Երևանում տեղի ունեցող զարգացումները՝ Եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովի շրջանակում, վկայում են Կովկասի աշխարհաքաղաքականությունում պատմական և կառուցվածքային շրջադարձի մասին։ Հայաստանը իրականացնում է «ռազմավարական վիրահատություն»՝ դուրս գալու Կրեմլի անվտանգության համակարգից և մտնելու արևմտյան անվտանգության ճարտարապետություն։ Սակայն անհրաժեշտ է հասկանալ, թե այս քայլը ինչ հետևանքներ կարող է ունենալ Հայաստանի համար։
- Հայաստանի և Եվրոպական միության ռազմավարական շրջադարձը
Հայաստանը եկել է այն եզրակացության, որ հենվելը ավանդական կառույցների վրա, օրինակ՝ ՀԱՊԿ-ի, ոչ միայն չապահովեց երկրի տարածքային ամբողջականությունը Բաքվի հարձակումների պայմաններում, այլ նաև սահմանափակեց նրա մանևրելու հնարավորությունները։ Սա հարց է, որի շուրջ Հայաստանում բազմաթիվ քաղաքական ուժեր համակարծիք են։
Երևանի նպատակը իր անվտանգության գործընկերների դիվերսիֆիկացումն է և «Խաղաղության խաչմերուկ» ծրագրի շրջանակում Կենտրոնական Ասիայի և Եվրոպայի միջև էներգետիկ ու տարանցիկ կամուրջ դառնալը։ Սա կարող է բերել տնտեսական եկամուտների աճի և Հայաստանի աշխարհաքաղաքական կշռի բարձրացման։
Կանադայի վարչապետի մասնակցությունը որպես հատուկ հյուր ցույց է տալիս Հայաստանի փորձը՝ ներգրավելու ՆԱՏՕ-ի աջակցությունը նաև մայրցամաքից դուրս։
Կարդացեք նաև
Մյուս կողմից, Եվրոպական միության նպատակը Ռուսաստանի՝ Ուկրաինայում ներգրավվածության հետևանքով առաջացած ուժային վակուումի լրացումն է։ Եվրոպան ցանկանում է ամրապնդել իր ներկայությունը Հայաստանում, վերահսկել ռազմավարական միջանցքները (օրինակ՝ Միջին միջանցքը), նվազեցնել Ռուսաստանի և Թուրքիայի ազդեցությունը և վերականգնել էներգետիկ անվտանգությունը։
- Հնարավոր սցենարներ
Առաջին սցենար (ամենահավանական) – Հայաստանի հաջող անցում դեպի «արևմտյան զսպման» համակարգ
Այս դեպքում Հայաստանը եվրոպացի դիտորդների տեղակայման և Ֆրանսիայից ու Հնդկաստանից ռազմական տեխնիկա ձեռք բերելու միջոցով ձևավորում է նոր պաշտպանական գոտի Ադրբեջանի և Թուրքիայի դեմ։ Հետագայում կարող է փակվել Գյումրիի ռուսական 102-րդ ռազմաբազան, և արևմտյան երաշխիքներով ստորագրվել խաղաղության պայմանագիր Ադրբեջանի հետ։ Սա կնշանակի Հարավային Կովկասի դուրս գալը Ռուսաստանի բացառիկ ազդեցությունից։
Երկրորդ սցենար – Ռուսաստանի կողմից Հայաստանի ներքին ապակայունացում (ավելի քիչ հավանական)
Ռուսաստանը կարող է օգտագործել տնտեսական լծակներ (գազ, արտահանում) և աջակցել ներքին ընդդիմությանը՝ փորձելով տապալել Փաշինյանի կառավարությունը մինչև եվրոպական համաձայնությունների ավարտը։ Կարող են կիրառվել սոցիալական ճգնաժամեր, գազի մատակարարման խափանումներ և տեղեկատվական արշավներ։ Սակայն Ղարաբաղյան իրադարձություններից հետո Ռուսաստանի նկատմամբ վստահության անկումը կասկածի տակ է դնում այս սցենարի հաջողությունը։
Երրորդ սցենար – Ռուսաստանի «կանաչ լույսը» Բաքվին (քիչ հավանական)
Այս տարբերակում Ռուսաստանը թույլ կտա Ադրբեջանին սահմանափակ ռազմական գործողություններ իրականացնել (օրինակ՝ Սյունիքում), որպեսզի ցույց տա, որ Արևմուտքը չի կարող պաշտպանել Հայաստանին։ Սակայն Ադրբեջանի՝ ԱՄՆ-ի հետ հարաբերությունների խորացումը և նախորդ փորձի անհաջողությունը նվազեցնում են այս սցենարի հավանականությունը։
