2026 թ. մարտի 3-ին Եվրոպայի մամուլի ազատության դիտարկող հարթակի՝ Եվրոպայի խորհրդի «Լրագրության պաշտպանության և լրագրողների անվտանգության» 15 գործընկեր կազմակերպությունների (Safety of Journalists Platform) 15 գործընկեր կազմակերպությունները հրապարակել են իրենց տարեկան զեկույցը՝ «Կրիտիկական կետում. մամուլի ազատությունը 2025 թ.»: Հարթակը 2015 թ. ի վեր գործում է Եվրոպայի խորհրդի հովանու ներքո՝ ֆիքսելով լրագրողների անվտանգության լուրջ սպառնալիքները:
2025 թ. ընթացքում ամբողջ Եվրոպայում արձանագրվել է 344 ահազանգ՝ 2024 թ. 266-ի համեմատ 29% աճ: Ամենաբազմաթիվ ահազանգերն ունեցել են Ռուսաստանը (50), Թուրքիան (49), Վրաստանը (35), Սերբիան (35) և Ուկրաինան (27): Ամբողջ Եվրոպայում 2025 թ. դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ 148 լրագրող և այլ մեդիա-գործիչ ձերբակալված էին:
Հիմնական մտահոգություններ. Ռուսաստանի պատերազմն Ուկրաինայի դեմ
Կարդացեք նաև
Ռուսաստանի պատերազմն Ուկրաինայի դեմ, ըստ զեկույցի, մնում է Եվրոպայում լրագրողների համար ամենամեծ սպառնալիքը: 2025 թ. ընթացքում ռուսական անօդաչու թռչող սարքերի հարձակումների հետևանքով կյանքը կորցրին չորս լրատվամիջոցի ներկայացուցիչ՝ ֆրանսիացի ֆոտոլրագրող Անտոնի Լալիկանը և ուկրաինացի լրագրողներ Օլենա Հրամովան, Եվհեն Կարմազինն ու Տետյանա Կուլիկը: Ռուսաստանի կողմից բռնազավթված տարածքներում 26 ուկրաինացի լրագրող մնում է ռուսական կալանքի ներքո:
Ուկրաինացի լրագրող Վիկտորիա Ռոշչինայի մահը ռուսական կալանքում, ինչպես նաև USAID-ի ֆինանսավորման դադարեցումը, որը ազդել է Ուկրաինայի մեդիա ֆինանսավորման 80%-ի վրա, լրջագույն մտահոգություններ են հարուցել:
Ֆիզիկական հարձակումներ և ձերբակալություններ
Ֆիզիկական հարձակումների ամենաբարձր մակարդակը բողոքի ցույցերի ժամանակ արձանագրվել է Վրաստանում, Սերբիայում և Թուրքիայում: Հարձակումներ են տեղի ունեցել նաև Բելգիայում, Բուլղարիայում, Խորվաթիայում, Կիպրոսում, Ֆրանսիայում, Հունաստանում և Ռումինիայում: Ձերբակալությունների առումով ռեկորդակիր Ռուսաստանն է (58 կալանավայրված), որին հաջորդում են Ադրբեջանը (36), Բելառուսը (27) և Թուրքիան (24):
Կանանց նկատմամբ բռնություն
2025 թ. հետազոտության տվյալներով՝ կին լրագրողների 87%-ը ռեպորտաժային աշխատանքի հետ կապված ցանցային բռնություն է կրել: Կին լրագրողները ենթարկվում են կրկնակի ռիսկի՝ ե՛ւ իրենց մասնագիտության, ե՛ւ սեռի պատճառով:
Oրենքի չարաշահում, SLAPP-ներ և «արտաքին գործակալ» օրենքներ
Ողջ Եվրոպայում տարածված են SLAPP-ները (Ռազմավարական հայցեր՝ հանրային մասնակցությունը ճնշելու համար), որոնք հատկապես ուղղված են հետաքննական լրագրությանը: Ռուսաստանում ծագած «արտաքին գործակալ» օրենքներն ընդօրինակվել են Վրաստանում, Հունգարիայում, Սերբիայում, Սլովակիայում, Բոսնիա-Հերցեգովինայի հանրապետությունում և Թուրքիայում:
Հանրային հեռուստառադիոընկերություններ
Ուսումնասիրված 32 երկրներից 11-ում հանրային հեռուստառադիոընկերությունները քաղաքական ազդեցությունից ազատ չեն: Ամենամեծ ռիսկ ունեն Հունգարիան, Մալթան, Թուրքիան, Սլովակիան, Բոսնիա-Հերցեգովինան, Իտալիան, Խորվաթիան, Լեհաստանը, Հունաստանը, Սերբիան և Ռումինիան:
Հայֵաստան
Հայաստանը 2025 թ. ԱՌԱՋԻՆ ԱՆԳԱՄ հայտնվեց Հարթակի ձերբակալությունների ցուցակում. հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում երկու մեդիա-գործիչ ձերբակալված էր՝ սա որակական նոր զարգացում է Հայաստանի մամուլի ազատության համատեքստում:
Ձերբակալվածներն են Վազգեն Սաղաթելյանը և Նարեկ Սամսոնյանը, որոնք կալանավորվել են խուլիգանության մեղադրանքով: Զեկույցն արձանագրում է, որ Հայաստանն ԱՌԱՋԻՆ ԱՆԳԱՄ Հարթակի ձերբակալությունների ցուցակում հայտնվեց հենց այս դեպքի հիման վրա: Ձերբակալությունն իրականացվել է մինչ դատական դատավճիռ (pretrial detention) վիճակում:
Ըստ Հարթակի ահազանգի (Alert «Podcasters Detained on Hooliganism Charges; Journalist Briefly Detained; Antifake.am Equipment Seized»), Հայաստանում նախնական կալանքի ներքո են հայտնվել ոչ միայն այդ երկու փոդքաստերները, այլև կարճ ժամանակով ձերբակալվել է մեկ այլ լրագրող, ինչպես նաև առգրավվել է Antifake.am կայքի սարքավորումը:
Ըստ զեկույցի՝ Հայաստանի ընդգրկումն այս ցուցակում ցույց է տալիս, որ լրատվամիջոցների ազատության հետ կապված ռիսկերն ավելի լայն աշխարհագրություն են ընդգրկում, քան ավանդաբար ընկալվում է: Զեկույցն ուշադրություն է հրավիրում, որ Հայաստանում խուլիգանության մեղադրանքն օգտագործվում է լրատվական ոլորտի ներկայացուցիչների կալանավայրման համար, ինչը կազմակերպությունները գնահատում են մտահոգիչ նախադեպ:
Ադրբեջան
Ադրբեջանը 2025 թ. դարձել է Եվրոպայի խորհրդի անդամ պետությունների շարքում ամենաշատ լրագրողներ բանտարկող երկիրը (36 կալանավորված): Amnesty International-ը հայտարարեց, որ սա «Ադրբեջանի Եվրոպայի խորհրդին անդամակցությունից (2001 թ.) ի վեր ամենաբարձր ցուցանիշն է»: Abzas Media-ի 6 աշխատակիցներ դատապարտվեցին 7,5-9 տարվա ազատազրկման:
Վրաստան
Վրաստանը 2025 թ. 32 ահազանգ ունեցավ՝ 2024 թ. համեմատ 78% աճ: Ընդունվեց «արտաքին գործակալ» նոր օրենք, ձերբակալվեց անկախ մեդիա-գործիչ Մզիա Ամաղլոբելին, որն օգոստոսին դատապարտվեց 2 տարվա ազատազրկման:
Թուրքիա
Թուրքիայում 2025 թ. ձերբակալվեց 24 լրագրող: Ստամբուլի նախկին քաղաքապետ Էքրեմ Ի̇մամօղլուի ձերբակալությանը հաջորդած բողոքի ցույցերի ընթացքում ոստիկանությունը ֆիզիկական հարձակումների ենթարկեց 12 լրագրողի: Շվեդ լրագրող Յոաքիմ Մեդինը 47 օր ձերբակալված մնաց:
Ռուսաստան
Ռուսաստանում 327 լրատվամիջոց ու լրագրող «արտաքին գործակալ» են ճանաչվել: Առնվազն 76 ռուս լրագրող դատապարտված է կամ հետախուզվում է: USAID-ի դադարեցված ֆինանսավորումը ծանր հարված հասցրեց արտասահմանյան ռուս լրատվամիջոցներին. 30 բելառուսական լրատվամիջոցներից 6-ը հայտարարեց ֆինանսավորման ամբողջական բացակայության մասին:
Ինստիտուցիոնալ արձագանք
Եվրոպական մեդիա ազատության ակտը (EMFA) 2025 թ. օգոստոսի 8-ին ուժի մեջ մտավ ԵՄ բոլոր անդամ պետություններում: Դեկտեմբերին Եվրոպական հանձնաժողովը Հունգարիայի դեմ սկսեց EMFA-ի խախտման հետ կապված կոնֆլիկտային ընթացակարգ: X (Twitter) հարթակին ԵՄ-ն 120 մլն եվրո տուգանք նշանակեց DSA-ի (Թվային ծառայությունների ակտ) խախտման համար:
Լյուքսեմբուրգն ու Պորտուգալիան ընդունեցին լրագրողների անվտանգության ազգային գործողությունների ծրագրեր: Իսպանիան ձեռնամուխ եղավ լրագրողական աղբյուրների պաշտպանության ամրապնդմանը: Նորվեգիան ընդունեց ապատեղեկատվության դեմ ազգային ռազմավարություն:
Առաջարկություններ
Հարթակի գործընկեր կազմակերպությունները կոչ են անում.
- Ամրապնդել EMFA-ի կիրառումը՝ ապահովելով, որ ԵՄ անդամ բոլոր պետությունները համապատասխանեն դրա պահանջներին
- Երաշխավորել SLAPP-ների դեմ ԵՄ դիրեկտիվի ժամանակին փոխանցումն ու կատարումը
- Ապահովել հանրային ծառայությունների մեդիայի անկախությունն ու բավարար ֆինանսավորումը
- Ուժեղացնել կին լրագրողների պաշտպանությունը գենդերային բռնությունից
- Անդամ պետություններ, ավելացնել արձագանքման մակարդակը Հարթակի ահազանգներին (2025 թ. ընթացքում ողջ ահազանգների 1/3-ից պակասն է ստացել կառավարական արձագանք)
- Երաշխավորել հեռաբնակ (exile) և անդրազգային ճնշումների ենթարկվող լրագրողների պաշտպանությունը:
