Հարավային Կովկասի հարցերով փորձագետ, միջազգայնագետ, պատմական գիտությունների թեկնածու, Թեհրանի ATU (Allameh Tabataba) համալսարանի դասախոս՝ Դոկտոր Էհսան Մովահեդիան
Թրամփի խաղաղության ծրագրի ձախողումը Կովկասում՝ Մերձավոր Արևելքի զարգացումների ստվերում է
Ամփոփում
2025 թվականի օգոստոսին Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության համաձայնագրի ստորագրումը՝ Դոնալդ Թրամփի միջնորդությամբ, առաջին հայացքից դիտվում էր որպես Կովկասի երկարամյա հակամարտության շրջադարձային հանգրվան։ Սակայն այս համաձայնագիրը, որը նախատեսում է «Թրամփի միջանցքի» ստեղծում և ԱՄՆ-ի 99-ամյա ներկայություն տարածաշրջանում, վերջին Մերձավոր Արևելքի զարգացումների և լայնածավալ պատերազմի ֆոնին բախվել է հիմնարար մարտահրավերների և այլևս գործնականում իրագործելի չի թվում։
Կարդացեք նաև
Սույն հոդվածում հիմնավորվում է, որ Թրամփի խաղաղության ծրագիրը, մի շարք պատճառներով՝ այդ թվում ԱՄՆ-ի նկատմամբ վստահության կորուստը, (ինչն ակնհայտ դարձավ Պարսից ծոցի երկրների օրինակով), տարածաշրջանից դուրս ուժերի ներկայության ապակայունացնող ազդեցությունը, Իրանի կտրուկ հակազդեցությունը ԱՄՆ-ի ներկայությանն իր հարևանությամբ, Թրամփի ռազմավարական անկումը և ծրագրի ցուցադրական ու անձնակենտրոն բնույթը, դատապարտված է ձախողման։
Ներածություն
Երեք տասնամյակ տևած արյունալի հակամարտությունից հետո, Հարավային Կովկասը 2025 թվականի օգոստոսին ականատես եղավ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության համաձայնագրի ստորագրմանը։ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը, Սպիտակ տանին ընդունելով Իլհամ Ալիևին և Նիկոլ Փաշինյանին, ինքն իրեն ներկայացրեց որպես խոշոր խաղաղարար, որը կարողացել է լուծել հետխորհրդային շրջանի ամենաբարդ հակամարտություններից մեկը։
Այս համաձայնագրի առանցքը հանդիսանում է «Խաղաղության և միջազգային բարգավաճման համար Թրամփի ճանապարհ» (TRIPP) կոչվող միջանցքի ստեղծումը, որը Ադրբեջանի տարածքը Հայաստանի միջոցով կապում է Նախիջևանի հետ։ ԱՄՆ-ն նախատեսում է 99 տարի ժամկետով ստանալ այս ճանապարհի զարգացման և կառավարման բացառիկ իրավունքներ։
Սակայն դիվանագիտական հաջողությունը տեղի է ունեցել մի ժամանակահատվածում, երբ Մերձավոր Արևելքը մի քանի ամիս շարունակ ներքաշված է լայնածավալ պատերազմի մեջ, որը բացահայտել է ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության իրական բնույթը և դրա հնարավորությունների սահմանները։ Այդ զարգացումները ոչ միայն ազդել են Կովկասի վրա, այլև լուրջ հարցեր են առաջացրել Թրամփի խաղաղության ծրագրի ապագայի վերաբերյալ։ Այս ծրագիրը, իր անկայուն և արտաքին գործոններից կախված բնույթի պատճառով, դատապարտված է ձախողման։
- Թրամփի անվստահելիությունը և Պարսից ծոցի փորձը՝ որպես դաս Կովկասի համար
Թրամփի ծրագրի ձախողման առաջին և կարևորագույն պատճառը նրա անձնական անվստահելիությունն է և ԱՄՆ-ի վրա հենվելու անհնարինությունը։ Վերջին ամիսներին Պարսից ծոցի երկրների փորձը հստակ ցույց տվեց, որ ԱՄՆ-ի «անվտանգության երաշխիքները» ոչ միայն արդյունավետ չեն, այլև կարող են լինել չափազանց թանկ։
Իրան–ԱՄՆ լարվածության սրման ընթացքում, երբ Թրամփը սպառնում էր ռազմական հարձակմամբ, իսկ Իրանը՝ պատասխան գործողություններով, Պարսից ծոցի երկրները հասկացան, որ չեն կարող իրենց անվտանգությունը վստահել ԱՄՆ-ին։ ԱՄՆ-ն անգամ իր ուժերի մի մասը դուրս բերեց Քաթարի ալ-Ուդեյդ ռազմակայանից՝ կանխատեսելով Իրանի հնարավոր հարվածները։
Ավելի ուշագրավ էր Իսրայելի վարչապետ Բենիամին Նեթանյահուի դիմումը Թրամփին՝ հարձակումը հետաձգելու խնդրանքով, քանի որ Իսրայելին անհրաժեշտ էր ժամանակ՝ հակահրթիռային համակարգերը պատրաստելու համար։ Սա ցույց տվեց, որ անգամ ԱՄՆ-ի հիմնական դաշնակիցները գիտակցում են նրա սահմանափակումները։
