Մեր զրուցակիցն է խոշորամասշտաբ հանդիսությունների ռեժիսոր Լեւոն Իվանյանը
-Պարոն Իվանյան, բոլոր ժամանակներում, զանգվածային շարժումների, երթերի, հանրահավաքների ընթացքում հաճախ հնչեցվում է հետեւյալ միտքը` որ տվյալ երեւույթը ընթանում է որոշակի սցենարով` որքան էլ երեւույթը ինքնաբուխ տպավորություն թողնի: Դուք որպես 40 եւ ավելի տարիների խոշորամասշտաբ ազգային, պետական, եկեղեցական բնույթի հանդիսությունների հեղինակ, համաձա՞յն եք «փողոցային» սցենարի առկայությանն ընդհանրապես:
-Խիստ պարզունակ կլիներ ձեր հարցին «այո» կամ «ոչ» պատասխանելը: Մեր խառն օրերում էլ ամեն խումբ իր վրա կվերցնի ամեն մի պատասխան, իսկ հանրությունն էլ իմ պատասխանը կհարմարեցնի իր պատկերացումներին: Որպես ռեժիսոր` կպատասխանեմ ընդհանրապես որեւէ ցուցադրություն հանրությանը ներկայացնելու բնական, հարյուրամյակներ գործող կառուցվածքից ելնելով, որը չգրված օրենքի ուժ ունի: Ով ինչ էլ անի, այս կերպ է անելու:
-Մի՞թե տարբերություն չկա քաղաքական եւ ստեղծագործական «ցույցերի» միջեւ։
Կարդացեք նաև
-«Ցույց»-ը լավ եք ասում: Հին հայոց մեջ շուկաների տարածքներում ներկայացումներին «ցուցք» էին ասում, նախ` ցուցադրելու` ցույց տալու առումով, հետո նաեւ «ցուցք ու խայտառակ» մտքով` տգեղ արարքները այպանելու առումով:
-Ի՞նչ է ստացվում, մեր ցույցերը «ցուցք ու խայտառա՞կ» են:
-Չէ, իհարկե: Մանավանդ հիմա երթ ու հանրահավաք են ասում, բայց խորքում «ցուցքի» տարր, իհարկե, կա:
-Նորից դառնանք քաղաքական եւ բեմական ցուցադրությունների տարբերությանը կամ ընդհանրությանը:
– Քաղտեխնոլոգները, պատմաբանները, քաղաքագետները, վերլուծաբանները բազում նրբություններ գիտեն եւ այդ մասին շատ աշխատություններ կան, նույնիսկ համոզմունք կա, որ ամեն ինչ մանրամասն գրված է: Ես այդ կարծիքը չեմ կիսում, քանի որ այդքան մանրամասն հնարավոր չի գրել: Երբ փորձում ես այդ թեմային ծանոթանալ, այնքան ես խճճվում, որ ենթագիտակցական զգացողությունդ վերջնականապես բթանում է եւ հետո ոչինչ չես հասկանում:
-Այո, մարդիկ խճճվում են, բայց գրեթե միշտ զգում են, որ ինչ-որ սցենարի առկայություն կա:
– Փոքրիշատե լուրջ գործի մեջ, ծրագիր, իհարկե, կա: Կարող եք դրան սցենար ասել, բայց ծրագիր անպայման կա: Սիմվոլիկ ասած` անլուրջ է աչքաչափով փորձել երկնաքեր կառուցել, «հազար» տեսակի նախագիծ է պետք: Մարդիկ ակամա զգում են այդ չերեւացող մղումը, ձգտումը, նպատակը, գերխնդիր-խճճանքը, բայց որը որից հետո է` դժվար է տարանջատել: Գրեթե անսխալ զգում են, բայց բացատրելիս որն ինչ է` խառնում են իրար:
-Ինչո՞ւ են մարդիկ սցենար փնտրում փողոցի պարզ երթերի կամ հրապարակային հավաքների մեջ:
