Արմեն Մարտիրոսյանը՝ եկեղեցու, բանակի, խորհրդարանի և հայկական վստահության սահմանների մասին
Երևանի պետական համալսարանի հետազոտողներ տնտեսագիտության դոկտոր, ԵՊՀ պրոֆեսոր Ռուբեն Գևորգյանը և Արմեն Մարտիրոսյանն ուսումնասիրել են 92 երկրներից 156 հազար մարդկանց պատասխանները` պետության, եկեղեցու, բանակի եւ այլնի մասին: Ուսումնասիրված երկրներից է նաեւ Հայաստանը, որտեղ հարցումն անցկացվել է երկու անգամ՝ 2018 թվականին (պատերազմից առաջ) և 2021-ին (դրանից հետո)։
Եկեղեցու, բանակի, խորհրդարանի և այն մասին, թե որտեղ է ավարտվում հայերի վստահությունը, Արմեն Մարտիրոսյանի հետ զրուցել է Սամվել Դանիելյանը։
Կարդացեք նաև
— Պարոն Մարտիրոսյան, ի՞նչ են ասում թվերը եկեղեցու հանդեպ հայերի վստահության մասին։
— Թվերն ասում են մի բան, որն արժե շատ հանգիստ բարձրաձայնել։ 2018-ի գարնանը և 2021-ի ամռանն արված երկու հարցումների միջև ընկած ժամանակահատվածում Հայաստանում գրեթե բոլոր կառույցների հանդեպ վստահությունը կտրուկ ընկել է՝ խորհրդարան, կուսակցություններ, դատարաններ և, հատկապես, մամուլ։ Իսկ եկեղեցու նկատմամբ վստահությունն այդ երեք տարվա ընթացքում աճել է՝ 4 բալանոց համակարգում 2.91-ից դառնալով 3.07, և սա հստակ աճ է, ոչ թե պատահական տատանում։ Այսինքն՝ երբ պետական կառույցներն անկում էին ապրում, եկեղեցին աճում էր։ Վստահության մակարդակով այն նախկինում էլ բարձր էր բոլոր պետական կառույցներից (բացի բանակից), իսկ «եկեղեցու և պետության» միջև եղած տարբերությունը մեզ մոտ ամենամեծերից մեկն է այն բոլոր 88 երկրների շարքում, որտեղ մենք կարողացել ենք դա հաշվարկել։
— Ինչպե՞ս հասկանալ սա։ Հայերն առանձնապես կրոնակա՞ն ազգ են։
— Սա ամենահետաքրքիրն է։ Մեր տվյալներում եկեղեցին իրեն չի դրսևորում որպես պարզապես «ևս մեկ կառույց»՝ այն առանձնանում է։ Մենք վերլուծել ենք, թե որ ցուցանիշներն են փոխկապակցված։ Տասներկու կառույցներից տասնմեկը՝ խորհրդարանից մինչև խոշոր ընկերություններ, միասնական խումբ են կազմում. եթե մարդիկ վստահում են մեկին, սովորաբար վստահում են նաև մյուսներին։ Եկեղեցին միակն է, որն այս խմբի մեջ չի մտնում։ Ավելին, ամբողջ աշխարհում կա մի անսպասելի օրինաչափություն. որքան բարձր է երկրում մարդկանց վստահությունն իրենց ծանոթների հանդեպ, այնքան ցածր է վստահությունը եկեղեցու նկատմամբ։ Մենք դիտմամբ զգույշ ենք հետևություններ անելիս, քանի որ այս կապի հետևում գուցե կրոնից հեռանալու ընդհանուր միտումն է, որը մենք առանձին չենք ուսումնասիրել։ Բայց բուն պատկերը կայուն է. եկեղեցուն վստահելը պարզապես «կառույցի հանդեպ վստահություն» չէ, այլ ուրիշ բան է։ Եվ 2018-2021 թվականների հայաստանյան աճը համընկնում է դրա հետ. կարծես թե եկեղեցին գործում է որպես փոխհատուցող հենարան՝ մի տեղ, ուր գնում է վստահությունը, երբ այն չեն տալիս պետական կառույցներին։
— Իսկ բանա՞կը։ Չէ՞ որ ավանդաբար այն մրցակցությունից դուրս է։
