանակը։
Բայց շրջանակի շարունակական գոյությունը և դրա վերջնական աշխարհաքաղաքական բովանդակությունը երկու տարբեր հարցեր են։
Տարածաշրջանային միջավայրը, որի պայմաններում մտահղացվել է TRIPP-ը, փոխվում է։
Ավելի ուժեղ և ինքնավստահ Իրանը, հնարավոր ավելի զգուշավոր ԱՄՆ-ը, ամբողջությամբ դուրս մղվելու դեպքում խոչընդոտելու Ռուսաստանի պահպանվող կարողությունը և իրականացման գործընթացին ներհատուկ անորոշությունները կարող են փոխազդել դեռեւս անկանխատեսելի ձեւերով։
Հետեւաբար հնարավոր արդյունքների շրջանակը զգալիորեն ընդլայնվել է՝ ներկայիս գծերին հիմնականում համապատասխան իրականացումից մինչեւ երկարատեւ վերաբանակցություններ ու բովանդակային թուլացում և նույնիսկ TRIPP-ի աշխարհաքաղաքական բովանդակության շատ ավելի նշանակալի վերափոխում։
Նախագիծը կարող է պահպանվել, մինչդեռ դրա կառավարումը, անվտանգության կարգավորումները, ժամանակացույցը, Իրանի ու Ռուսաստանի հետ հարաբերակցությունը, Ադրբեջանին տրվող առանձնաշնորհումների աստիճանը և Հայաստանի ինքնիշխանության համար հետեւանքները կարող են էապես փոխվել։
Ռուսաստանը թուլացել է, բայց չի անհետացել
Եվ այստեղ Ռուսաստանը կարեւորություն է ձեռք բերում։
Կասկած չկա, որ 2020 թվականին Ռուսաստանը Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ իր հարաբերությունների ամրացումը գերադասեց հայկական կենսական շահերի պաշտպանությունից։
Իր սեփական խնդիրների պատճառով Ռուսաստանն արդեն մարտավարական նահանջի մեջ էր Հարավային Կովկասում։ Թուրքիան, ընդհակառակը, գնալով ավելի պատրաստ էր ռազմավարական առաջխաղացման։
Բացի այդ, 2010-ական թվականների վերջերին և 2020-ականների սկզբներին Արեւմուտքի հետ աճող առճակատման և ուկրաինական հակամարտության պայմաններում Ռուսաստանը գնալով ավելի շատ էր փնտրում աշխարհագրական, առեւտրային, դիվանագիտական և այլընտրանքային այլ ելքեր։
Թուրքիան և Ադրբեջանն ավելի արժեքավոր դարձան։
Արցախն ու Հայաստանը ծանր գին վճարեցին։
Բայց դա չի նշանակում, որ Ռուսաստանը կորցրել է հետաքրքրությունը տարածաշրջանի նկատմամբ կամ հանգիստ է վերաբերվում թուրքական ռազմավարական ազդեցության շարունակական ընդլայնմանը։
Հետեւաբար 2026 թվականին ավելի ուժեղ Իրանը միայնակ չի գործում։
Ռուսաստանն ու Իրանը համընկնող շահեր ունեն՝
- սահմանափակել թուրքական ընդլայնումը.
- սահմանափակել ամերիկյան ներթափանցումը.
- պահպանել Հայաստան–Իրան կապը.
- կանխել ադրբեջանա-թուրքական ամբողջական գերակայությունը։
Նրանց շահերը նույնական չեն։
Նրանց համընկնող շահերը չպետք է շփոթել նաեւ համակարգված կամ մշտական ռազմավարական դաշինքի հետ։
Բայց դրանք բավականաչափ համընկնում են՝ խոչընդոտներ ստեղծելու անվիճարկելի թուրք-ադրբեջանական տարածաշրջանային կարգի ամրապնդման ճանապարհին։
Կուտակային ազդեցությունը. պակաս միակողմանի տարածաշրջանային կարգ
Այս զարգացումների իրական նշանակությունը, հետեւաբար, կարող է լինել կուտակային.
ավելի ուժեղ Իրան + պահպանվող ռուսական ազդեցություն + ավելի զգուշավոր ամերիկյան ներգրավվածություն + իսրայելական ուժի կիրառման՝ նոր հայտնված սահմանափակումներ։
Այս գործոններից ոչ մեկը, առանձին վերցրած, չի փոխում Հարավային Կովկասի ուժերի հավասարակշռությունը։
Բայց միասին դրանք կարող են Թուրքիայի և Ադրբեջանի համար ստեղծել աշխարհաքաղաքական ավելի անհարմար միջավայր։
Եվ այստեղ հասնում ենք Հայաստանին։
Սա ամենակարեւոր եզրակացությունն է։
Հայաստանի հիմնարար խնդիրը. բոլոր կառուցվածքային միտումները միաժամանակ գործում էին նրա դեմ
Մի քանի տարի շարունակ Հայաստանի հիմնարար աշխարհաքաղաքական խնդիրն այն էր, որ գրեթե բոլոր կառուցվածքային միտումները միաժամանակ գործում էին նրա դեմ։
Թուրքիան հզորանում էր։
Ադրբեջանը հզորանում էր։
Ռուսաստանը թուլանում էր։
Իրանը թուլանում էր։
ԱՄՆ-ն ու ԵՄ-ն տարածաշրջան էին մուտք գործում հիմնականում թուրք-ադրբեջանական շահերին համատեղելի տարածաշրջանային ճարտարապետության միջոցով։
Եվրոպան ռազմավարական առումով թույլ էր։
Հայաստանը ռազմական առումով խոցելի էր։
Սա ստեղծում էր ռազմավարական արտակարգ նեղ տարածք։
Հարցը, թե 1990-ականներից ի վեր հայկական ավելի համապատասխան ռազմավարությունների և քաղաքականությունների միջոցով որքանով հնարավոր կլիներ մեղմել այս զարգացումների կուտակային հետեւանքները, շարունակում է մնալ կարեւոր։
Բայց այդ հարցը չի փոխում այսօրվա իրականությունը։
Իրանյան պատերազմը կարող է վերջին մի քանի տարիների առաջին նշանակալի զարգացումը լինել, որը փոքր-ինչ շրջում է այս կուտակային գործընթացի ուղղությունը։
Իսկ աշխարհաքաղաքականության մեջ մանեւրելու տարածքի նույնիսկ փոքր ընդլայնումը կարող է հսկայական նշանակություն ունենալ փոքր պետության համար։
Շարունակական վատթարացումից դեպի ավելի վիճարկելի հավասարակշռություն
Հետ-2020-յան կարգը.