– Որովհետեւ «սցենարը» զգում են: Թատերախաղի ազդագրում հեղինակի անունը գրվում է, հանրահավաքում բնականաբար չի գրվում, բայց մարդ արարածը ուզում է իմանալ այն ստեղծող ուժին կամ` «ակունքը որտեղից է բխում»: Մարդը ենթագիտակցորեն զգում է «ճիշտն ու սուտը», «լավն ու վատը», «բարին ու չարը», «արդարն ու անարդարը», բայց մասնագետները կարողանում են զգացածը բացել, բացատրել, հիմնավորել ու ներկայացնել: Օրինակ, այդկերպ ամեն մարդ զգում է երաժշտության «կեղծ» (անբարեհունչ) հնչողությունը, այն դեպքում, երբ ոչ երաժիշտ է, ոչ նոտագրություն գիտի, բայց «ֆալշը» զգում է: Ես քաղաքագետ չեմ (բարեբախտաբար), բայց կփորձեմ մշակույթի մարդու՝ ռեժիսորի դիրքից ներկայացնել, թե ինչ «սցենար» է զգում մարդը:
– Մենք հենց այդ բնույթի պատասխան ենք ակնկալում ստանալ ձեզնից:
– Ցույց, երթ, հավաք ասածը բեմարվեստի նման չի, երբ բեմախաղի մեջ երեւում է պիեսը կամ սցենարը: Քաղաքական ակցիայի դեպքում չես կարող հասկանալ, թե տվյալ շարժումը ծրագրված-գրվա՞ծ է, թե՞ ոչ: Խոսքս արժանահավատ լինելու համար հայտնեմ, որ ես իմ բոլոր բեմադրությունների սցենարների հեղինակն եմ: Ուրիշի սցենարով երբեք չեմ աշխատում: Այս մասին բարձրաձայնում եմ, քանի որ խոսում ենք սցենարների մասին: Նաեւ ոչ ոքի եւ ոչ մի երեւույթի հետեւորդ չեմ նույնիսկ արվեստում: Եթե կարող եմ` անում եմ, եթե ինքս չեմ կարող` ոչինչ չեմ անում:
– Դուք նաեւ թատերական ներկայացումներ եք բեմադրում:
– Այո, բացի բեմական եւ հրապարակային հանդիսություններից, երեք տասնամյակ (ներառական թատրոնում եւ ոչ միայն) հայ եւ համաշխարհային պիեսներ եմ բեմադրել, որոնք այնքան եմ կրճատում, որ թողնում եմ տվյալ պիեսի 1/5 մասը: Այս մասին ասում եմ, քանի որ սա նույնպես սցենարական աշխատանք է: Ասելիքս այն է, որ մինչեւ թեման հանդիսատեսին հասցնելը, դու այն տեսնում ես մի քանի ամիս, կես տարի, մեկ տարի կամ երկու տարի առաջ:
– Մի՞թե մեկ-երկու տարի առաջ: Այդքան առա՞ջ:
– Ավելի մեծ «սցենարներ» կան, որոնք գրվում են 1, 2, 4, 8 կամ 12 տարի առաջ, օրինակ` մեծ փառատոներ, օլիմպիադաներ, մունդիալներ կամ «տիեզերական» բնույթի ավելի մեծ նախագծեր, ընդ որում՝ իսկապես ամենայն մանրամասնությամբ, որոնք տարբեր անուններ են ստանում` «նախագիծ», «ծրագիր» եւ այլ ձեւակերպումներ, որոնց ընդհանուր բնույթը նույնն է` մասնագիտորեն նախապես տեսնել ապագա անելիք-երեւալիք-լինելիքը: Հենց այդ «սցենար-նախագիծ-ծրագիր» հիմքի վրա է ձեւավորվում ծրագիրն ապահովող մյուս երկու պարտադիր գործոնները` ֆինանսավորումը եւ ծրագիրն իրականացնելու կազմակերպական չափազանց բարդ կառույցը: Սովորաբար սցենարը, ֆինանսավորումը ու կազմակերպիչը չեն երեւում: Հանրությանը տեսանելի է միայն կատարողական մասը եւ հիմնականում գլխավոր «դերակատարը»: Գրեթե բոլոր սցենարների Է 3/4-ը անտեսանելի է եւ միայն 1/4 -ն է տեսանելի:
– Այսինքն` սցենար կամ ծրագիր ասածը միայն սցենարով չի սահմանափակվում:
– Սցենարով` ծրագիրը սկսվում է: Սցենարից առաջ դրա անհրաժեշտության բարդ ուսումնասիրություն-հետազոտում է անցկացվում եւ սցենարը ձեւավորվում է գլխավոր նպատակի շուրջ, բայց հիմա այդ մասին չխոսենք, թե ոչ, մեր խոսքը չի ավարտվի: Այս մասին ասում եմ, քանի որ իմ մասնագիտական զգացողությամբ քաղաքական ծրագրերը կամ ձեր նշած «սցենարները», «ծրագրվում են» 5, 10, 15, 20, երբեմն նույնիսկ 40-50 տարի նախատեսվող ժամանակով եւ այդքան տարի հետո «ծրագիրը» տեսնող «հանդիսատեսը» «երբեք» չի կարող պատկերացնել, որ դա «գրվել-ծրագրվել է», 40-50 տարի առաջ:
-Մի՞թե, հինգ տասնամյակ առաջ, իսկ թեկուզեւ մեկ օրինակ կարո՞ղ եք բերել:
-Օրինակ` գորբաչովյան «պերեստրոյկան», որը հզոր երկիր քանդելու անգերազանցելի օրինակ է, որի սցենարը «հանդիսատեսը» չի կարող տեսնել, որը` մարդու ծնունդից սկսած մինչեւ պետության նախագահ հասցնելու ծրագիր-սցենար էր, որ նույնիսկ մասնագետները մեծ դժվարությամբ, բայց «տեսնում» են ե՛ւ «սցենարիստներին», ե՛ւ երկիրը` որտեղ «գրվել» է սցենարը, ե՛ւ ընթացքը, ե՛ւ ֆինանսավորումը, ե՛ւ ուժերը, ե՛ւ «անցումային» պահերը: Հատկապես արվելուց հետո, բնական է, ամեն ինչ ավելի պարզ է երեւում: Եվ` մինչեւ ծրագրի գլխավոր «դերի» կատարող Գորբաչովը կստանար Նոբելյան մրցանակ, մասնագետները ավելի առաջ արդեն գիտեին, որ Նոբելյան մրցանակ` նա հաստատ կստանա:
-Կներեք, իհարկե, եթե այդքան «բան» գիտեք, ինչո՞ւ այդ մասին չեք բարձրաձայնում:
-Լավ հարց է: Որովհետեւ չափազանց դժվար է քո մտքի տեսածը հիմնավորելը, առավել եւս` դա ապացուցելը: Դրա համար էլ, եթե ինքդ միջոց չես գտնում միայնակ այդ «հեղեղի» դեմն առնելու, գերադասում ես լռել: Այդ մասշտաբի ծրագրերի դեպքում մեկ անձը չափազանց փոքր միավոր է` ինչ-որ հարց լուծելու համար: «Ծրագրավորողները» իսկի չեն էլ թաքցնում, որ որոշ մարդիկ կարող են դա հասկանալ: Էհ, թող հասկանան, ի՞նչ պիտի անեն որ: Ոչինչ: Դա պատճառ չի ծրագիրը չիրագործելու: Մանավանդ կռահող մարդիկ չափազանց քիչ են եւ առավել եւս, որ նրանց ոչ ոք, երբեք, չի լսի: Կհասկանան, միեւնույն է՝ կլռեն: Թեկուզ պատռվեն, իրենց ոչ ոք չի լսի:
-Գա՞նք մեզ:
-Ոչ, դեռ չգանք:
-Ինչ-որ կարեւոր կե՞տ եք ուզում նշել:
-Այո: Մինչ մեզ գալը (նկատի ունի մերօրյա քաղաքական անցուդարձը) ուզում եմ մշակույթի սահմաններում մշակութային զուգահեռներ տանել, որպեսզի ավելի պարզ երեւա, որ ամեն փոքրիշատե ծավալուն գործի հետեւում բազմակողմանի պատրաստություն է «տեսնված»:
-Դա կարծես թե ծավալուն թեմա է:
-Այո, ծավալուն է, բայց փորձեմ ցանկի տեսքով այն ներկայացնել: Անհրաժեշտություն, հետազոտություն, գլխավոր նպատակ, մտահղացում, ծրագիր-սխեմա-սցենարի կազմում, «եռաթեւ» բեմադրական ղեկավար թիմի ձեւավորում, ստեղծագործական կազմի ստեղծում, «բեմի», «զգեստների», «ռեկվիզիտի» եւ սիմվոլների ձեւավորում, դերաբաշխում, գլխավոր դերակատարի հաստատում, «նախագծի» բուն ֆինանսավորում, փորձընթաց կամ կատարողական պատրաստություն, հայեցակարգի շուրջ համախմբում, գլխավոր փորձեր, ներկայացման տեղի կազմակերպական եւ ֆինանսական ապահովում, բուն «ներկայացում»: Սա ամենը չի, բայց պարզ է, որ չեմ մանրամասնում:
