Սկիզբը՝ այստեղ:
Օվերչուկի այցը Բաքու. տնտեսական համագործակցության վերակենդանացման փորձ
Ռուսաստանի Դաշնության փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկն ապրիլի 15-ին ժամանեց Ադրբեջան։ Նրա այցի նպատակը՝ միջկառավարական հանձնաժողովի 24-րդ նիստին մասնակցելն էր։ Սակայն այդ այցն ակնհայտորեն դուրս էր զուտ տնտեսական օրակարգից։ Թեեւ պաշտոնապես քննարկվում էին նախորդ նիստի որոշումների իրականացումն ու համագործակցության ծրագրերը, իրականում այցը պետք է դիտարկել որպես ռուս-ադրբեջանական հարաբերությունների վերակազմավորման փորձ՝ վերջին շրջանի լարվածությունից հետո։
Հատկանշական է, որ օրակարգում ընդգրկված էին ոչ միայն առեւտրատնտեսական հարցեր, այլեւ ռազմավարական ենթատեքստ ունեցող նախագծեր։ Սա ցույց է տալիս, որ Մոսկվան փորձում է պահպանել իր ազդեցությունը Հարավային Կովկասում՝ տնտեսական լծակների միջոցով։ Միաժամանակ, Բաքուն այս ձեւաչափն օգտագործում է՝ Ռուսաստանին ներգրավելով իր տարածքային եւ հետպատերազմյան նախագծերում՝ ամրապնդելով սեփական դիրքերը։ Այս համատեքստում միջկառավարական հանձնաժողովը վերածվում է ոչ թե տեխնիկական հարթակի, այլ քաղաքական ազդեցության գործիքի։
Կարդացեք նաև
«Դաշնակցային ոգու» դիվանագիտական ենթատեքստը
Ադրբեջանի փոխվարչապետ Շահին Մուստաֆաեւի հայտարարությունը, համաձայն որի՝ Բաքուն ակնկալում է հարաբերությունների զարգացում «դաշնակցային ոգուն համապատասխան», առաջին հայացքից արտահայտում է դրական տրամադրվածություն, սակայն ունի ավելի խորքային ենթատեքստ։ 2022 թվականի հռչակագրի հիշատակումը նպատակ ունի Մոսկվային հիշեցնել իր պարտավորությունների մասին, հատկապես այն պայմաններում, երբ տարածաշրջանում ուժերի բալանսը փոփոխվում է։
Բաքուն փաստացի փորձում է Ռուսաստանին պահել իր ազդեցության դաշտում՝ միաժամանակ չկորցնելով ինքնուրույն արտաքին քաղաքականության հնարավորությունը։ Ռուսական ընկերություններին «ազատագրված տարածքներում» ակտիվ ներգրավելու կոչը եւս ունի քաղաքական նշանակություն՝ այդ տարածքների լեգիտիմացման եւ տնտեսական ինտեգրման գործընթացում Մոսկվայի ներգրավման միջոցով։
Այսպիսով, Մուստաֆաեւի հայտարարությունը ոչ թե պարզապես դիվանագիտական ժեստ էր, այլ հաշվարկված քայլ՝ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների վերահսկելի խորացման ուղղությամբ։
Այց Զանգելան. տնտեսական համագործակցությո՞ւն, թե՞ քաղաքական սիմվոլիզմ
Օվերչուկի գլխավորած պատվիրակության այցը Զանգելան եւ Աղալի գյուղ, որտեղ նրանք ծանոթացան շինարարական աշխատանքներին, ունի ընդգծված քաղաքական սիմվոլիզմ։ Այս քայլը փաստացի նշանակում է, որ Ռուսաստանը, թեկուզ անուղղակիորեն, ներգրավվում է այն տարածքների վերականգնման գործընթացում, որոնք Ադրբեջանը համարում է «ազատագրված»։ Սա կարեւոր ազդակ է թե՛ Հայաստանի, թե՛ միջազգային հանրության համար։ Մոսկվան, մասնակցելով նման այցելություններին, կարծես հաստատում է իր պատրաստակամությունը՝ ընդունելու նոր տարածաշրջանային իրողությունները։ Միաժամանակ, սա Բաքվի համար հնարավորություն է՝ ցույց տալու, որ նույնիսկ Ռուսաստանի նման ավանդական դաշնակիցը պատրաստ է համագործակցել այդ տարածքներում։
Այսպիսով, տնտեսական համագործակցության քողի տակ ձեւավորվում է քաղաքական նոր կոնսենսուս, որտեղ ուժային եւ տարածքային փոփոխություններն աստիճանաբար ստանում են միջազգային ընկալում։