— Այդպես էր՝ բառիս բուն իմաստով։ 2018-ի հարցման ժամանակ բանակի նկատմամբ վստահությունը 3.24 էր (ամենաբարձրերից մեկն աշխարհում), և այն նույնիսկ եկեղեցուն զգալիորեն գերազանցում էր. բանակը բացարձակ առաջատարն էր։ Եվ այդ վստահությունն ունի հատուկ բնույթ։ Համեմատեք ոստիկանության հետ, որը 2018-ին ուներ 2.20 վարկանիշ. բանակի և ոստիկանության միջև տարբերությունն ամենամեծերից մեկն էր աշխարհում։ Հայերի գիտակցության մեջ բանակը «քաղաքացիական» կառույց չէ, ինչպես խորհրդարանը, կամ «շփման» կառույց, ինչպես ոստիկանությունը։ Դա պաշտպանական գաղափար է՝ կապված գոյատևման անվտանգության զգացման հետ։ Այն գրեթե կապված չէ մյուս կառույցների հանդեպ ունեցած վստահության ընդհանուր խմբի հետ։
— Եվ ի՞նչ արեց պատերազմն այդ վստահության հետ։
— Երեք բան, և յուրաքանչյուրը յուրովի խոսուն է։
Առաջին. բանակի հանդեպ վստահությունը նվազեց (3.24-ից մինչև 3.04), բայց սա ամենափոքր անկումն է այն բոլոր կառույցների մեջ, որոնք անկում են ապրել։ Մամուլը կորցրեց 0.67 միավոր, կուսակցությունները՝ 0.39, խորհրդարանը՝ 0.24, դատարանները՝ 0.22, իսկ բանակը՝ 0.19։ Նույնիսկ պարտված պատերազմից հետո պաշտպանական գաղափարը մնաց ամենաամուրը. բանակի հանդեպ վստահությունը երկիրը պաշտպանելու գաղափարի հանդեպ վստահությունն է, ոչ թե կոնկրետ գործողությունների գնահատականը։
Երկրորդ. այնուամենայնիվ, բանակի անվերապահ առաջնայնության դարաշրջանն ավարտվեց։ 2018-ին այն զգալիորեն գերազանցում էր եկեղեցուն։ 2021-ին (եկեղեցու հանդեպ վստահության աճի և բանակի հանդեպ նվազման պայմաններում) այս երկու կառույցներն առաջին անգամ հավասարվեցին։ Հայերի վստահության խորհրդանշական գագաթն այժմ մեկը չէ, այլ երկուսն են, և դրանցից մեկը պետական չէ։
Երրորդ. անսպասելիորեն իրար մոտեցան բոլոր ուժային կառույցները։ Պատերազմից հետո ոստիկանության վարկանիշը փոքր-ինչ աճեց (2.20-ից 2.31), և բանակի ու ոստիկանության միջև տարբերությունը նկատելիորեն կրճատվեց։ Սա շատ կարևոր տեղաշարժ է, ոչ թե պատահականություն։
— Ի՞նչ հետևություններ կարելի է անել սրանից։
— Երկու, և երկուսն էլ սթափեցնող են։
Առաջին. Բանակի հանդեպ վստահության կայունությունը երաշխիք չէ մնացած համակարգի համար։ Ինչպես նշեցի, բանակն առանձնանում է, և դրա հանդեպ վստահությունը չի վերածվում խորհրդարանի կամ դատարանների հանդեպ վստահության։ Երկիրը կարող է ունենալ համաշխարհային մակարդակի վստահություն վայելող բանակ և, միաժամանակ, աշխարհում ամենացածր վարկանիշն ունեցող խորհրդարան (սա հենց Հայաստանի իրավիճակն է երկու հարցումներում էլ)։ Քաղաքացիական կառույցներ կառուցելիս «պաշտպանական» վստահության վրա հենվելը սխալ ռազմավարություն է, մեր տվյալներն այն չեն ապացուցում։
