Ճանաչողության տեսությունը՝ էպիստեմոլոգիան իմաստասիրության բաժին է, որն ուսումնասիրում է մարդկային ճանաչողության բնույթը, սահմանները, աղբյուրները և ճշմարտության չափանիշները:
Ճանաչողությունն ընդհանրապես իրականության արտացոլման ու վերարտադրման գործընթաց է, որը սերտորեն կապված է գործնականի հետ ու հիմնական նպատակը օբյեկտիվ ճշմարտության ձեռքբերումն է:
Ասածից կհետևի, որ ճանաչել նշանակում է ինչ-որ բանի մասին ճշգրիտ գաղափար ունենալ, թափանցել բուն էության մեջ ու օբյեկտը դարձնել իր գիտակցության սեփականությունը, նրա մասին կազմել ճշգրիտ պատկերացում: Այսինքն՝ ճանաչելն իրականության արտացոլման գործընթաց է:
Ընդհանրապես մարդը շրջապատող աշխարհը ճանաչում է երկու փոխկապակցված աստիճաններով՝ ի դեմս զգայական ճանաչողության, որին հաճախ էմպիրիկ են անվանում և բանական ճանաչողության, որը հաճախ ռացիոնալ են անվանում:
Կարդացեք նաև
Զգայական ճանաչողությունը հիմնված է զգայության, ընկալման և մտապատկերի վրա:
Զգայությունն առարկաների առանձին հատկությունների արտացոլումն է զգայարանների միջոցով՝ գույն, ձայն, հոտ և այլն:
Ընկալումն առարկայի հնարավորինս ամբողջական պատկերի ձևավորումն է զգայարանների համակցված աշխատանքով:
Մտապատկերը տվյալ առարկայի պատկերի վերարտադրումն է հիշողության մեջ, երբ այն տվյալ պահին չի ազդում զգայարանների վրա:
Բնական կամ ռացիոնալ ճանաչողությունը հիմնված է հասկացություն, դատողություն և մտահանգում եզրերի վրա:
Հասկացությունը առարկայի էական և ընդհանուր հատկանիշների ամրագրումն է մտքում (օրինակ՝ զանգված, մարդ, պետություն):
Դատողությունը մտքի ձև է, որտեղ հասկացությունների կապի միջոցով ինչ-որ բան հաստատվում կամ ժխտվում է:
Մտահանգումը տրամաբանական մտածողության ձև է, երբ մի քանի հայտնի դատողություններից բխեցվում է բոլորովին նոր դատողություն: Հենց սրա միջոցով է իմացածից անցում կատարվում դեպի չիմացածը:
Մտահանգումը բաղկացած է հետևյալ մասերից՝ նախադրյալներ, հիմնավորում, եզրակացություն:
Ճանաչողության վերջնական նպատակը ճշմարտության բացահայտումն է, որը կարող է լինել.
– օբյեկտիվ, երբ գիտելիքի բովանդակությունը կախված չէ մարդուց կամ մարդկությունից,
– բացարձակ, երբ ունենք աշխարհի մասին լիակատար, սպառիչ և անփոփոխ գիտելիք,
– հարաբերական, երբ ունենք ճշմարիտ, բայց ոչ ամբողջական գիտելիք, որը զարգացման ընթացքում փոփոխվում ու լրացվում է:
Պետք է նշել, որ ճանաչողության տեսության և ԱԲ-ի փոխհարաբերության հարցը ժամանակակից իմաստասիրության և տեխնոլոգիայի ամենաարդիական թեմաներից է: Այն հիմնված է մի պարզ հարցի վրա՝ կարող է մեքենան իրականում «ճանաչել» կամ «գիտենալ» որևէ բան, թե այն պարզապես վերարտադրում է տվյալներ:
Այստեղ կրկին պետք է հստակեցնել՝ ինչպես է ճանաչում մարդը և ինչպես է ճանաչում մեքենան:
Ինչպես գիտենք, մարդկային ճանաչողությունը հիմնված է սեփական փորձի, էմոցիաների, զգայարանների և սոցիալական շփման վրա: Նորից նշենք, որ մարդը, բանական էակը հասկանում է երևույթների իմաստն ու համատեքստը:
ԱԲ-ի ճանաչողությունը (մեքենայական ուսուցում) հիմնված է վիթխարի քանակությամբ տվյալների, ալգորիթմների և մաթեմատիկական հավանականությունների վրա: ԱԲ-ն չունի գիտակցություն կամ ինքնաճանաչում, այն մարդու նման չի զգում իր իմացածը, այլ պարզապես գտնում է օրինաչափություններ:
Ճանաչողության տեսության մեջ կարևոր է, որ գիտելիքը լինի հիմնավորված: Ժամանակակից ԱԲ մոդելների դեպքում առաջանում է խնդիր՝ ԱԲ-ն տալիս է ճիշտ պատասխան, բայց նույնիսկ ստեղծողները երբեմն չեն կարողանում տրամաբանորեն բացատրել, թե ինչպես հանգեց այդ եզրակացությանը: Ահա այստեղ է, որ առաջանում է իմաստասիրական հարց՝ կարող ենք «ճշմարիտ» համարել մի բան, որի ստացման տրամաբանական ճանապարհը մինչև վերջ թափանցիկ չէ:
Ի դեպ, կա մի տիպիկ ու հետաքրքիր օրինակ՝ կապված, այսպես կոչված, «Չինական սենյակի» հետ: Այն 1980-ին առաջարկել է ամերիկացի Ջոն Սիրլը: Այդ մտային փորձի էությունը հետևյալն է՝ պատկերացրեք սենյակ, որը փակ է ու այնտեղ նստած է մի մարդ, ով ոչ մի չինարեն բառ չգիտի:
Նրան տալիս են մի գիրք (ալգորիթմներ/հրահանգներ), որտեղ չինարեն նշանները համադրված են իրար հետ: Սենյակից դուրս գտնվող չինացիները պատուհանից նրան են փոխանցում չինարեն գրված հարցեր: Մարդը օգտվելով գրքի բովանդակությունից ու կանոններից, գտնում է համապատասխան նշանները և պատասխանը հետ է տալիս: Արդյունքում, դրսի մարդկանց թվում է, թե սենյակում գտնվող մարդը կատարյալ չինարեն գիտի: Բայց իրականում նա ոչ մի բառ չի հասկանում, այլ պարզապես հրահանգներ է կատարում…
Չնայած Սիրլի քննադատությանը, շատ մտածողներ և հետազոտողներ կարծում են, որ ԱԲ–ի զարգացումը փոխում է խաղի կանոնները: Եթե մեքենան կարողանում է կատարել ճանաչողական բոլոր ֆունկցիաները՝ լուծում է խնդիրներ, ստեղծագործում է, վերլուծություններ է կատարում, ապա կարևոր չէ՝ ներսում կա կենսաբանական գիտակցություն, թե ոչ: Ճանաչողությունը ի վերջո արդյունքն է, այլ ոչ թե գործընթացի բնույթը:
Կա նաև կարծիք, որ երբ ԱԲ մոդելները դառնան չափազանց բարդ, նրանց մեջ «ինքնըստինքյան» կարող է առաջանալ հասկացության և գիտակցության նոր մակարդակ, որը կտարբերվի մարդկայինից:
Հենց այսօր ԱԲ-ն այնպես է կատարյալ թվային նմանակում իրականացնում, որ ստիպում է վերանայել, թե ինչ է նշանակում «իրականում հասկանալ»:
Ի դեպ, 1950 թվականին Ալան Թյուրինգը առաջադրեց մի պարզ հարցադրում. «Կարող են մեքենաները մտածել»: Նա առաջարկեց, այսպես կոչված, «նմանակման խաղ», որի էությունը հետևյալն է՝ դատավորը տեքստային կապի միջոցով զրուցում է երկու անհայտ սուբյեկտների հետ, որոնցից մեկը մարդ է, մյուսը՝ մեքենա: Եթե դատավորը չի կարողանում տարբերակել մեքենային մարդուց, ուրեմն մեքենան անցել է թեստը:
Թյուրինգի թեստը հիմնված է վարքաբանության վրա: Այն ասում է, եթե մեքենան արտաքուստ իրեն պահում է բանական էակի պես, ապա մենք չպետք է անհանգստանանք, նրա «ներաշխարհի» կամ «գիտակցության» համար: Այսինքն՝ ճանաչողությունը գնահատվում է միայն արդյունքով:
Ժամանակակից մեծ լեզվական մոդելները՝ LLMs, հեշտությամբ շրջանցում են Թյուրինգի ավանդական թեստը, որը փաստացի ապացուցում է Սիրլի թեզը՝ մեքենան կարող է նմանակել մարդկային բանականությանը՝ առանց այն ունենալու:
Փաստենք՝ գիտական ճանաչողության ավանդական, դասական մեթոդը հստակ է՝ մարդը դիտարկում է աշխարհը, կազմում է (ձևակերպում է) հիպոթեզ՝ վարկած, կատարում է փորձ ու ստեղծում է օրենք (օրինաչափություն, տեսություն)։
ԱԲ-ն փոփոխության է ենթարկում այս՝ մարդու էվոլյուցիայի երկար ընթացքում հաստատված շղթան, փաստացի տալով նույն վերջնարդյունքը…
Կամո ԱԹԱՅԱՆ
«Առավոտ» օրաթերթ
22.10.2026
