Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Է. Մ. Պրիմակովի անվան Համաշխարհային տնտեսության և միջազգային հարաբերությունների ազգային գիտահետազոտական ինստիտուտը (ИМЭМО РАН) վերլուծական հոդված է պատրաստել Հայաստանի արտաքին քաղաքականության մասին։ Հոդվածը վերնագրված է «Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը խաչմերուկում․ բազմավեկտորության ճգնաժամ»։
Վերլուծաբանների թիմը նկատում է՝ թեև Ռուսաստանը տասնամյակներ շարունակ եղել է Հայաստանի անվտանգության գլխավոր երաշխավորը, սակայն դա չի խանգարել Երևանին բազմավեկտոր արտաքին քաղաքականություն մշակել։ Մոսկվան իր հերթին փորձեց համատեղել դաշնակցային հարաբերությունները Հայաստանի հետ և կառուցողական երկխոսություն սկսել Ադրբեջանի ու տարածաշրջանի այլ երկրների, առաջին հերթին Թուրքիայի և Իրանի հետ։ Սա Մոսկվային թույլ տվեց ոչ թե միանշանակ կողմ բռնել Երեւանի և Բաքվի միջև հակամարտությունում, այլ միջնորդի դեր խաղալ դրա լուծման գործում։ Միևնույն ժամանակ, Հայաստանն ինքը, վախենալով արևմտյան երկրների արձագանքից, երբեք չդարձավ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության անմիջական մասնակից՝ չճանաչված Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետությանն աջակցություն ցուցաբերելով միայն ոչ պաշտոնապես։
«Հայաստանում 2018 թվականի «թավշյա հեղափոխությունից» հետո շարունակվել է Ռուսաստանի հետ սերտ հարաբերությունների պահպանման կուրսը «բազմավեկտոր մանևրման» ընդհանուր համատեքստում։ Նյու Յորքում (2019), ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 74-րդ նստաշրջանում, վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը Ռուսաստանին անվանեց գլխավոր ռազմավարական գործընկեր և դաշնակից։ Այնուամենայնիվ, Հայաստանը սկսեց վերանայել իր մշակութային և պատմական ժառանգությունը և Ռուսաստանի հետ իր հարաբերությունների ավանդական բարեկամական բնույթը: Արդյունքում Մոսկվայի և Երևանի երկխոսությունը հայտնվեց խորը ճգնաժամի մեջ։ Միևնույն ժամանակ, Հայաստանի հարաբերությունները ՀԱՊԿ-ի մյուս անդամների հետ վատթարացան, ինչը հանգեցրեց Երևանին անդամակցությունը «սառեցնելու» և, փաստորեն, կազմակերպությունից դուրս գալու որոշմանը:
Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմում կրած պարտությունը ցնցեց հայ հասարակությանը և ընկղմեց նրան քաղաքական ապատիայի մեջ։ Հայաստանի իշխանությունները փորձեցին կատարվածի պատասխանատվությունը գցել Ռուսաստանի վրա. ասում են, որ նա «վատ դաշնակից» է և անհրաժեշտ օգնություն չի ցուցաբերում»,- ասված է հոդվածում։
Կարդացեք նաև
Միջազգային իրավիճակի վատթարացումը՝ Ուկրաինայում ՌԴ-ի կողմից սկսած հատուկ ռազմական գործողության արդյունքում, ըստ վերլուծության, հանգեցրեց Հայաստանի արտաքին քաղաքականության առաջնահերթությունների հետագա ճշգրտումների․ «2022 թվականի աշնանը, ուկրաինական ճակատում Ռուսաստանի դժվարությունները գնահատելով որպես նրա «պարտության» նշաններ, Հայաստանի ղեկավարությունը, ըստ էության, հրաժարվեց բազմավեկտոր արտաքին քաղաքականության սկզբունքից՝ ընտրություն կատարելով հօգուտ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի։ 2022 թվականի հոկտեմբերի 