Երկրորդ. Նայեք 2018-2021 թթ. ընդհանուր պատկերին. վստահության աճ են գրանցել եկեղեցին ու ոստիկանությունը, նվազագույն չափով տուժել է բանակը, բայց կտրուկ անկում են ապրել խորհրդարանը, կուսակցությունները, դատարանները և մամուլը։ Աճել կամ դիմակայել է պաշտպանականն ու պահպանողականը, իսկ ընկել է այն ամենը, ինչը ներկայացուցչական է և կապված է հանրային խոսքի հետ։ Եթե վստահությունը դիտարկենք որպես քարտեզ, թե որտեղ է հասարակությունը հենարան փնտրում, ապա պատերազմից հետո նա այն փնտրել է պաշտպանության, այլ ոչ թե ներկայացուցչության մեջ։ Սա նկարագրություն է, ոչ թե դատավճիռ. մեր գլխավոր արդյունքն այն է, որ անձնական վստահության խորքային կառուցվածքը չի վատացել։ Բայց դեպի պահպանողականը եղած այս շեղումն այն խնդիրն է, որի հետ պետք է աշխատեն ներկայացուցչական կառույցները։
— Դուք ասացիք՝ «պատերազմից առաջ և հետո»։ Էլ ի՞նչ է փոխվել այս երկու հարցումների միջև ընկած ժամանակահատվածում։
— Նախ մի ազնիվ վերապահում, առանց որի ես իրավունք չունեմ պատասխանել։ Առաջին հարցումն արվել է 2018-ի փետրվար-ապրիլին՝ դեռ հեղափոխությունից առաջ։ Երկրորդը՝ 2021-ի մայիս-հունիսին, համաճարակից և 44-օրյա պատերազմից հետո։ Դրանց միջև տեղավորվել է երեք պատմական իրադարձություն, և տվյալներն արձանագրում են դրանց գումարային հետևանքը. առանձնացնել հենց պատերազմի ազդեցությունը մաթեմատիկորեն անհնար է։ Այս վերապահումով ասեմ, թե ինչ է փոխվել։ Ամենից շատ անկում է ապրել մամուլի հանդեպ վստահությունը՝ սա ռեկորդ է բոլոր կառույցների շարքում։ Խորհրդարանը, կուսակցությունները, դատարանները զգալի անկում են գրանցել։ Կառավարությունը միակ պետական կառույցն է, որի հանդեպ վստահությունն աճել է, բայց հիշեք, որ առաջին հարցումն արվել է մինչհեղափոխական կառավարության օրոք։ Եվս մեկ տեղաշարժ, որը դժվար է չկապել պատերազմի հետ. նկատելիորեն նվազել է վստահությունն այլ ազգության և այլ կրոնի մարդկանց նկատմամբ (դա այն է, ինչ մենք անվանում ենք վստահություն օտարների հանդեպ)։
— Իսկ մարդկանց վստահությունը միմյանց հանդե՞պ։ Այն նույնպես անկու՞մ է ապրել։
— Ահա այստեղ է գլխավոր գիտական բացահայտումը, որի համար արժեր հաշվարկներ անել։ Ո՛չ։ Չի ընկել։ Ծանոթների հանդեպ վստահությունը նույնիսկ մի փոքր աճել է, անծանոթների հանդեպ՝ նույնպես մի փոքր վերև է բարձրացել։ Իսկ հիմնական ցուցանիշը՝ «հավատում եմ յուրայիններին» և «չեմ հավատում օտարներին» տարբերությունը, ընդհանրապես չի շարժվել, փոփոխությունը եղել է չնչին։ Պատկերացրեք. կառույցները ճգնաժամի մեջ են, մամուլը կորցնում է վստահության մեծ մասը, իսկ անձնական վստահության խորքային կառուցվածքը կանգնած է քարի պես ամուր։ Սա խոսում է այն մասին, որ դա տրամադրություն կամ արձագանք չէ նորություններին։ Դա հասարակության բնութագիրն է, որը փոխվում է սերունդների ընթացքում։
— Դուք դա անվանում եք «վստահության շառավիղ»։ Ինչպես կբացատրեք դա նրան, ով առաջին անգամ է լսում այս արտահայտությունը։