Օվերչուկի ուղերձը. «ողբերգական իրադարձություններից» հետո հարաբերությունների վերականգնում
Ալեքսեյ Օվերչուկի հայտարարությունը, որ «մոտ մեկուկես տարի առաջ տեղի ունեցած ողբերգական իրադարձությունները թուլացրել են կապերը», կարեւոր արձանագրում է ռուս-ադրբեջանական հարաբերությունների իրական վիճակի վերաբերյալ։ Թեեւ նա շեշտում է, որ այդ իրադարձությունները մնացել են անցյալում եւ պետք է բացել նոր հնարավորություններ, փաստացի ընդունում է հարաբերություններում առկա ճգնաժամը։ Նրա կոչը՝ վերականգնելու առեւտրատնտեսական համագործակցության «կորցրած թափը», վկայում է այն մասին, որ Մոսկվան զգում է իր դիրքերի թուլացումը տարածաշրջանում։
Միեւնույն ժամանակ, նրա կողմից՝ «ոչ ոք չպետք է կասկածի տակ դնի մեր հարաբերությունների ամրությունը» ձեւակերպումը ավելի շատ պաշտպանական բնույթ ունի, քան վստահության արտահայտություն։ Սա ցույց է տալիս, որ հարաբերությունները, չնայած հրապարակային բարեկամական հռետորաբանության, գտնվում են վերաիմաստավորման փուլում։ Ռուսաստանը փորձում է վերականգնել իր ազդեցությունը, սակայն արդեն ավելի սահմանափակ պայմաններում։
Տարածաշրջանային ուժային հավասարակշռության փոփոխությունը
Վերջերս CEPA-ն ուշագրավ վերլուծություն էր ներկայացրել, որում նշել էր, որ Հայաստանին չեն ապահովում անվտանգություն ոչ Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի հետ մերձեցումը, ոչ էլ ԵՄ-ի հետ հարաբերությունները, եւ այս համատեքստում կարեւոր է հասկանալ ռուս-ադրբեջանական հարաբերությունների խորքային տրամաբանությունը։
Մոսկվան, ըստ այս հրապարակման, շարունակում է դիտարկել տարածաշրջանը որպես իր ազդեցության գոտի եւ կոշտ մեխանիզմներով արձագանքում է ցանկացած արեւմտյան կողմնորոշման փորձի։ Հայաստանի նկատմամբ կիրառվող տնտեսական եւ քաղաքական ճնշումները ցույց են տալիս, որ Ռուսաստանը փորձում է վերականգնել վերահսկողությունը։ Այս ֆոնին Ադրբեջանը հայտնվում է շահեկան դիրքում՝ կարողանալով միաժամանակ համագործակցել թե՛ Ռուսաստանի, թե՛ Արեւմուտքի հետ։ Այս իրավիճակը ամրապնդում է Բաքվի բանակցային դիրքերը եւ թույլ է տալիս նրան հանդես գալ որպես ինքնուրույն խաղացող։ Այսպիսով, CEPA-ն եզրակացրել էր, որ տարածաշրջանում ուժային բալանսն աստիճանաբար տեղաշարժվում է՝ ի վնաս Հայաստանի եւ հարաբերականորեն հօգուտ Ադրբեջանի։
Զելենսկու այցը Ադրբեջան. Բաքվի նոր աշխարհաքաղաքական ազդակը
Ապրիլի 25-ին Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկու այցը Ադրբեջան տեղի ունեցավ Օվերչուկի այցից օրեր անց, ինչը դժվար է պատահականություն համարել։ Կողմերի միջեւ անվտանգության եւ էներգետիկայի ոլորտում համաձայնագրերի ստորագրումը վկայում է, որ Բաքուն ակտիվորեն խորացնում է կապերը Կիեւի հետ՝ հատկապես այն պայմաններում, երբ Ռուսաստանը շարունակում է պատերազմը Ուկրաինայում։
Ալիեւի հայտարարությունը՝ ռազմաարդյունաբերական համագործակցության «լայն հեռանկարների» մասին, վկայում է այն մասին, որ Ադրբեջանը պատրաստ է ընդլայնել իր ռազմական գործընկերությունները՝ դուրս գալով ռուսական ազդեցության սահմաններից։
Սա զգայուն ազդակ է Մոսկվայի համար, քանի որ Ադրբեջանը փաստացի համագործակցում է Ռուսաստանի հիմնական հակառակորդներից մեկի հետ։ Զելենսկու այցը, հետեւաբար, ոչ միայն երկկողմ հարաբերությունների զարգացում է, այլեւ տարածաշրջանային ուժերի վերադասավորման դրսեւորում։