6-ին, Պրահայում, Եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովում, Փաշինյանը մերժեց Ռուսաստանի միջնորդությունը հետկոնֆլիկտային կարգավորման հարցում և ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմից հետո ձեռք բերված պայմանավորվածությունները՝ ՌԴ-ի, Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարների մակարդակով, եռակողմ երկխոսության շրջանակներում։ Սա որոշեց ոչ միայն չճանաչված ԼՂՀ-ի ճակատագիրը, այլև բարդացրեց իրավիճակը Հարավային Կովկասում ամբողջությամբ»։
ՀԱՊԿ-ին Հայաստանի անդամակցության հետ կապված իրավիճակը
Ռուս վերլուծաբանները հիշեցնում են, որ 2023 թվականի մարտին Փաշինյանը հայտարարեց՝ ՀԱՊԿ-ն ինքը «կամա թե ակամա լքում է հանրապետությունը»․ «Հայաստանի կառավարությունն այն ժամանակ հրաժարվեց կազմակերպության զորավարժություններն անցկացնել երկրում։ Երեւանը չի օգտվել ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղարի տեղակալի պաշտոնը զբաղեցնելու քվոտայից եւ հետ է կանչել իր ներկայացուցչին։ 2023 թվականի նոյեմբերի 24-ին Հայաստանն առաջին անգամ չմասնակցեց անդամ երկրների տարեկան գագաթնաժողովին և սկսեց բոյկոտել կազմակերպության միջոցառումները։ 2024 թվականի փետրվարին Փաշինյանը պաշտոնապես հայտարարեց ՀԱՊԿ-ին Հայաստանի անդամակցության «սառեցման» մասին։ Վերադարձի պայմանը 2022-2023 թվականների սահմանային միջադեպերի ժամանակ Ադրբեջանի, որպես «ագրեսորի», գործողությունները միանշանակ դատապարտելու և Հայաստանի նկատմամբ որպես «ագրեսիայի զոհի» հանդեպ դաշնակցային պարտքը կատարելու պահանջն էր։ Ի պատասխան ՀԱՊԿ-ն առաջ քաշեց մի շարք կառուցողական առաջարկներ՝ իրավիճակը կարգավորելու համար․ դիտորդական առաքելություն ուղարկել սահման, միջնորդել Բաքվի հետ բանակցություններում։ Այս ամենը մերժվեց, իսկ Ռուսաստանի հետ համագործակցությունը ռազմատեխնիկական ու անվտանգության ոլորտներում հասցվեց նվազագույնի։
ՀԱՊԿ կանոնադրությունը չի ենթադրում անդամակցության «սառեցում». պետությունը կա՛մ անդամակցում է կազմակերպությանը, կա՛մ դուրս է գալիս դրանից: Այնուամենայնիվ, իրավիճակը մնում է անորոշ. Ռուսաստանի ղեկավարությունը և ՀԱՊԿ ներկայացուցիչներն իրենց պաշտոնական հայտարարություններում շարունակում են Հայաստանը դիտարկել որպես լիիրավ անդամ, սակայն կոչ են անում վերջապես կատարել «վերջնական ընտրություն»։
Միևնույն ժամանակ, Երևանը պաշտոնապես մնում է Մոսկվայի դաշնակիցը նաև բարեկամության, համագործակցության և փոխօգնության պայմանագրի պայմաններով։ Չնայած դրան, 2025 թվականի հունվարին, Միացյալ նահանգները և Հայաստանը ստորագրեցին Ռազմավարական գործընկերության խարտիա։ Սակայն այս համաձայնագիրը չի ենթադրում անվտանգության էական երաշխիքներ, այն սահմանափակվում է շփումները շարունակելու խոստումներով՝ ապահովելով հայ զինվորականների մասնակցությունը կրթական ծրագրերին և այլն։
