Ռամադանի պատերազմի միջազգային ազդեցությունները․ ամերիկա-սիոնիստական կարգի ավարտ և տարածաշրջանում նոր կարգի սկիզբ
Հարավային Կովկասի հարցերով փորձագետ, միջազգայնագետ, պատմական գիտությունների թեկնածու, Թեհրանի ATU (Allameh Tabataba) համալսարանի դասախոս՝ Դոկտոր Էհսան Մովահեդիան,
Ներածություն
Ռամադանի պատերազմը կամ այն լայնածավալ բախումները, որոնք 1404 թ. գարնանը հասան իրենց գագաթնակետին ԱՄՆ-ի և Իսրայելի կողմից Իրանի դեմ իրականացված հարձակման հետևանքով, պարզապես հերթական ռազմական հակամարտություն չէր Մերձավոր Արևելքում։ Այն համարվում է համաշխարհային և տարածաշրջանային աշխարհաքաղաքական զարգացումների շրջադարձային կետ, որի հետևանքները տեսանելի են միջազգային հարաբերությունների, անվտանգության ռազմավարությունների և անգամ տեսական ընկալումների խորքային փոփոխություններում։
Կարդացեք նաև
Այս պատերազմը նախորդներից տարբերվում է ոչ միայն հարձակումների ինտենսիվությամբ (այդ թվում՝ Իսրայելի կողմից Հարավային Պարս գազային հանքավայրի թիրախավորումը, Իրանի պատասխան հարվածները Քաթարի նավթագազային ենթակառուցվածքներին և ԱՄՆ ռազմաբազաներին, ինչպես նաև Դիմոնայի միջուկային օբյեկտների վնասումը), այլ հատկապես այն քաղաքական և անվտանգության արձագանքներով, որոնք ցույց տվեցին՝ տարածաշրջանում ուժերի հին հավասարակշռությունը հիմնովին փոխվել է։
Այս հոդվածում, հիմնվելով փաստական տվյալների և իրադարձությունների վրա, ներկայացվում են այս պատերազմի ինը հիմնական ազդեցությունները միջազգային համակարգի վրա։
- Բազմակողմության աճ և դաշնակցային համակարգերի վերաձևավորում
Ռամադանի պատերազմի կարևոր դասերից մեկն այն էր, որ ավանդական դաշինքային համակարգերն ի վիճակի չեն արդյունավետորեն կառավարել ճգնաժամերը։ ԱՄՆ-ը փորձեց խուսափել անմիջական ներգրավումից, իսկ տարածաշրջանի երկրները՝ հատկապես արաբական պետությունները, հասկացան, որ միայն մեկ գերտերության վրա հենվելը բավարար չէ։
Արդյունքում Պարսից ծոցի երկրները կձգտեն ունենալ տարբեր գործընկերներ և ստեղծել անվտանգության նոր, բազմակողմ ձևաչափեր՝ ՆԱՏՕ-ի և ամերիկյան դաշինքներին զուգահեռ։ Այս պայմաններում տարածաշրջանային բազմաբևեռությունը փոխարինում է ԱՄՆ հեգեմոնիայի վրա հիմնված միաբևեռ համակարգին, և Իրանը դառնում է այդ գործընթացների առանցքային դերակատար։
Կովկասի երկրները նույնպես կզգան այս փոփոխությունների ազդեցությունը։ Արտաքին ուժերի ներգրավումը Իրանի սահմաններին այլևս չի հանդուրժվի, և միջազգային գործընկերների ընտրության մեջ առաջնահերթություն կտրվի տարածաշրջանային համագործակցությանը։
- Ռազմական և անվտանգային ինքնաբավության կարևորության աճ
Պատերազմը ցույց տվեց, որ անգամ խոշոր դաշնակիցներ ունեցող երկրները չեն կարող իրենց անվտանգությունն ամբողջությամբ հիմնել արտաքին երաշխիքների վրա։
Իրանը, լինելով խիստ պատժամիջոցների տակ, ապավինելով ներքին կարողություններին, կարողացավ խոցել առաջատար ռազմական տեխնիկան և զգալի վնաս հասցնել հակառակորդի ռազմավարական օբյեկտներին։
Այս փորձն օրինակ կդառնա այլ երկրների համար։ Սաուդյան Արաբիան և ԱՄԷ-ն, որոնք նախկինում հիմնվում էին արևմտյան սպառազինության վրա, այժմ կուժեղացնեն սեփական պաշտպանական արդյունաբերությունը։
Կովկասի երկրները նույնպես, տեսնելով Իրանի ռազմական տեխնոլոգիաների արդյունավետությունը, կարող են ձգտել անվտանգության տեղական և ինքնաբավ մոդելների։
- Նոր տարածաշրջանային կարգերի ձևավորում
Ռամադանի պատերազմը փաստացի վերացրեց հին անվտանգության համակարգը, որը հիմնված էր ԱՄՆ–Իսրայել առանցքի վրա։
Նոր պայմաններում ձևավորվում են համագործակցության նոր ձևաչափեր՝ հիմնված տնտեսական և անվտանգության ընդհանուր շահերի վրա։ Ակնկալվում է, որ Իրանը և Պարսից ծոցի երկրները կսկսեն բազմակողմ բանակցություններ էներգետիկ և ծովային անվտանգության կառավարման ուղղությամբ։