Ադրբեջանը որպես հնարավոր բանակցային հարթակ. բազմավեկտոր քաղաքականության ապացույց
Զելենսկու առաջարկը՝ Ադրբեջանում անցկացնել ռուս-ուկրաինական բանակցություններ, առանձնահատուկ նշանակություն ուներ։ Սա նշանակում է, որ Բաքուն դիտարկվում է որպես հնարավոր չեզոք կամ հավասարակշռված հարթակ, ինչը բարձրացնում է նրա միջազգային հեղինակությունը։ Ալիեւի շեշտադրումը՝ փոխադարձ աջակցություն միջազգային կազմակերպություններում, փաստում է, որ Ադրբեջանը փորձում է ամրապնդել իր դիրքերը որպես ինքնիշխան եւ ազդեցիկ խաղացող։ Միեւնույն ժամանակ, այս նախաձեռնությունը կարող է ընկալվել որպես մարտահրավեր Ռուսաստանի համար, քանի դրանից բխում է, որ Մոսկվան պետք է ընդունի Ադրբեջանի միջնորդական դերը։
Հետեւաբար, կարող ենք եզրակացնել, որ Բաքուն իրականացնում է բազմավեկտոր արտաքին քաղաքականություն՝ միաժամանակ պահպանելով հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ եւ զարգացնելով համագործակցությունը Մոսկվայի հակառակորդների հետ։
Ուժերի դասավորությունը Հարավային Կովկասում էականորեն փոխվում է
Այսպիսով, վերոնշյալ զարգացումները ցույց են տալիս, որ ռուս-ադրբեջանական հարաբերությունները գտնվում են բարդ եւ բազմաշերտ վերափոխման փուլում։ Մի կողմից, կողմերը շարունակում են շեշտել դաշնակցային հարաբերությունները եւ տնտեսական համագործակցության կարեւորությունը, մյուս կողմից՝ ակնհայտ են փոխադարձ անվստահության եւ մրցակցության տարրերը։
Ռուսաստանը փորձում է վերականգնել իր ազդեցությունը տարածաշրջանում, սակայն բախվում է նոր իրողությունների՝ կապված Արեւմուտքի ակտիվացման եւ Ադրբեջանի ինքնուրույնության աճի հետ։
Ադրբեջանն, իր հերթին, վարում է հստակ հաշվարկված բազմավեկտոր քաղաքականություն՝ հավասարակշռելով Ռուսաստանի, Արեւմուտքի եւ Ուկրաինայի հետ հարաբերությունները։ Զելենսկու այցը եւ ստորագրված համաձայնագրերը վկայում են, որ Բաքուն պատրաստ է ընդլայնել իր գործընկերությունների շրջանակը՝ նույնիսկ Ռուսաստանի ռազմավարական հակառակորդների հետ։ Սա էականորեն փոխում է ուժերի դասավորությունը Հարավային Կովկասում։
Կարճաժամկետ հեռանկարում կարելի է կանխատեսել, որ ռուս-ադրբեջանական հարաբերությունները կպահպանեն ձեւական կայունություն, սակայն ներքին լարվածությունը կշարունակի պահպանվել, իսկ երբեմն էլ հնարավոր է նույնիսկ աճի։ Միջնաժամկետում հնարավոր է, որ Ադրբեջանը աստիճանաբար նվազեցնի իր կախվածությունը Ռուսաստանից՝ խորացնելով կապերը Արեւմուտքի եւ այլ գործընկերների հետ։ Երկարաժամկետ կտրվածքով, եթե տարածաշրջանային ուժային հավասարակշռությունը շարունակի փոխվել, Ռուսաստանը կարող է կորցնել իր նախկին ազդեցությունը։
Ակնհայտ է, որ Ալիեւը ձգտում է Ադրբեջանը վերածել ինքնուրույն տարածաշրջանային կենտրոնի, ինչը, ամենայն հավանականությամբ, չի մտնում Ռուսաստանի երկարաժամկետ ծրագրերի մեջ։
Այսպիսով, Օվերչուկի այցից մինչեւ Զելենսկու՝ Բաքու կատարած այց, ձեւավորվեց ուշագրավ մի պատկեր։ Հարավային Կովկասում սկսել են ծավալվել աշխարհաքաղաքական վերադասավորումներ, որտեղ նախկին դաշնակցային հարաբերությունները վերածվում են պրագմատիկ, իսկ երբեմն էլ հակասական թվացող համագործակցության ձեւաչափերի։
Էմմա ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ
«Առավոտ» օրաթերթ
30.04.2026