Մինչդեռ ԵՄ-ի և ՆԱՏՕ-ի երկրների դիրքորոշումները հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների վերաբերյալ տարբեր են, և նրանք չեն սիրում այդ մասին խոսել Երևանում։ ԵՄ-ի և դաշինքի ինը անդամներ (Հունգարիա, Լատվիա, Լիտվա, Ռումինիա, Լեհաստան, Բուլղարիա, Սլովակիա, Չեխիա և Իտալիա) ստորագրել են Բաքվի հետ ռազմավարական գործընկերության փաստաթղթեր: Միայն ԵՄ երեք երկրներ (Ֆրանսիա, Հունաստան, Կիպրոս), որոնք Ադրբեջանի դիրքորոշումներն ու գործողությունները կապում են Թուրքիայի շահերի հետ, նպաստում են հայկական բանակի վերազինմանը և քաղաքականապես աջակցում Երևանին։ Բայց ակնհայտ է, որ հայ-ադրբեջանական ուղղակի ռազմական հակամարտության դեպքում նրանք չեն կարողանա ապահովել Հայաստանի անվտանգությունը։ Նրանց գործողությունները միայն համոզում են Անկարային և Բաքվին, որ հանգամանքների բախտորոշ համադրությամբ «հայկական խնդիրը» կարող է լուծվել ուժով։ Իրադարձությունների նման զարգացման նախադրյալները կարող են ի հայտ գալ առաջիկա տարիներին, եթե Հայաստանը պաշտոնապես դուրս գա ՀԱՊԿ-ից, իսկ նրա տարածքում ռուսական բազաները լուծարվեն։
Մոսկվայի համար Երևանի հետ հարաբերությունների հետագա վատթարացումը ձեռնտու չէ։ Սակայն ներկայիս իրավիճակի պահպանումը` ՀԱՊԿ-ի գործունեության սաբոտաժը բոլոր ոլորտներում և նրա հետագա վարկաբեկումը «սառեցված» մասնակցի կողմից, նույնպես չի բխում նրա շահերից։ Բացի այդ, Ռուսաստանը ավանդաբար դիտարկում է ՀԱՊԿ-ը և ԵԱՏՄ-ն, որպես փոխկապակցված ինտեգրացիոն ասոցիացիաներ՝ մեկը անվտանգության, մյուսը՝ սոցիալ-տնտեսական համագործակցության ոլորտում»:
Ռուսաստանի և ԵԱՏՄ-ի գործոնը Հայաստանի տնտեսական զարգացման գործում
Վերլուծության այս հատվածում ռուս վերլուծաբանները հիշեցնում են, որ 1991 թվականից Հայաստանի տնտեսությունը զարգացել է հակամարտությունների, քաղաքական անկայունության և ոչ միշտ լավ մտածված շուկայական բարեփոխումների պայմաններում։
«Ինքնիշխան զարգացման 34 տարիների ընթացքում տնտեսական կորուստները խորացել են ոչ միայն արդյունաբերական հատվածի և նախկին խորհրդային մյուս հանրապետությունների հետ կոոպերատիվ տնտեսական կապերի համակարգի դեգրադացիայի հետևանքով, այլև գիտական և տեխնոլոգիական բազայի, մրցունակ տեխնոլոգիաների, տրանսպորտի և լոգիստիկայի կորստով։ Այս ամենին գումարվել են էներգետիկ ճգնաժամի բերած դժվարությունները։ Հայաստանի տնտեսության կարևոր առանձնահատկությունն աշխատանքային ռեսուրսների կայուն ավելցուկն է, որը պայմանավորում է միգրացիոն արտահոսքի բարձր մակարդակը (հիմնականում դեպի Ռուսաստան, Եվրամիություն և ԱՄՆ)։
Հայաստանի տնտեսական զարգացման պատկերն այսպիսի տեսք ունի. 1990-1995 թվականներին ՀՆԱ-ն տարեկան կրճատվել է միջինը 10%-ով։ Տնտեսության վերականգնումը 1995–2000թթ., երբ ՀՆԱ-ի աճի տեմպը կազմում էր 4,6%, հաջորդ հինգ տարիներին փոխարինվեց դինամիկ աճով` միջինը տարեկան 11,5%: Դրան նպաստեց առաջին հերթին Ռուսաստանի հետ տնտեսական կապերի զարգացումը։ Այնուհետև ՀՆԱ-ի աճի տեմպը նվազել է՝ 2005–2010 թվականներին՝ տարեկան 6%, 2010–2015 թվականներին՝ 4%, իսկ 2015–2020 թվականներին՝ 2,7%։ Դրա պատճառներն են եղել տարածաշրջանային և համաշխարհային տնտեսության անբարենպաստ իրավիճակը, Ռուսաստանի և Արևմուտքի հարաբերությունների կտրուկ վատթարացումը, որը առաջացրել է միջազգային առևտրի համակարգի վերակառուցում, ինչպես նաև COVID-19 համաճարակի հետևանքով առաջացած համաշխարհային անկումը։
Հայաստանի տնտեսական հաջողությունները վերջին երեք տարիների ընթացքում կապված են հետևյալ գործոնների հետ. 2021-ի վերականգնումը պայմանավորված էր 2020-ի ցածր բազայով: 2022-ին (12,6%) և 2023-ին (9,4%) արագացված աճը կապված էր հայկական ընկերությունների միջնորդությամբ ռուս արտահանողների և ներմուծողների եկամուտների մի մասի վերաբաշխման հետ։ Մեծ դեր է խաղացել միգրացիոն տրանսֆերտների և ռուսաստանցի վերաբնակիչների եկամուտների կտրուկ աճը (ներառյալ ներդրումները փոքր բիզնեսի և սկսնակ ձեռնարկությունների մակարդակում): Չորրորդ՝ Հայաստանի տնտեսական զարգացման մեջ էլ ավելի նշանակալի ներդրում ունեցավ մի շարք ռուսական ընկերությունների տեղափոխումը Հայաստանի իրավասություն՝ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի պատժամիջոցներից խուսափելու համար։ Այս գործոնների շնորհիվ Հայաստանում ընդլայնվել է ներքին պահանջարկը և ներդրումային ակտիվությունը։ Սա օգուտ է բերել փոքր և միջին բիզնեսին (հիմնականում սպասարկման ոլորտում): Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի տվյալներով՝ Հայաստանը ԵԱՏՄ անդամ երկրների շարքում ՀՆԱ-ի աճի տեմպերով առաջատարն է։ Այս արդյունքը ձեռք է բերվում Ռուսաստանի հետ արտաքին առևտրային գործառնությունների ավելացման հաշվին։
2023 թվականին ռուս-հայկական ապրանքաշրջանառության ծավալը հասել է 7 մլրդ դոլարի (մեկ տարի առաջ՝ 5,3 մլրդ դոլար)։ Ռուսաստանից Հայաստանի ներմուծումն աճել է ավելի քան 3 մլրդ դոլարի, իսկ հայկական արտահանումը 850 մլն դոլարից հասել է 4 մլրդ դոլարի, ընդ որում այս աճի զգալի մասը բաժին է ընկնում երրորդ երկրների տարանցիկ ապրանքներին։ Բայց դա կապված է ոչ միայն Հայաստանի վերաարտահանման հնարավորությունների աճի հետ։ Արևմտյան ընկերությունների հեռանալը ռուսական շուկայից թույլ է տվել հայ մատակարարներին ընդլայնել իրենց ներկայությունը այնտեղ։ 2024 թվականի հունվար-սեպտեմբերին Ռուսաստանի և Հայաստանի միջև ապրանքաշրջանառությունը հասել է 9,9 միլիարդ դոլարի (տարեվերջին, հավանաբար, կգերազանցի 12 միլիարդ դոլարը)։ Հայաստանի ընդհանուր արտահանումը 2024 թվականի առաջին ինն ամիսներին կազմել է $10,59 մլրդ, ներմուծումը՝ $13,12 մլրդ, որից Ռուսաստանին բաժին է ընկնում արտահանման 21,5%-ը և ներմուծման 58,2%-ը։ Համեմատության համար նշենք, որ ԵՄ-ին բաժին է ընկնում Հայաստանի արտահանման 6%-ը և ներմուծման 9%-ը:
2022-2024 թվականներին Հայաստանի արտաքին առևտրի տարբերակիչ առանձնահատկությունն այն էր, որ նա ներգրավված էր զուգահեռ ներմուծման սխեմաներում՝ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի կողմից հակառուսական պատժամիջոցների կտրուկ ուժեղացումից հետո։ Զգալիորեն նվազել է ներքին արտադրության ապրանքների արտահանման հարաբերական տեսակարար կշիռը՝ ընդհանուր ծավալի 18–22%-ով։ Ռուսաստանը Հայաստանի միակ ավանդական շուկան է՝ սեփական արտադրանքն արտահանելու համար։ Ամբողջ արտահանվող ձկան, կարտոֆիլի, լոլիկի, ծիրանի, կեռասի, դեղձի, սալորի ավելի քան 95%-ը, իսկ արտահանվող պանրի և կաթնաշոռի, ջրի և ալկոհոլային խմիչքների մինչև 87%-ը գնում է Ռուսաստան։
Ռուսաստանի հետ առևտրային հարաբերությունները Հայաստանի համար ապահովում են պարենային, էներգետիկ և տնտեսական անվտանգություն։ Ռուսաստանից Հայաստանը ստանում է հացահատիկի 98%-ը, բոլոր գյուղատնտեսական ապրանքների գրեթե 35%-ը և թռչնամսի 39%-ը, գյուղատնտեսության համար պարարտանյութերի մոտ 40%-ը։ Այդ կապերի խզումը չափազանց ծանր հետեւանքներ կունենա։