-Դա միայն բե՞մն է, թե՞ նաեւ կինոն:
-Չէ, սա միայն բեմ կամ հրապարակն է: Ֆիլմն ավելի մոտ է քաղաքական գործողություններին` ակցիաներին: Ֆիլմի դեպքում երկու գլխավոր հանգամանք շեշտեմ: Մեկ` որ ֆիլմերը (ցույցերը) վաղուց արդեն մեկ սցենարիստ չեն ունենում, այլ տարբեր խմբեր են աշխատում սցենարի ձեւավորման համար եւ, երկրորդն այն, որ կինոարվեստում սարսափ ֆիլմերի եւ հերոսական ֆիլմերի տարբերակները շատ ավելի շատ են: Հենց սարսափ ֆիլմերն են բնույթով շատ ավելի մոտ քաղաքական երեւույթներին: Ընթերցողին թերեւս տեսանելի է, որ քաղաքականության ոլորտում «սարսափ ֆիլմերն» անհամեմատ շատ են, քան բարի-հերոսական «պատումները», որոնք «սարսափելի քիչ» են: Հուսանք, որ առիթ կունենանք քաղաքական գեղեցիկ, բարոյական «ֆիլմ» տեսնել-մասնակցելու, որը քիչ է լինում: Չշարունակեմ, մնացածը ամենափոքր երեւակայությունը թույլ կտա ամեն ինչ ինքնուրույն տեսնել: Անցնենք առաջ:
-Առաջ, դեպի ո՞ւր, գանք մեզ, թե՞ երաժշտական մասը նայենք, հետո դրանից հետո:
-Երաժշտական մասն էլ կարճ ասեմ ու գանք մեզ: Անուններ չեմ տալու, բնորոշումներով ամեն մարդ կարող է իր «հերոսին» գտնել: Եվ այսպես` երաժշտական գործոնը: Երկու հանգամանք: Մեկն այն, որ որքան էլ կոմպոզիտոր-երգահանը հրաշալի գործ ստեղծի, այն հրամցնելու համար կատարողական մեծ վարպետություն է անհրաժեշտ: Հեղինակն ինքը չի կարող իր իսկ գրածը լավ կատարել, էլ չասած նվագախմբային գործերի մասին, որ միայնակ ուղղակի հնարավոր չի: Ասելիքս վերաբերում է կատարողական խմբին եւ գլխավոր կատարողին, որի պարտադիր առկայությո՛ւնն է որեւէ սցենարի կամ գրվածքի իրական կյանք տալիս: Մյուս հանգամանքը կատարողի բարձր պատրաստվածության աստիճանն է` այս դեպքում ջազային վարպետ երաժշտի կերպարով, որը ոչ միայն կարող է հրաշալի կատարել «գրված» նյութը, այլեւ իր վարպետության շնորհիվ կարող է հընթացս ինքնուրույն ներկայացնել անհնար թվացող հանկարծաստեղծումներ կամ իրականացնել շքեղ իմպրովիզացիաներ եւ նուրբ վարիացիաներ: Քաղաքական «ծրագրի» դեմքը` հերոս-գործիչ-կերպարը այդ բարձր վարպետության տեր ջազմենին է նման: Նրան կամ ստեղծում են, կերտում են, պատրաստում են, կամ` գտնում-հարմարեցնում-համապատասխանեցնում են: Հիմա գանք «մըր էրգիր»:
-Ասացիք նույն կառուցվածք, բայց չէ՞ որ նույն սցենար չի կարող լինել:
-Այո, իհարկե: Կառուցվածքը գրեթե նույնն է, բայց սցենարները խիստ տարբեր են լինում: Ամեն սցենար տառ ու բառով չի, այլ հիմնականում սկզբունքային կետերով: Ամենամեծ շարժող ուժը գերխնդիրն է, որի կրողը գլխավոր «դերակատարն» է` կորիզ խմբի հետ միասին:
-Պարզ օրինակ կբերե՞ք:
-Ամենապարզ օրինակը ծնունդ ու հարսանիքներն են. մի քանի կարեւոր խնդիրներ են լուծվում` տեղ, թվակազմ, «հաց ու ջուր», երաժշտության բնույթ, խումբ, հանդիսավար եւ մնացածը` ազատ երգ ու պար:
-Արդեն երեւում է, որ գլխավոր նպատակը կանխորոշում է գործողությունները եւ դրանից բխող խոսքը:
-Արվեստում եւ կյանքում շատ են կենսախինդ, գեղեցիկ ու պայծառ տոնախմբությունները, իսկ քաղաքականության մեջ չափազանց շատ են «չար ու սարսափ». դաժան սցենարները եւ չափազանց քիչ են «բարի» սցենարները:
-Արդյոք ինչ-որ խորհուրդ կտա՞ք քաղաքական գործիչներին:
-Ոչ, ինչ եք ասում: Ավելի հեշտ է ոտքով լուսին հասնել, քան քաղաքական գործչին խորհուրդ տալ: Եթե ես չեմ մասնակցում, ապա բարոյական իրավունք չունեմ որեւէ մեկին խորհուրդ տալու: Եվ` խորհուրդ տալիս են հարցնողին, չհարցնողին երբեք իմաստ չունի խորհուրդ տալ:
-Ուրեմն ձեզ ավելի բարդ հարց ուղղենք. կարծում ենք շատերը կհարցնեն. իսկ ինչո՞ւ չեք մասնակցում:
-Այդ հարցը ես էլ եմ ինձ տալիս: 36 տարի շարունակ: 1988-ի ամենասկզբից եմ մասնակցել մեկ ամիս` հունվարի 20-ից փետրվարի 20-ը: Դրանից հետո` այլեւս երբեք: Գոնե ինձ համար շատ հետո պարզել եմ, որ «դեմոկրատական», «խաղաղ» եւ փողոցային բնույթի պայքարները իմը չեն: Ժողովրդավարական ոչ մի արժեք ես չընդունեցի:
-Իսկ ձերը ո՞րն է։
-Փոքր խմբերի գործելակերպը:
-Կա՞ն այդպիսի օրինակներ:
-Այո, լեցուն: Նաեւ հայ իրականության մեջ:
-Մեզ մո՞տ:
-Ոչ, մեր համար: Տարբեր երկրներում իրականացված, բայց հայության համար:
-Օրինակ կբերե՞ք:
-Ոչ, չեմ բերի: Իմացողը գիտի, չիմացողին իմաստ չունի ասելը:
-Ինչո՞ւ փոքր խմբեր:
-Փոքր խմբերն ավելի գործուն են եւ անհամեմատ խելացի: «Մեծամասնություն» ասածը տգետ է ու անհայրենիք:
-Ովքե՞ր են, «մեծամասնություն» ասածը:
-Մշտական «բոլշեւիկները»: Ուրիշի թերմացքը վաճառող չարչիներն ու փող լվացող քաղքենիները:
-Նրանք կարող են վիրավորվել ձեր որակումից:
-Չեն վիրավորվի: Նրանք ոչինչ չեն կարդում, որ վիրավորվեն: Ամբողջ օրը փող են հաշվում: Ժամանակ չունեն:
-Բայց չէ՞ որ մեր երկրի քաղաքացիներն են:
-Նրանց համար «մեր երկիր» չկա: Միեւնույն է՝ որտեղ կապրեն: Նրանք իրենց դժբախտ են զգում, որ հայ են: Երկու շերտն էլ ծախու են ու ամենաշատն են:
-Տեսանելի է, որ մեր երկրի դեմոկրատական գործընթացներին դուք չեք մասնակցում:
-Ես չեմ սիրում դեմոկրատիա եւ դեմոկրատական ոչինչ չեմ հավանում, չեմ հավատում, չեմ մասնակցում:
Դեմոկրատիայի դիմակը գեղեցիկ է, բայց դեմքը այլանդակ է:
-Որակներ կնշե՞ք:
-Այո: Նախ նշեմ իր ցուցադրող գեղեցիկ դիմակը` ազատություն, իրավունք, հավասարություն, արդարություն, ժողովրդի իշխանություն… չշարունակեմ: Իսկ իրական դեմքը` լկտիություն, անօրենություն, «կոռուպցիա», որն ամենաշատն իրականացնում են «արդարադատները» եւ իհարկե` լկտի բռնատիրություն… չշարունակեմ… իսկ սեփականատիրական անմիաբանության ճահիճը մշտական չարիք է «դեմոկրատական» «պետությունների» համար
-Եթե ոչ դեմոկրատիա, ապա ի՞նչ:
– Հիերարխիա:
– Գրեթե պարզ է, որ դուք սցենար ունեք: Եթե մերօրյա սցենար գրեիք, ի՞նչ կգրեիք
-Իմ մասնագիտական բնույթով ես մնջախաղաց եմ։
-Հետո ի՞նչ:
-Մնջախաղը անբառ գործողություններ են: Իմը գրելիք չի, անելիք է:
-Ինչ կարեւոր միտք կա, որն անպայման կուզեիք ասել:
-Ինքնության մասին: Հայի ինքնությունն ամենակարեւոր արժեքն է հայության համար, բայց երեք տասնամյակի փոփոխությունները «հայերեն» չեն: «Դեմոկրատական» արժեքներից ավելի բարձր ու կարեւոր արժեքներն ազգային արժեքներն են: Առանց հայկական ինքնության դեմոկրատիան արժեք չունի: Մենք մի կերպ կոմունիզմն ենք անցել: Պիտի ասեմ, որ դեմոկրատիան ավելի նուրբ խաբեության տեսակ է, քան կոմունիզմը: Կարճ. եթե Հայաստանը հայերի համար չի, այն ընդհանրապես պետք չի: Առանց հայի Հայաստանը մեր թշնամիների երազանքն է: Հայաստանում պետությունն իմաստ ունի գոյություն ունենալ, եթե այն հայկական պետություն է, եթե Հայաստան անունը կա, բայց երբ այնտեղ հայ ու հայոց լեզու չկա, դա անիմաստ պետություն է եւ «կոպեկի արժեք չունի»: Գնում է դրան:
-Ձեր դիտարկմամբ՝ արդյո՞ք «թավշյա հեղափոխությունը» սցենար էր:
-Ոչ այնքան սցենար: «Թավիշը» իմ դիտարկմամբ ծրագիր էր: Թերեւս կարելի է հեղափոխության տեխնոլոգիա ասել: Հիմնականում հենված Ջին Շարպի «ոչ բռնի հեղափոխության» 198 «գունավոր» «քայլերի» մեթոդիկայի վրա:
-Դուք դրա կառուցվածքը ձեզ համար պարզե՞լ եք:
-Ինքս ինձ համար՝ այո: Իսկապես, շատ բարդ ծրագիր է: Այդ մասին նաեւ 2018-ին բարձրաձայնված է, որ «բոլորը ուզում են հասկանալ եւ չեն հասկանում»: Տարիներ անց իմ գնահատմամբ դա թուրքական ծրագիր է, ռուսական համաձայնությամբ եւ քանի որ թուրքական է, ապա բրիտանական եւ ամերիկյան հատուկ ծառայություններն այդ «ծրագրի» երաշխավոր «գուրուներն» են: Ավելին` քաղաքագետների գործն է:
-Ասում են` «Սրբազան պայքարը» գունավոր հեղափոխություններին նմանություն ունի, այդպե՞ս է:
– Ոչ հայանպաստ քաղաքական այս բարդ իրավիճակում Հայաստանյայց եկեղեցին է հայության հոգաբարձությունը հանձն առնում: Երբ հայ եկեղեցին անհանգիստ է, նշանակում է՝ երկրում օրհասական վիճակ է: Բարձրաստիճան հոգեւորականի առկայությունը եւ առաջնորդությունը պատահական չի: Աշխարհում ոչ ոք իր պատրաստվածությամբ չի կարող մրցել հոգեւորականի պատրաստվածության հետ: Իմ գնահատմամբ` շարժումը թեեւ հստակ ծրագիր ունի եւ օգտվում է քաղտեխնոլոգիայից, բայց այս պայքարը սցենար չի: Առաքելություն է:
Զրույցը՝ Սամվել ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ
«Առավոտ» օրաթերթ
05.06.2024
