2026թ. մայիսի 13-ին Ուզբեկստանի ազգային ներդրումային հիմնադրամը՝ ՈւզՆԻՖ-ը, Լոնդոնի և Տաշքենդի ֆոնդային բորսաներում իրականացրեց ԱՊՀ տարածքում պետական ակտիվների տեղաբաշխման խոշորագույն գործարքներից մեկը. կառավարությունը վաճառքի հանեց հիմնադրամի բաժնետոմսերի 31%՝ ներգրավելով ավելի քան $ 600 մլն։ Տեղաբաշխման գնի հիման վրա հիմնադրամի ամբողջական շուկայական արժեքը գնահատվեց շուրջ $ 1,95 մլրդ, իսկ գնորդների թվում էին այնպիսի խոշոր միջազգային ինստիտուցիոնալ ներդրողներ, ինչպիսիք են BlackRock (ԱՄՆ), Fidelity (ԱՄՆ), Schroders (ՄԲ)։
Այս գործարքը համեմատության հետաքրքիր հիմք է ստեղծում Հայաստանի ազգային շահերի հիմնադրամի՝ ԱՆԻՖ-ի հետ։ Երկու պետական կառույցներն էլ ստեղծվել էին ներդրումներ ներգրավելու և տնտեսական զարգացմանը նպաստելու նպատակով, սակայն նրանց մանդատները, կառավարման համակարգերն ու վերահսկողության մեխանիզմները էապես տարբեր էին։ Տրամագծորեն տարբեր էին նաև արդյունքները․ ՈւզՆԻՖ-ը մուտք գործեց միջազգային կապիտալի շուկա՝ ապահովելով զգալի մուտքեր պետական բյուջե, մինչդեռ ԱՆԻՖ-ը լուծարվեց՝ արձանագրելով պետական միջոցների հսկայական կորուստ և դրանց վատնման համար պատասխանատվության փաստացի բացակայություն։
Երկու տարբեր մանդատ
2019թ. որպես պետական ընկերություն ստեղծված ԱՆԻՖ-ը օժտված էր լայն լիազորություններով։ Այն կարող էր ներգրավել ներդրումներ, ընտրել և ֆինանսավորել նախագծեր, ստեղծել համատեղ ձեռնարկություններ ու մասնակցել տարբեր ոլորտներում բիզնեսի կառավարմանը։ Հիմնադրամին վստահված էր նաև Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատում պետական բաժնեմասի կառավարումը։
Կարդացեք նաև
ԱՆԻՖ-ի լայն մանդատը չէր ուղեկցվում նույնքան հստակ գործունեության չափանիշներով. անորոշ էր՝ հիմնադրամի հաջողությունը պետք է գնահատվեր ներգրավված ներդրումների ծավալո՞վ, ստեղծված աշխատատեղերո՞վ, պետական կապիտալի եկամտաբերությա՞մբ, թե՞ նախագծերի ռազմավարական նշանակությամբ։ Արդյունքում հիմնադրամը ստացավ պետական միջոցների տնօրինման ազատություն՝ արդյունավետ վերահսկողության և հաշվետվողականության մեխանիզմների բացակայության պայմաններում։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամը արձանագրել էր, որ ԱՆԻՖ-ի խնդիրները բավարար չափով հստակեցված չէին, իսկ նրա գործառույթները համընկնում էին այլ պետական կառույցների լիազորությունների հետ։
ՈւզՆԻՖ-ը ձևավորվել և գործում է այլ տրամաբանությամբ։ Նրա կառավարման էին փոխանցվել էներգետիկայի, տրանսպորտի, բանկային, հեռահաղորդակցության և արդյունաբերության ոլորտների խոշոր ընկերությունների պետական բաժնետոմսերի փաթեթները։ ՈւզՆԻՖ-ի խնդիրը նոր ձեռնարկություններ ստեղծելը չէ, այլ արդեն գոյություն ունեցող պետական ակտիվների կառավարումը, դրանց արժեքի բարձրացումը և կորպորատիվ կառավարման կատարելագործումը։ Նրա հիմնական ակտիվների ցանկը նախապես որոշված է, իսկ գործունեության արդյունքները հնարավոր է գնահատել պորտֆելի արժեքի, շահաբաժինների և պորտֆելային ընկերությունների ֆինանսական ցուցանիշների հիման վրա։
Կառավարում և վերահսկողություն
ՈւզՆԻՖ-ի կառավարումը հանձնվել է ամերիկյան Franklin Templeton ներդրումային խմբին, որը ձևավորում հիմնադրամի ռազմավարությունը, կորպորատիվ կառավարման սկզբունքները և պորտֆելային ընկերությունների կառավարման մարմինները։ Պետությունը մնում է ակտիվների սեփականատերը, սակայն սեփականատիրոջ և ընթացիկ կառավարչի գործառույթները տարանջատված են։ Մինչդեռ ԱՆԻՖ-ում այդպիսի տարանջատում չկար։ Կառավարությունը միաժամանակ հիմնադրամի սեփականատերն էր, տրամադրում էր կապիտալը, նշանակում ղեկավարություն և նրա միջոցով մասնակցում նախագծերի ընտրությանն ու իրականացմանը։ Նույն կառույցում էին կենտրոնացված նպատակների սահմանումը, ներդրումների ընտրությունը, ֆինանսավորումը և արդյունքների գնահատումը։