Միևնույն ժամանակ, ԱՄՆ-ի դերակատարումը որպես արտաքին անվտանգության երաշխավոր էապես թուլացել է։ Տարածաշրջանի երկրները ձգտում են ձևավորել համակարգ առանց արևմտյան ռազմական ներկայության։
Այս փոփոխությունները կազդեն նաև Կովկասի վրա։ «Թրամփի միջանցքի» և Զանգեզուրի նախագծերը, ըստ այս վերլուծության, չունեն իրագործման հեռանկար, քանի որ Իրանը պահանջում է իր հարևան տարածքներից ԱՄՆ-ի և Իսրայելի ամբողջական դուրսբերում։
- Գեոպոլիտիկայի նշանակության վերարժևորում
Պատերազմը վերականգնեց աշխարհագրական դիրքի կարևորությունը որպես ուժի հիմնական գործոն։
Հորմուզի նեղուցի վերահսկողությունը ցույց տվեց, թե ինչպես կարող է մեկ ռազմավարական կետ ազդել համաշխարհային էներգետիկ համակարգի վրա։ Կատարի դիրքը նույնպես ընդգծվեց որպես առանցքային էներգետիկ հանգույց։
Այս միտումը ստիպում է պետություններին ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել հարևանային քաղաքականությանը և սահմանային ենթակառուցվածքներին։
Կովկասը, որպես Եվրոպա–Ասիա կապող հանգույց, նույնպես պետք է վերաիմաստավորի իր դերը և զարգացնի համագործակցությունը Իրանի հետ։
- Ռազմավարությունների փոփոխություն․ դիմակայունության առաջնահերթություն
Պատերազմն ապացուցեց, որ հաղթանակը կախված է ոչ միայն հարձակողական ուժից, այլև դիմակայունությունից։
Իրանը կարողացավ արագ վերականգնել վնասված ենթակառուցվածքները և պահպանել տնտեսական գործունեությունը։ Կարևոր դեր խաղաց նաև հասարակության մասնակցությունը՝ ներառյալ աջակցությունը անվտանգության համակարգերին։
Սա ցույց է տալիս, որ ժամանակակից պատերազմներում «սոցիալական դիմակայունությունը» նույնքան կարևոր է, որքան ռազմական տեխնոլոգիաները։
- Տնտեսական կայունության գործոնների վերաիմաստավորում
Պատերազմը կասկածի տակ դրեց այն գաղափարը, որ տնտեսական պատժամիջոցները ավտոմատ կերպով թուլացնում են պետությունները։
Իրանը ցուցադրեց տնտեսական դիմակայունություն՝ վերահսկելով էներգետիկ ուղիները և ապահովելով ներքին շուկան։
Սա ընդգծեց նոր գործոնների կարևորությունը՝
- պատժամիջոցների շրջանցում,
- տեղական արտադրություն,
- տարածաշրջանային առևտուր։
- Գլոբալացման նոր ընկալում
Ռամադանի պատերազմն ակնհայտ դարձրեց, որ գլոբալացումը այլևս չի սահմանվում արևմտյան մոդելով։
Այն վերածվում է բազմաբևեռ համակարգի, որտեղ երկրներն ընտրում են գործընկերներ ըստ իրենց շահերի՝ Չինաստան, Ռուսաստան, ԵՄ կամ տարածաշրջանային դաշնակիցներ։
Այս պատերազմը արագացրեց «միաբևեռ գլոբալացման» ավարտը և «բազմակենտրոն գլոբալացման» սկիզբը։
- Պատերազմի բնույթի փոփոխություն
Պատերազմն ընդգծեց ոչ ռազմական գործոնների կարևորությունը, այդ թվում՝
- հասարակության հոգեբանական դիմակայունություն,
- հանրային կարծիքի կառավարում,
- մատակարարման շղթաների անվտանգություն,
- ազգային համախմբվածություն։
Պատերազմը վերածվում է համապարփակ դիմակայության, որտեղ մեդիան, տնտեսությունը և դիվանագիտությունը նույնքան կարևոր են, որքան ռազմական ուժը։
- Ազգային ինքնագիտակցության աճ
Պատերազմն զորացրեց երկրների ինքնագիտակցությունը՝ իրենց հնարավորությունների նկատմամբ։
Իրանը ցույց տվեց, որ կարող է դերակատար լինել գլոբալ մակարդակում՝ ապավինելով սեփական ռեսուրսներին։
Այս միտումը կազդի նաև այլ երկրների վրա, որոնք կփորձեն ավելի ինքնուրույն ձևավորել իրենց քաղաքականությունը։
Եզրակացություն
Ռամադանի պատերազմը կարելի է դիտարկել որպես հետսառըպատերազմյան միջազգային կարգի վերափոխման շրջադարձային կետ։
Ավանդական դաշինքները, տեխնոլոգիական գերակայության վրա հիմնված ռազմական մոդելները և արևմտյան գլոբալացման գաղափարը ենթարկվեցին լուրջ վերանայման։
Դրանց փոխարեն ձևավորվում է բազմաբևեռ աշխարհ՝
- տարածաշրջանային կարգերով,
- ռազմավարական ինքնաբավությամբ,
- դիմակայուն տնտեսություններով,
- և նոր տեսակի պատերազմներով։
Այս փոփոխություններն արդեն իրականություն են և աստիճանաբար կարտահայտվեն նաև Կովկասում։
Դոկտոր Էհսան Մովահեդիան