— Ամենահեշտը աստիճանների օրինակով բացատրելն է։ Ամբողջ աշխարհում վստահությունը կառուցված է աստիճաններով. ընտանիքին վստահում են գրեթե բոլորը՝ հարյուրից 97 հոգի, ծանոթներին՝ 80, հարևաններին՝ 74, այլ կրոնի մարդկանց՝ 50, այլ ազգության մարդկանց՝ 47, իսկ անծանոթներին՝ միայն 31։ Մենք ստուգել ենք 102 ազգային հարցում. աստիճանների հերթականությունը գրեթե ամենուր նույնն է, և մարդիկ բարձրանում են դրանցով խստորեն հերթականությամբ. նա, ով վստահում է անծանոթին, գրեթե անկասկած վստահում է նաև բոլոր ստորին աստիճաններին։ Վստահության շառավիղն այն է, թե մարդը որ աստիճանին է հասել։ Եվ հայաստանյան պատկերն այստեղ շատ բնորոշ է. ծանոթներին վստահելու հարցում մենք աշխարհի ճիշտ մեջտեղում ենք՝ սովորական երկիր։ Իսկ անծանոթներին վստահելու հարցում՝ 88-ից 71-րդ տեղում ենք։ Մեզ մոտ ընդհանուր վստահության պակաս չկա, ինչպես ընդունված է դժգոհել։ Մեզ մոտ ամենամեծ տարբերություններից մեկն է մերձավոր շրջապատի և բոլոր մյուսների միջև։
— Իսկ ինչո՞ւ պետք է պետությանն անհանգստացնի՝ ես վստահո՞ւմ եմ բակում հանդիպած անծանոթին, թե՞ ոչ։
— Որովհետև խորհրդարանը հենց այդ բակի անծանոթն է, պարզապես երկրի մասշտաբով։ Քվեարկելիս դուք ձեր շահերը վստահում եք մարդկանց, որոնց երբեք չեք հանդիպի։ Մեր առաջին հետազոտությունը 92 երկրների օրինակով ցույց տվեց, որ անծանոթների հանդեպ վստահությունը կապված է հենց ներկայացուցչական կառույցների՝ խորհրդարանի և կուսակցությունների հանդեպ վստահության հետ։ Իսկ ծանոթների հանդեպ վստահությունը դրանց հետ ընդհանրապես կապված չէ, փոխարենը այն կապված է ոստիկանության և դատարանների հետ, որոնց մարդը գնահատում է իր շրջապատի փորձով։ Երկու տարբեր վստահություններ սնուցում են պետության երկու տարբեր մասեր։ Ընդգծեմ՝ սա կապ է, ոչ թե ապացուցված պատճառ։ Հնարավոր է, որ մեծ շառավիղն օգնում է հավատալ խորհրդարանին, հնարավոր է նաև, որ ազնիվ կառույցներն իրենք են մեծացնում շառավիղը. ամենայն հավանականությամբ, գործում են երկու ուղղություններն էլ։
— Ովքե՞ր են այն մարդիկ, որոնք, այնուամենայնիվ, վստահում են անծանոթներին։
— Մենք ակնկալում էինք, որ նրանք կլինեն կրթված և ապահովված մարդիկ։ Սակայն պարզվեց, որ գրեթե ոչ. եկամուտը և դիպլոմը թույլ են ազդում։ Վերջին աստիճանն ամենաշատը կապված է ներգրավվածության հետ՝ քաղաքականության հանդեպ հետաքրքրության և համայնքային կյանքին կանոնավոր մասնակցության (օրինակ՝ եկեղեցական արարողություններին հաճախելու) հետ։ Ընդ որում, նկատեք այս նրբությունը. ինքնին կրոնականությունը չի ստեղծում այդ կապը, իսկ կանոնավոր մասնակցությունը՝ այո։ Գործում է ոչ թե հավատքը, այլ ոչ այնքան մտերիմ մարդկանց շրջապատում՝ կանխատեսելի ու անվտանգ միջավայրում գտնվելու սովորությունը։ Օտարների հանդեպ վստահությունը, կարծես, մարզվում է մկանի պես։ Իսկ երկրների մակարդակով «աստիճանի գագաթին հասածների» մասնաբաժինը կապված է ոչ թե երկրի հարստության, այլ ժողովրդավարության մակարդակի հետ. միևնույն եկամտի դեպքում ավելի ժողովրդավարական հասարակություններում անծանոթներին վստահում են նկատելիորեն ավելի հաճախ։ Տրամաբանությունը պարզ է. որտեղ կանոնները գործում են բոլորի համար, օտարին վստահելն անխոհեմություն չէ։