Փոխադարձ առևտրի առանձնահատուկ կետը էներգետիկ ռեսուրսներն են։ Ռուսաստանը դրանք մատակարարում է արտոնյալ գներով, ինչը ստեղծում է գնաճի ցածր մակարդակ և ապահովում Հայաստանի էներգետիկ կարիքների ավելի քան 91,7%-ը։ Այդ մատակարարումներից հրաժարվելը կհանգեցներ երկրի ՀՆԱ-ի զգալի անկման։ Բացի այդ, Ռուսաստանը մնում է հանրապետության տնտեսության հիմնական ներդրողը։ Հայաստանում ռուսական ներդրումների կուտակված ծավալը 2024 թվականի հոկտեմբերի դրությամբ կազմում է 4 մլրդ դոլար»։
ԵԱՏՄ-ից Հայաստանի դուրս գալու հետևանքները
Վերլուծության այս հատվածում ռուս հեղինակները ընդգծում են, որ արտաքին տնտեսական հարաբերությունները «դիվերսիֆիկացնելու» Երևանի որոշումները հօգուտ արևմտյան գործընկերների ենթադրում են ավելի խորը ինտեգրում ԵՄ-ի հետ, ինչի համար էլ 2025 թվականի հունվարի 9-ին ՀՀ կառավարությունը հավանություն տվեց Եվրամիությանը երկրի միանալու մասին օրինագծին և այն ուղարկեց խորհրդարան․ «Միևնույն ժամանակ, Երևանը պնդում է ԵԱՏՄ-ին լիիրավ անդամակցության պահպանումը։ Այնուամենայնիվ, ԵԱՏՄ շրջանակներում առևտրատնտեսական հարաբերությունների կարգավորման սկզբունքները չեն նախատեսում անդամ երկրների՝ այլ ինտեգրացիոն ասոցիացիաներին միանալու հնարավորություն, որոնք բացում են նրանց ապրանքների, ծառայությունների և կապիտալի ազատ տեղաշարժը։ Հայաստանի և ԵՄ-ի միջև ավելի սերտ կապերի հաստատումը և հատկապես Եվրամիությանն անդամակցելու հեռանկարն ուղղակիորեն հակասում է ԵԱՏՄ մյուս անդամների տնտեսական շահերին։
Հաշվի առնելով Հայաստանին ռուսական էներգակիրների մատակարարումների դերը, գազի արտահանման մաքսատուրքերի արտոնությունների վերացումը կհանգեցնի դրա գնի 20-30%-ով բարձրացման (գործող պայմանագրով գինը սահմանվում է 165 դոլար 1000 խմ-ի համար)։ Իրանական գազը այլընտրանք չի կարող դառնալ, քանի որ ԻԻՀ-ից եկող գազատարի թողունակությունը կազմում է մոտ 2,2 միլիարդ խորանարդ մետր։ իսկ Ռուսաստանից ներմուծումը կազմում է մոտավորապես 2,7 մլրդ խմ։ Բացի այդ, Իրանից մատակարարումները կարող են սահմանափակվել կամ նույնիսկ արգելափակվել ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի կողմից, որպես պատժամիջոցների խախտում: Եթե ԱՄՆ-ը և նրա դաշնակիցները կարողանան ճնշում գործադրել Ադրբեջանի վրա՝ դառնալու Հայաստանի հիմնական էներգամատակարարը, Բաքուն կցանկանա ոչ միայն տնտեսական, այլև աշխարհաքաղաքական օգուտներ քաղել գործարքից: Հայաստանի իշխանությունները ստիպված կլինեն իրադարձությունների այս ընթացքը բացատրել իրենց երկրի բնակչությանը»։
Իբրեւ Հայաստանի տնտեսության առանձնահատուկ խնդիր, վերլուծության հեղինակները համարում են ՀՀ տնտեսության կախվածությունը Ռուսաստանում, ԱՄՆ-ում և ԵՄ-ում միգրանտների և սփյուռքի ներկայացուցիչների կողմից ուղարկվող գումարներից․ «1995–2020 թվականներին այդ տրանսֆերտները կազմում էին ՀՆԱ-ի 14%-ը։ 2024-ին Ռուսաստանից փոխանցվել է ավելի քան 2,57 միլիարդ դոլար։ Երկրորդ կարևոր աղբյուրը ԱՄՆ-ն է, որտեղից 0,5 միլիարդ դոլար է ստացվել։ ԵՄ-ի հետ մերձեցման կողմնակիցների փաստարկներից մեկն ուղղակի օտարերկրյա ներդրումների հոսքի