ՈւզՆԻՖ-ը գործում է նաև արտաքին վերահսկողության խիստ միջավայրում։ Այն հրապարակում է միջազգային չափանիշներին համապատասխան հաշվետվություններ, ենթարկվում արտաքին աուդիտի և բորսայում ցուցակվելուց հետո պարտավոր է տեղեկատվություն բացահայտել ներդրողներին։ Հիմնադրամի գործունեությանը հետևում են ոչ միայն պետական մարմինները, այլև բորսան, աուդիտորները, բաժնետերերն ու կարգավորող կառույցները։ Այս մեխանիզմները չեն բացառում քաղաքական ազդեցությունը, բայց սահմանափակում են ոչ թափանցիկ և կամայական որոշումների ընդունման հնարավորությունը։
ԱՆԻՖ․ լայն լիազորություններից մինչև լուծարում
ՀՀ կառավարությունը ԱՆԻՖ-ի առաջնային խնդիրներ էր հռչակել ներդրումների ներգրավումն ու աշխատատեղերի ստեղծումը։ Սակայն հրապարակված տեղեկությունները թույլ չեն տալիս հավաստի պարզել, թե հայտարարված միջոցների ո՜ր մասն է փաստացի ներդրվել հիմնադրամի մասնավոր գործընկերների կողմից, կամ որքա՜ն արդյունավետ են օգտագործվել բյուջետային միջոցները։
Առանցքային նախագծերի ձախողումը բացահայտեց ոչ միայն ԱՆԻՖ-ի ֆինանսական գործունեության անբավարար թափանցիկությունը, այլև կառավարման, վերահսկողության, հաշվետվողականության և պատասխանատվության համակարգային պրոբլեմները։ Էկոնոմիկայի նախարարությունը հրաժարվեց հաստատել ԱՆԻՖ-ի 2022թ. հաշվետվությունը՝ նշելով, որ այն հավաստիորեն չի արտացոլում հիմնադրամի և նրա դուստր ընկերությունների ֆինանսական դրությունը։ ԱՆԻՖ-ի գործունեության առնչությամբ հարուցվել էր նաև քրեական վարույթ։ 2024թ. ՀՀ կառավարությունը ստիպված եղավ դադարեցնել հիմնադրամի գործունեությունը և լուծարել այն։
ՈւզՆԻՖ․ մասնավորեցում և միջազգայնացում
ՈւզՆԻՖ-ի բաժնետոմսերի 31% տեղաբաշխումը պետական բյուջեին ապահովեց մոտ 604 մլն դոլարի մուտք և որոշեց հիմնադրամի շուկայական արժեքը։ Միևնույն ժամանակ տեղաբաշխումը ցույց տվեց, որ միջազգային ներդրողները պատրաստ են առաջարկված գնով ձեռք բերել ուզբեկական պետական ակտիվների ձևավորված պորտֆելի բաժնեմաս։ Կառավարությունը կարողացավ այդ ակտիվները համախմբել միջազգային շուկայի համար հասկանալի կառուցվածքում, ապահովել դրանց հրապարակային գնահատումը և սեփականության մի մասը վաճառել ներդրողների լայն շրջանակի։
Լոնդոնի ֆոնդային բորսայում ցուցակվելը հիմնադրամին ներառեց ֆինանսական հաշվետվողականության, արտաքին աուդիտի, կորպորատիվ կառավարման և տեղեկատվության բացահայտման միջազգային պահանջների համակարգում։ Franklin Templeton-ի մասնագիտական կառավարումը, բորսայական վերահսկողությունը և ակտիվների նախապես սահմանված ցանկը միասին ձևավորեցին ավելի կանխատեսելի և կարգապահ կառավարման միջավայր։
Երկու հակադիր արդյունք
ԱՆԻՖ-ը գործում էր բարձր ռիսկային տրամաբանությամբ․ պետական միջոցներն ուղղվում էին նոր ստեղծվող ձեռնարկությունների և նախագծերի ֆինանսավորմանը՝ ներդրումների ընտրության ոչ հստակ չափանիշների և սահմանափակ արտաքին վերահսկողության պայմաններում։ ՈւզՆԻՖ-ի մանդատը, ընդհակառակը, առավել նեղ և հստակ է․ այն կառավարում է պետության առկա ակտիվները, որոնց կազմն ու ֆինանսական արդյունքները հրապարակային գնահատման ենթակա են։
Երկու հիմնադրամների տարբերությունը միայն ներդրումային ռազմավարության մեջ չէր։ Այն արտահայտում էր պետական կառավարման երկու տարբեր մոտեցում՝ հայկականի դեպքում լիազորությունների գերկենտրոնացում և ինքնավերահսկողություն, ուզբեկականի դեպքում՝ գործառույթների տարանջատում, արտաքին մասնագիտական կառավարում, բազմաշերտ վերահսկություն և շուկայական հաշվետվողականություն։ Հենց այս ինստիտուցիոնալ տարբերությունն էլ մեծապես պայմանավորեց տրամագծորեն հակառակ արդյունքները։
Երկու հիմնադրամների փորձը ցույց է տալիս, որ պետական ներդրումային ինստիտուտի արդյունավետությունը որոշվում է ոչ թե հռչակված նպատակների հավակնոտությամբ և «աննախադեպությամբ», այլ պետական կառավարման որակով, մանդատի հստակությամբ և վերահսկողության ու պատասխանատվության իրական մեխանիզմներով։
ՈւզՆԻՖ-ը Ուզբեկստանին հնարավորություն տվեց պետական ակտիվները ներկայացնել միջազգային ներդրողներին և ինտեգրել կապիտալի համաշխարհային շուկային։ ԱՆԻՖ-ը, ընդհակառակը, Հայաստանի համար ավարտվեց պետական ռազմավարական նախաձեռնության ձախողմամբ, բյուջետային միջոցների փոշիացմամբ և մսխմամբ։
Արմեն Մարտիրոսյան
ՀՀ Գերագույն Խորհրդի և Ազգային Ժողովի պատգամավոր (1990-99թթ.)
ՀՀ արտակարգ և լիազոր դեսպան
