Ի տարբերություն անգլերեն ստեղնաշարի, որն ունի 26 տառ, բջջայինով հայերեն մուտքագրելը հարմար չէ: Ըստ նախկին փաստաբան Գևորգ Հակոբյանի` հայերենի 39 տառ և կետադրական նշաններ, ինչպես նաև ֆունկցիոնալ ստեղներ (մուտք, շիֆթ, էմոջի և այլ)՝ խցկված չորս տողում։ Շատ ստեղները զբաղեցնում են շատ տարածք. որպեսզի էկրանն ամբողջությամբ չփակվի ստեղնաշարով, տառերը սեղմում են հորիզոնական տարածությունում, ինչը հանգեցնում է մեծ մատների համար անհարմար դասավորության, անընդհատ սխալ տառերի կպնելու, վիզուալ աղմուկով պայմանավորված տառերի դժվար փնտրտուքի։ Նա հատուկ «Առավոտի» համար ներկայացնում է իր նոր՝ հեղինակի խոսքը:
Ո՞վ չի տառապել հայերեն գրելիս, և ի վերջո, լատինատառ ուղարկել
iPhone-ն առաջարկում է լռելյայն մեկ հայերեն ստեղնաշար, որին մեծամասնությունս սովոր չենք, որովհետև համակարգչի վրա հիմնականում տպում ենք QWERTY-ին հարմարեցրած շարով։
Ավելին, iPhone-ի լռելյայն ստեղնաշարը չունի հայերենի հուշումներ (suggestions) և արագ տպելու շարժումներ (gestures)։
Կարդացեք նաև
Այլ հավելվածներն առաջարկում են QWERTY և այլ շարվածքներ, բայց դրանք չեն լուծում խցկված տառերի հարցը, ունեն պակաս կետադրական նշաններ։ Արդյունքում հայերի մեծ մասը տպում է լատինատառ կամ ռուսատառ, որովհետև փոքր էկրանի վրա համակարգչային ստեղնաշար օգտագործելն անհնար է։ Հայերենը կարծես թե կորում է թվային հաղորդակցության մեջ։
Ինչպե՞ս լուծել այս խնդիրը։
Ճապոներենն ունի աշխարհի ամենաբարդ գրային համակարգերից մեկը՝ հիրագանա, կատականա (նույն հնչյունները, յուրաքանչյուրը 46 նիշ), կանջի (ավելի քան 2000 «ամենօրյա օգտագործման» նիշ), մի քանի կետադրական նշաններ. ստեղնաշարի պարագայում դրան ավելանում են ֆունկցիոնալ ստեղները: Բջջային փոքր էկրանին սա պետք է որ անհնար լիներ խցկել: Սակայն ճապոնացի օգտատերերը մուտքագրում են գրեթե բոլորից արագ: Նրանց գաղտնիքը՝ պաշտոնական «Կանա» (12 ստեղն) դասավորությունը: Յուրաքանչյուր հնչյուն էկրանին տեղադրելու փոխարեն՝ նրանք խմբավորել են նիշերն ըստ հնչյունային ընտանիքների: «Արմատական» հնչյունը սեղմելիս հայտնվում են խմբի նիշերը ստեղնի շուրջբոլորը, և օգտագործողը պարզ ժեստով ընտրում է համապատասխան նիշը: Այն էլեգանտ է, խնայում է էկրանի հսկայական տիրույթ և նվազեցնում է տեսողական ծանրաբեռնվածությունը:
Նախկին փաստաբան, ծրագրավորող և նորարար Գևորգ Հակոբյանը՝ հոգնելով հայերեն ստեղնաշարի անհարմարությունից, կիրառել է հնչյունային խմբավորման նույն մեթոդը։ Հակոբյանը ստեղծել է «Հայկանա» դասավորությունները՝ լուծելով տեսողական ծանրաբեռնվածությունը և բջջայինի վրա հայերեն գրելու անհարմարությունը ըստ հետևյալ տրամաբանության։
Հայերենի 39 տառերը հետևում են գեղեցիկ հնչյունական ռիթմի՝ ձայնեղ, խուլ և շնչեղ եռյակներ ու զույգեր: Խմբավորելով դրանք ըստ բնական հատկանիշների, մենք վերջապես կարող ենք շտկել այն ծանրաբեռնված 4-տողանի անհարմար դասավորությունները, որոնք ստիպված ենք եղել օգտագործել տարիներ շարունակ:
Արդյունքը երկու դասավորություններ՝ Հայկանա Տող և Հայկանա Կարգ:
Էությունը. հայերենի բաղաձայնները խմբավորված են եռյակներով՝ ԲՊՓ, ԳԿՔ, ԴՏԹ, ՁԾՑ և ՋՃՉ, և զույգերով՝ ՎՖ, ՂԽ, ԶՍ, ԺՇ, ՌՐ։ Ստացվում է 5×3 և 5×2: Դրանք ձայնեղ/խուլ/շնչեղ և ձայնեղ/խուլ են:
Հայկանա Տող
Եռյակներ և զույգեր՝ 5 բացվող ստեղն, այսպիսով՝ բաղաձայնների տողը բացվող տողերով 5×5 է, որտեղ 1-3-ը եռյակներ են՝ խմբավորված ըստ հնչյունական ձայնեղության հատկանիշի՝ «ԲԳԴՁՋ», «ՊԿՏԾՃ», «ՓՔԹՑՉ» (յուրաքանչյուրն իր խմբով) և ՎՂԶԺՌ, ՖԽՍՇՐ (յուրաքանչյուրն իր խմբով): Այսպիսով՝ սեղմելով օրինակ՝ «ԲԳԴՁՋ» ստեղնը, բացվում է 5 տառից բաղկացած տող, որից մուտքագրվում է անհրաժեշտ տառը։ «Ո» և «Ւ» տառերը իրար կողք են արագ «Ու» գրելու համար։ Խմբավորման ստեղների վրայի կետերը և «|» բաժանիչը ծառայում են որպես ձայնեղության լրացուցիչ տեսողական ուղենիշներ: Այսպիսով, 15 նիշ էլեգանտ կերպով տեղավորվում են մեկ տողի վրա՝ առանց խցկելու, իսկ մնացած 14-ը՝ մնացած 3 տողերում: Սա կտրուկ թեթևացնում է տեսողական տարածությունը և օգնում արագ նույնականացնել տառերը: «Հպում-շարժում-բացթողում» (Touch-move-release) և «հպում-հպում-հպում» (tap-tap-tap) ժեստերը կանխում են բացվածքների միջամտությունը մուտքագրմանը՝ ճապոնական Կանայի նման:
Հայկանա կարգ
Սա հիմնված է բաղաձայնների նույն լեզվական խմբավորման վրա և նաև մնացած տառերը դասավորում հարմար խմբերում՝ «ԶՍ», «ՌՐ», «ՂԽ», «ԷԵ», «ՎՖ», «ԺՇ», «ԳԿՔ», «ԲՊՓ», «ԴՏԹ», «ՁԾՑ», «ՀԼ», «ՋՃՉ», «ԱԻԸ», «ՄՅՆ», «ՈՕՒ». սա լրացուցիչ թեթևացնում է ուղղահայաց տարածությունը: Նույն ժեստերը, խմբերը գտնելու հարցում ավելի պակաս ինտուիտիվ են, սակայն ավելի ինտուիտիվ են տառերը գտնելու հարցում: «և»-ն գտնվում է «{…}» ստեղնի ներսում: Շարերը կոչվում են «Հայկանա»՝ «հայ» և «կանա» բառերից, և նման են «հայկական» բառին։
Հայկանայում կան հայերենի բոլոր կետադրական նշանները, դրամի նշանը և շատ ավելին գտնվում են «{…}» բացվող ստեղնի ներսում:
Վերևում կա հուշումների տող և հաճախ հանդիպող վերջավորությունների բացվող պատուհան, որը թույլ է տալիս արագ մուտքագրել երկար և տարածված վերջավորություններ, ինչպիսիք են՝ «եղեն», «ային», «արան», «ություն», «ական», «ներ», ինչը լրացուցիչ հեշտացնում է հայերեն մուտքագրելը: Ճապոնիայից դաս քաղելով՝ Հայկանա շարերը հայերեն մուտքագրելը վերածում են խաղի՝ տառապանքի փոխարեն: Խմբավորման տրամաբանությունը և վիզուալ աղմուկի բացակայությունն արագացնում են շարին ընտելացումը, թույլ տալիս նոր օգատգործողին միանգամից արագ տպել։
Սա նախագծված է հայերենի գործառնությանը համապատասխան, ստեղծվել է, որպեսզի վերջ դրվի օտարատառ հայերեն գրելուն:
Այս պահին Հայկանա շարերը հասանելի են iPhone-ի օգտատերերին AppStore-ում «AyBe Armenian Keyboard» հավելվածում, որը նաև ներառում է այբուբենի վերաբերյալ համառոտ փաստեր, այբուբենի թվային փոխակերպիչ, ուղղագրության և կետադրության կանոնները, ինչպես նաև Սասունցի Դավիթ էպոսով ոգեշնչված և հայկական երաժշտության տեսությամբ ստեղծված երաժշտությամբ Հայկանայով տպելու հայկական խաղ։
Հավելվածը՝ https://apps.apple.com/app/id6761989694
Կայքը՝ https://aybe.am
«Առավոտ» օրաթերթ
28.04.2026