կրճատումն է։ Հայաստանում դա կապված է ԵԱՏՄ-ին անդամակցության և հակառուսական պատժամիջոցների հետ։ Այնուամենայնիվ, եթե Եվրասիական միության հետ տնտեսական կապերը խզվեն, ներդրումների հոսքը կարող է հետևել միայն արդյունահանող ճյուղերում, որոնք կանցնեն օտարերկրյա ներդրողների վերահսկողության տակ։ Բնական ռեսուրսների տեսանկյունից օտարերկրյա ներդրողների համար ամենագրավիչ հանքավայրերն են մոլիբդենը (ըստ Համաշխարհային բանկի՝ Հայաստանը պարունակում է համաշխարհային պաշարների մինչև 7,6%-ը) և պղինձը։ Սակայն եվրոպական խոշոր հանքարդյունաբերական ընկերությունների համար այդ հանքավայրերում ներդրումները բարդանում են տրանսպորտային և լոգիստիկ խնդիրներով»:
Իբրեւ ամփոփում, հոդվածագիրները հարց են հնչեցնում՝ ո՞րն է հիմնականը եւ պատասխանում․ «Եթե Հայաստանը դուրս գա կամ դուրս մնա ԵԱՏՄ-ից, նա կկորցնի էներգակիրների մատակարարման իր արտոնյալ ռեժիմը. բոլոր մաքսատուրքերի և սակագների, ինչպես նաև ԵԱՏՄ-ին անդամակցության հետ կապված այլ նախապատվությունների վերանայումն անխուսափելի կլինի։ ԵԱՏՄ երկրների ապրանքների, այդ թվում՝ էներգետիկ ռեսուրսների գների կտրուկ աճը էական ռիսկեր կստեղծի Հայաստանի տնտեսության ողջ հատվածների համար։ Օրինակ, Հայաստան արտահանվող հացահատիկի, կերերի և պարարտանյութերի գների աճը կարող է ցավոտ լինել նրա տնտեսության համար։ Նման զարգացումը խնդիրներ կստեղծի Հայաստանի ագրոարդյունաբերական հատվածի համար, կբարդացնի առաջատար գյուղատնտեսական ընկերությունների վիճակը և կնվազեցնի տնային տնտեսությունների գնողունակությունը՝ բնակչության սպառողական զամբյուղում Ռուսաստանից ներկրվող հացի և այլ պարենային ապրանքների մեծ տեսակարար կշռի պատճառով։ Այլընտրանքային մատակարարներին միացնելու փորձերը կպահանջեն զգալի վերանայում արտաքին առևտրի ամբողջ համակարգի, տրանսպորտի և նյութատեխնիկական ապահովման սխեմաների մեջ, ինչպես նաեւ Վրաստանի, Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ նոր քաղաքական համաձայնագրերի կնքում:
Վերակողմնորոշումը դեպի Ռուսաստանի այլընտրանքային առևտրային գործընկերներ (առաջին հերթին՝ ԵՄ և Թուրքիան) կտևի երեքից հինգ տարի։ Միաժամանակ այս շուկաներում հայկական ապրանքների պահանջարկը կասկածելի է։ Ռուսաստանի հետ առևտրատնտեսական կապերի խզումից կորուստները կարող են կազմել ՀՆԱ-ի մինչև 20%-ը, ինչը կազդի կենսամակարդակի վրա և կարագացնի աշխատունակ բնակչության արտահոսքը։ Առաջինը կմեկնեն ամենաորակյալ աշխատողները՝ ոմանք Եվրոպա, ոմանք էլ՝ Ռուսաստան։ Շատ հայերի համար Ռուսաստանում և Եվրամիությունում ապրելու և աշխատելու միջև ընտրությունը լինելու է ոչ միայն տնտեսական, այլև մշակութային և քաղաքակրթական։ Իհարկե, Հայաստանի դուրս գալը ոչ միայն ՀԱՊԿ-ից, այլև ԵԱՏՄ-ից հարված կլինի Ռուսաստանի և ռուսական բիզնեսի շահերին։ Բայց այդ ռիսկերն ու հավելյալ ծախսերը ռուսական ընկերությունների համար, որոնք ստիպված կլինեն փոխել իրենց արտաքին տնտեսական գործառնությունները և խզել կապերը հայ գործընկերների հետ, անհամեմատելի են այն հետևանքների հետ, որոնք կարող են ունենալ հայկական բիզնեսի ներկայացուցիչները և երկրի տնտեսությունը՝ Փաշինյանի կառավարության նման որոշման արդյունքում»:
Թարգմանեց՝ Նելլի Գրիգորյանը
