Հայաստանի մակրոտնտեսական միջավայրը 2026 թվականի աշնան ամիսներին թևակոխել է գնային կայունության խախտման և գնաճային ռիսկերի ակտիվացման մի նոր ու բավականին զգայուն փուլ։ Պաշտոնական վիճակագրական տվյալների և դրամավարկային ցուցանիշների համադրումը վկայում է, որ հարաբերականորեն կառավարելի գնաճի ժամանակաշրջանը մնում է հետևում, և տնտեսության մեջ կուտակված գնային ճնշումներն արդեն իսկ դուրս են եկել նախանշված անվտանգ ուղեծրից։
Մասնավորապես, 2026 թվականի սեպտեմբերին Հայաստանում արձանագրված տարեկան գնաճն արդեն գերազանցել է սահմանված թիրախային շեմը՝ կազմելով 4,3 տոկոս։ Եթե հաշվի առնենք, որ Հայաստանի Կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված գնաճի միջնաժամկետ թիրախը 3 տոկոսն է՝ տատանումների թույլատրելի պլյուս-մինուս 1 տոկոսային կետ միջակայքով, ապա ակնհայտ է դառնում, որ 4,3 տոկոս ցուցանիշը ոչ միայն էականորեն բարձր է ԿԲ թիրախից, այլև հատել է թույլատրելի միջակայքի վերին՝ 4 տոկոսանոց սահմանագիծը։ Ավելին, գնաճային գործընթացների արագացման միտումն ակնառու է դառնում նաև ժամանակային համեմատության մեջ, քանի որ նախորդ տարվա՝ 2025 թվականի սեպտեմբերին, 2024 թվականի նույն ամսվա համեմատ, գնաճային ցուցանիշը կազմել էր 3,7 տոկոս՝ դեռևս մնալով թույլատրելի միջակայքի ներսում, մինչդեռ մեկ տարվա ընթացքում գնային ճնշումներն ավելացել են ևս 0,6 տոկոսային կետով՝ հաստատելով թանկացումների կայուն աճողական հետագիծը։
Սակայն ընդհանուր կամ սպառողական գնաճի 4,3 տոկոսանոց ցուցանիշն ամբողջությամբ չի բացահայտում խնդրի իրական խորությունը, որն առավել ցցուն երևում է Կենտրոնական բանկի կողմից հաշվարկվող տարեկան բազային գնաճի դինամիկայում։ 2026 թվականի սեպտեմբերին բազային գնաճի ցուցանիշը հասել է 4,7 տոկոսի՝ նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածում արձանագրված 3,5 տոկոսի դիմաց։ Մակրոտնտեսական վերլուծության տեսանկյունից սա չափազանց մտահոգիչ ազդակ է, քանի որ բազային գնաճի հաշվարկից դուրս են թողնվում սեզոնային կտրուկ տատանումներ ունեցող ապրանքատեսակները և վարչականորեն կարգավորվող սակագները։
Երբ բազային գնաճը ոչ միայն մեկ տարվա կտրվածքով աճում է 1,2 տոկոսային կետով, այլև իր մեծությամբ՝ 4,7 տոկոսով գերազանցում է ընդհանուր գնաճի 4,3 տոկոսանոց մակարդակը, նշանակում է, որ երկրում տեղի ունեցող թանկացումները չեն կրում ժամանակավոր, պատահական կամ զուտ սեզոնային բնույթ։ Ընդհակառակը, գնաճային ճնշումները ներթափանցել են տնտեսության հիմնական հյուսվածքի մեջ, ձեռք են բերել համակարգային ու իներցիոն բնույթ և արմատավորվել են ապրանքային ու ծառայությունների շուկաների լայն շրջանակում՝ բարդացնելով դրանց զսպման գործընթացը։
Կարդացեք նաև
Դիտարկելով սեպտեմբերյան գնաճի կառուցվածքային բացվածքը՝ պարզ է դառնում, որ ընդհանուր և բազային ցուցանիշների հիմնական աճը բխել է երկու առանցքային ուղղություններից՝ սննդամթերքի թանկացումից և ծառայությունների ոլորտում շարունակաբար աճող սակագներից։
Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական իրականության մեջ սննդամթերքի գների բարձրացումն ունի ամենասուր և անմիջական ազդեցությունը բնակչության կենսամակարդակի վրա, քանի որ տնային տնտեսությունների, հատկապես ցածր և միջին եկամուտ ունեցող խավերի սպառողական զամբյուղում պարենային ապրանքները զբաղեցնում են ծախսերի առյուծի բաժինը։ Սննդամթերքի թանկացումը մի կողմից սնուցվում է տեղական գյուղատնտեսական արտադրության կրճատմամբ ու ինքնարժեքի բարձրացմամբ, իսկ մյուս կողմից՝ ներմուծվող պարենային ապրանքների միջազգային գների և լոգիստիկ ծախսերի փոխանցմամբ ներքին շուկա։
Դրան զուգահեռ՝ ծառայությունների սակագների անընդհատ աճը վկայում է տնտեսության մեջ ձևավորված կոշտ գնային վարքագծի մասին։ Ի տարբերություն պարենային ապրանքների, որոնց գները երբեմն կարող են ենթարկվել սեզոնային նվազման, ծառայությունների սակագները՝ լինեն դրանք հանրային սննդի, հյուրանոցային սպասարկման, տրանսպորտի, առողջապահության, կրթության թե ֆինանսաբանկային ոլորտներում, բարձրանալուց հետո գործնականում այլևս հետընթաց չեն գրանցում՝ ամրագրելով գների նոր, ավելի բարձր հենանիշ ամբողջ տնտեսության համար։ Սննդամթերքի և ծառայությունների շուկայում արձանագրված այս գնաճային թռիչքն անհնար է լիարժեքորեն հասկանալ առանց վերլուծելու պահանջարկի կողմից գործող այն հզոր գործոնը, որը կապված է արտաքին միգրացիոն և զբոսաշրջային հոսքերի հետ։
Վերջին ամիսների վիճակագրական դիտարկումները ցույց են տալիս, որ զգալիորեն աճել է Հայաստանի պետական սահմանը հատող Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիների թիվը։
Այս միտումը հիմնավորված կերպով ստիպում է ենթադրել, որ ներկայում Հայաստանում գտնվում և տնտեսական գործունեություն կամ կենսագործունեություն են ծավալում հսկայական թվով ոչ ռեզիդենտներ՝ ինչպես Ռուսաստանից, այնպես էլ այլ երկրներից, որոնք իրենց ներկայությամբ ուղղակիորեն ձևավորում են հայկական ապրանքների և ծառայությունների նկատմամբ լրացուցիչ, զանգվածային պահանջարկ։
Արթուր ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ
Հոդվածն ամբողջությամբ՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