Այս փորձը լուրջ նախազգուշացում է Կովկասի երկրների համար։ Եթե ԱՄՆ-ի անվտանգային աջակցությունը չի աշխատել Պարսից ծոցում, դժվար է պատկերացնել, թե ինչպես կարող է արդյունավետ լինել Կովկասում։
- ԱՄՆ ներկայությունը՝ որպես ապակայունացման աղբյուր
Պատմական փորձը ցույց է տալիս, որ տարածաշրջանից դուրս ուժերի ներգրավումը, հատկապես ԱՄՆ-ի, ոչ թե ապահովել է կայունություն, այլ դարձել է անկայունության պատճառ։
«Թրամփի միջանցքի» համաձայնագրով ԱՄՆ-ն ստանում է 99 տարվա բացառիկ վերահսկողություն Զանգեզուրի միջանցքի նկատմամբ, և ըստ տեղեկությունների՝ վերահսկում է դրա բաժնետոմսերի մեծ մասը։ Սա նշանակում է երկարաժամկետ ռազմական և տնտեսական ներկայություն Իրանի և Ռուսաստանի սահմանների անմիջական հարևանությամբ։
Այս ռազմավարությունը նպատակ ունի՝
- ուժեղացնել Թուրքիայի դերը,
- թուլացնել Ռուսաստանը,
- և մեկուսացնել Իրանին։
Այս իրավիճակում Կովկասը կարող է վերածվել նոր մրցակցության և հակամարտությունների հարթակի՝ ոչ թե կայունության գոտու։
- Իրանը և ԱՄՆ ներկայության «կարմիր գիծը»
Թրամփի ծրագրի հիմնական խոչընդոտը Իրանի կտրուկ հակազդեցությունն է։ Վերջին զարգացումները ցույց են տալիս, որ Իրանը չի հանդուրժի ԱՄՆ ներկայությունը իր հյուսիսային սահմանների մոտ։
Իրանի բարձրաստիճան ներկայացուցիչները հստակ հայտարարել են, որ ցանկացած նման փորձ կստանա կոշտ պատասխան։ Բացի այդ, Ադրբեջանի և Իսրայելի սերտ հարաբերությունները ավելի են խորացնում Իրանի մտահոգությունները։
Իրանն առաջ է մղում «3+3» ձևաչափը (Կովկասի երեք երկիր + Ռուսաստան, Թուրքիա, Իրան), որը նախատեսում է տարածաշրջանային անվտանգություն առանց արտաքին միջամտության։ Թրամփի ծրագիրը հակասում է այս մոտեցմանը։
- Թրամփի քաղաքական և ռազմավարական անկումը
Թրամփը ներկայումս բախվում է ներքին քաղաքական խնդիրների և միջազգային հեղինակության անկման։ Մերձավոր Արևելքի զարգացումները ցույց տվեցին, որ նա հաճախ դրսևորում է անվստահություն և հետքայլեր։
Նրա նախաձեռնությունները հաճախ ունեն ցուցադրական բնույթ և ուղղված են կարճաժամկետ քաղաքական շահերին։ «Թրամփի միջանցքը» պահանջում է երկարաժամկետ և կայուն պարտավորություններ, որոնք ներկայիս պայմաններում քիչ հավանական են։
- Անձնակենտրոն և փխրուն խաղաղություն
Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև համագործակցության ներկայիս դրսևորումները ավելի շատ կրում են ցուցադրական բնույթ, քան իրական հաշտեցման արդյունք են։
Հայաստանի հասարակության ներսում առկա են հակասական գնահատականներ, և 2026 թվականի ընտրությունները կարող են արմատապես փոխել քաղաքական իրավիճակը։ Եթե իշխանության փոփոխություն տեղի ունենա, ողջ խաղաղության գործընթացը կարող է կասկածի տակ դրվել։
Բացի այդ, Հայաստանի արտաքին քաղաքական ուղղության փոփոխությունը՝ դեպի Արևմուտք և Թուրքիա, չի դիտվում որպես երկարաժամկետ կայուն ռազմավարություն։
Եզրակացություն
Թրամփի խաղաղության ծրագիրը Կովկասում, չնայած լայնածավալ քարոզչությանը, բախվում է լուրջ խոչընդոտների և, ըստ այս վերլուծության, դատապարտված է ձախողման։
Հիմնական պատճառներն են՝
- ԱՄՆ-ի նկատմամբ վստահության կորուստը,
- արտաքին ուժերի ապակայունացնող դերակատարումը,
- Իրանի կտրուկ հակազդեցությունը,
- Թրամփի քաղաքական անկումը,
- և ծրագրի անձնակենտրոն բնույթը։
Կովկասում կայուն խաղաղությունը հնարավոր է միայն տարածաշրջանային երկրների ակտիվ մասնակցությամբ։ «3+3» ձևաչափը կարող է հանդես գալ որպես իրատեսական այլընտրանք։
Պարսից ծոցի փորձը ցույց տվեց, որ արտաքին ուժերի վրա հենվելը արդյունավետ չէ։ Կովկասի երկրները նույնպես վաղ թե ուշ կհասկանան, որ իրական անվտանգությունը հնարավոր է միայն հարևանների հետ համագործակցության միջոցով։