— Իսկ ի՞նչ է նշանակում վստահությունը տնտեսության համար: Արդյոք այն ունի՞ իր հստակ գինը:
— Անշուշտ։ Տնտեսագիտության մեջ վստահությունը պարզապես բարոյական հատկանիշ չէ, այլ շատ կոնկրետ ֆինանսական ակտիվ: Տնտեսագետներն ունեն մի եզրույթ՝ «տրանսակցիոն ծախսեր»։ Պարզ ասած՝ դա տնտեսության մեջ առկա «շփման ուժն» է, այն բոլոր ծախսերը, ժամանակն ու նյարդերը, որոնք մենք վատնում ենք որևէ գործարք կնքելիս՝ բացի ապրանքի բուն գնից: Օրինակ՝ փաստաբաններ վարձելը, հարյուր էջանոց պայմանագրեր կազմելը, ռիսկերը ապահովագրելը, տեսախցիկներ տեղադրելն ու վերահսկիչներ պահելը՝ համոզվելու համար, որ ձեզ չեն խաբի:
Երբ հասարակության մեջ վստահությունը բարձր է, մարդիկ պայմանավորվում են շատ արագ՝ պարզապես ձեռքսեղմումով կամ մեկ էջանոց պայմանագրով: Բիզնեսն արագ է աշխատում, իսկ գումարներն ուղղվում են ապրանք ստեղծելուն, այլ ոչ թե բյուրոկրատիային: Իսկ երբ վստահությունը ցածր է (հիշենք անծանոթների հանդեպ մեր շատ ցածր վստահությունը), յուրաքանչյուր գործարք վերածվում է հատուկ գործողության: Այդ համատարած անվստահությունը գործում է որպես թաքնված հարկ ամբողջ տնտեսության վրա՝ թանկացնելով ցանկացած ապրանք և ծառայություն: Որքան մեծ է վստահությունը հատկապես «անծանոթների» կամ պետական կառույցների հանդեպ, այնքան ավելի լավ է աշխատում տնտեսությունը, քանի որ հասարակությունն իր ռեսուրսները ծախսում է զարգանալու, այլ ոչ թե միմյանցից պաշտպանվելու վրա:
— Ձեր կարծիքով, գործնականում ի՞նչ պետք է անի Հայաստանն այս ամենի հետ։
— Գիտնականի ազնիվ պատասխան. մեր տվյալները քարտեզ են, ոչ թե դեղատոմս. ստուգել, թե ինչն է աշխատում, կարող են միայն փորձն ու ժամանակը։ Բայց քարտեզը հուշում է ուղղությունները։ Եթե անծանոթների հանդեպ վստահությունը մարզվում է «ոչ յուրայինների» հետ անվտանգ հարևանության փորձով, նշանակում է այն ընդլայնվում է սովորական բաների միջոցով. ընդհանուր քաղաքային տարածքներ, որտեղ մարդիկ շփվում են, կառույցներ, որոնք հավասարապես աշխատում են և՛ ծանոթների, և՛ անծանոթների համար, մասնակցության ցանկացած ձև, որը մարդուն դուրս է բերում բարեկամական շրջապատից։ Եվ ես զուսպ լավատեսության հիմք ունեմ (այն նույն քարի պես ամուր հիմքը)։ Տարբերությունը չի մեծացել անգամ պատերազմից հետո։ Կառուցվածքը չի վատացել, այն պարզապես սպասում է։ Շառավիղը դանդաղ փոփոխվող մեծություն է, բայց դա դատավճիռ չէ. աշխարհում կան հասարակություններ, որտեղ աստիճանի վերևին հասնում է տասից յոթ մարդ։ Ճանապարհն այնտեղ երկար է, բայց այն բաղկացած է ստուգվող աստիճաններից։
Զրույցը՝ Սամվել Դանիելյանի
Լուսանկարները՝ Արմեն Մարտիրոսյանի ֆեյսբուքյան էջից