Թուրքիան և Ադրբեջանը՝ գերիշխող։
Ռուսաստանը՝ թուլացած։
Իրանը՝ պաշտպանության դիրքերում։
ԱՄՆ-ը՝ պատեհապաշտորեն առաջխաղացող։
Իրանյան պատերազմից հետո.
Թուրքիան և Ադրբեջանը՝ դեռեւս ուժեղ։
Բայց Իրանը՝ պակաս պաշտպանողական։
ԱՄՆ-ը՝ ավելի սահմանափակված։
Ռուսաստանը՝ վերադառնալու ավելի մեծ գայթակղությամբ։
Հայաստանը՝ փոքր-ինչ պակաս մեկուսացած։
Իրանյան պատերազմը, հավանաբար, չի փոխել Հարավային Կովկասի ուժային աստիճանակարգը։
Թուրքիան և Ադրբեջանը շարունակում են մնալ աշխարհաքաղաքական ամենաուժեղ դաշինքը։
Բայց պատերազմը կարող է փոխած լինել տարածաշրջանային համակարգի շարժման ուղղությունը՝ թուրք-ադրբեջանական շարունակական ընդլայնումից դեպի ավելի վիճարկելի հավասարակշռություն։
Իսկ Հայաստանի համար անբարենպաստ հավասարակշռության և անբարենպաստ, բայց շարունակաբար վատթարացող հավասարակշռության միջեւ տարբերությունը հսկայական է։
Որովհետեւ առաջին իրավիճակում Հայաստանը կարող է մանեւրել։
Երկրորդում՝ միայն նահանջել։
Կենտրոնական հարցը. ունակ լինելո՞ւ է Հայաստանը՝ ի դեմս իշխանությունների, համապատասխանել նոր հնարավորություններով իրավիճակին
Մեծ հարցն այն է, թե Հայաստանի ներկայիս կառավարությունն ունի՞ արդյոք ռազմավարական դոկտրին, դիվանագիտական հմտություն և քաղաքական կամք՝ օգտագործելու ձեւավորվող այս նոր տարածքը՝ շարունակելու փոխարեն գործել այնպես, կարծես հետ-2020-յան թուրք-ադրբեջանական առաջխաղացումը պատմականորեն անշրջելի է։
Մտահոգությունը կառուցվածքային է։
Կառավարության հետ-2020-յան դոկտրինը Թուրքիայի և Ադրբեջանի պայմանների ընդունումը դիտարկում է որպես պետության գոյատեւման գլխավոր ուղի։
Մինչդեռ ձեւավորվող աշխարհաքաղաքական միջավայրը պահանջում է ճիշտ հակառակ մտավոր ռեֆլեքսը՝ ճանաչել հավասարակշռման նոր հնարավորությունները և օգտագործել դրանք՝ առանց հրաժարվելու հարաբերությունների կարգավորումից կամ խաղաղությունից։
Հարցն այն չէ, թե արդյոք Հայաստանը պետք է հանկարծ դառնա հակաթուրքական, հակաադրբեջանական, իրանամետ կամ ռուսամետ։
Կառավարության ներկայիս դոկտրինի այլընտրանքը կոշտ դաշինքներին, աշխարհաքաղաքական կախվածությանը, մշտական առճակատմանը կամ խաղաղությունից հրաժարվելուն վերադառնալը չէ։
Հարցն այն է, թե արդյոք կառավարությունն ունի ռազմավարական ճկունություն՝ արտաքին հավասարակշռության փոփոխության դեպքում վերանայելու և հարմարեցնելու իր քաղաքականությունը՝ ձգտելու հարաբերությունների կարգավորման այնտեղ, որտեղ դա հնարավոր է, դիմադրելու այնտեղ, որտեղ դա անհրաժեշտ է, բազմազանեցնելու իր արտաքին կապերն այնտեղ, որտեղ դրա հնարավորությունը կա, և հավասարակշռելու ամեն անգամ, երբ նման հնարավորություններ են ի հայտ գալիս։
Թե՞ այն մտավոր, գաղափարական և քաղաքական առումով փակվել է 2020–2025 թվականների առանձնապես անբարենպաստ ժամանակաշրջանում մշակված դոկտրինի շրջանակներում։
Եթե իրանյան պատերազմն իսկապես սկսել է շարունակաբար վատթարացող տարածաշրջանային միջավայրը վերածել թեեւ միշտ անբարենպաստ, բայց ավելի վիճարկելի հավասարակշռության, ապա Հայաստանի գլխավոր մարտահրավերն այլեւս պարզապես գոյություն ունեցող կարգին դիմանալը չէ։
Այն փոփոխվող ռազմավարական միջավայրը ճանաչելն է և դրա շրջանակներում մանեւրելու համար անհրաժեշտ դոկտրին, կարողություն ու քաղաքական կամք ունենալը։
Ալեք ԵՆԻԳՈՄՇՅԱՆ