- Ռուսաստանի արձագանքի վերլուծություն
Ռուսաստանը կիրառում է «սառը վրեժի» ռազմավարություն։
Կարճաժամկետ քայլեր՝
- Տնտեսական սահմանափակումներ՝ հայկական ապրանքների նկատմամբ արգելքներ և կարանտինային միջոցներ կիրառելով։
- Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ ռազմական ու հետախուզական համագործակցության ուժեղացում՝ Հայաստանի մեկուսացման նպատակով։
Երկարաժամկետ ռազմավարություն՝
Փորձել իշխանափոխություն իրականացնել Երևանում և փոխարինել Փաշինյանին Մոսկվային ավելի մոտ գործիչով։
Եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովը պարզապես դիվանագիտական հանդիպում չէ, այլ նաև իշխանության ամրապնդման քայլ է։ 40 երկրների առաջնորդների հրավիրումը մի տեսակ «քաղաքական ապահովագրություն» է Մոսկվայի ճնշումների դեմ։ Կանադայի մասնակցությունը նաև ուղերձ է Ռուսաստանին, որ Հայաստանը այլևս իրեն չի դիտում որպես Ռուսաստանի ազդեցության փակ գոտի։
Պետք է նշել, որ եվրոպացի դիտորդների ներկայությունը նվազեցնում է լայնածավալ պատերազմի հավանականությունը, սակայն կարող է աճել սահմանային վերահսկվող բախումների ռիսկը՝ Արևմուտքի արձագանքը ստուգելու համար։
Հայաստանի գլխավոր տնտեսական ռիսկը մնում է ռուսական գազից մոտ 90% կախվածությունը։ Սա Երևանի հիմնական ռազմավարական խոցելիությունն է։ Իրանը ևս, պատերազմի հետևանքների պատճառով, հեշտությամբ չի կարող մեծացնել գազի արտահանումը Հայաստան։
Նաև փոքր, բայց առկա ռիսկ է քաղաքական սպանությունների կամ ռազմական հեղաշրջման փորձերի հնարավորությունը արտաքին ուժերի աջակցությամբ։
Եզրակացություն
Միջազգային հանրությունը հետևում է Ռուսաստանի «հետնաբակում» տեղի ունեցող ամենահամարձակ աշխարհաքաղաքական քայլերից մեկին։ Հայաստանի հաջողությունը կախված է նրանից, թե արդյոք Եվրոպան և ԱՄՆ-ը պատրաստ են խոսքերից անցնել գործի՝ տրամադրելով իրական տնտեսական, ռազմական և էներգետիկ աջակցություն։
Ռուսաստանը, զայրացած այս շրջադարձից, սպասում է Փաշինյանի ցանկացած սխալի՝ վճռական հարված հասցնելու համար։
Միևնույն ժամանակ, ճիշտ քաղաքականության դեպքում հնարավոր է ձևավորել եռակողմ համագործակցություն Իրանի, Հայաստանի և Եվրոպայի միջև, հատկապես Սյունիքի մարզում։ Եվրոպական նախագծերի իրականացման համար ամենաարդյունավետ տարբերակը կարող է լինել իրանական տեխնիկական ներուժի օգտագործումը։ Նման համագործակցության օրինակ արդեն կա՝ Իրանից Հայաստան տանող ճանապարհի ընդլայնման և Կաջարանի թունելի նախագծում։
Միևնույն ժամանակ, Իրանի անվտանգային մտահոգությունները նույնպես պետք է հաշվի առնվեն։ Հարցն այն է, թե արդյոք եվրոպական երկրները պատրաստ են Կովկասում ընտրել համագործակցության նոր մոդել, այդ թվում՝ Իրանի հետ, և ձևավորել փոխշահավետ համագործակցություն։
Այսպիսի եռակողմ համագործակցությունը կարող է շահավետ լինել բոլոր կողմերի համար։
Էհսան Մովահեդիան
Հարավային Կովկասի հարցերով փորձագետ, միջազգայնագետ, պատմական գիտությունների թեկնածու, Թեհրանի ATU (Allameh Tabataba) համալսարանի դասախոս՝ Դոկտոր Էհսան
