1994թ. մայիսին Բիշքեկի հրադադարի արձանագրության ստորագրումից հետո մեր հասարակությունը թևակոխեց ներքին համաձայնության քրոնիկ պակասի շրջան։ Դա մեծապես պայմանավորված էր Արցախի խնդրի խաղաղ կարգավորման շուրջ ազգային համաձայնության բացակայությամբ, ընտրական գործընթացների նկատմամբ անվստահությամբ, իրավական պետության թուլությամբ և, որպես հետևանք, պետության ու հասարակության միջև վստահության պակասով։ 2020թ. պատերազմում կրած պարտությամբ, Արցախի հանձնումով և ներհասարակական-քաղաքական դիմակայության խորացմամբ, ներառյալ կառավարության ու Հայ Առաքելական Եկեղեցու միջև հակադրությամբ, ներքին պառակտումը դարձավ վտանգավոր։
Թեև ներքին համաձայնությունը պայմանավորված է բազմաթիվ գործոններով, դրանց մեջ առանցքային տեղ է զբաղեցնում ներքին լեգիտիմությունը՝ այն վիճակը, երբ, չնայած առկա հակասություններին ու տարաձայնություններին, պահպանվում են հասարակության և պետության միջև վստահությունը, ընդհանուր պատկանելության զգացումը և միասնական կանոններով ապրելու պատրաստակամությունը։ Դա է պետությունը որպես իրավաչափ, արդար և բոլորի համար պարտադիր կարգ ընկալելու հիմքը։ Մինչդեռ, Հայաստանի քաղաքական և հասարակական զարգացման կարևորագույն խոչընդոտներից մեկը տասնամյակներ շարունակ մնում է հենց ներքին լեգիտիմության դեֆիցիտը։
Այն, որ իշխող կուսակցությունն իր նախընտրական ծրագրում այս հարցին հատկացրել է մի ամբողջ գլուխ, նշանակում է, որ խնդիրն իրենց կողմից գիտակցվում է։ Սակայն չափազանց մտահոգիչ է, որ առաջարկվող լուծումն ակնհայտորեն չի համապատասխանում խնդրի էությանը. «ՔՊ»-ի ծրագրի 7-րդ կետի համաձայն ներքին լեգիտիմության խնդրի լուծումը հանգում է նոր Սահմանադրության ընդունմանը։ Բայց մեր իրականության մեջ նշված խնդիրը պայմանավորված է ոչ թե գործող սահմանադրական ակտի լեգիտիմության պակասով, այլ նախևառաջ իրավունքի գերակայության համակարգային սակավությամբ։
Լեգիտիմությունը պայմանավորված չէ միայն սահմանադրությամբ
Կարդացեք նաև
Ներքին լեգիտիմությունն ինքնին չի ապահովվում Սահմանադրությամբ, նույնիսկ եթե վերջինս հաստատվել է անթերի ընթացակարգով։ Հայաստանի քաղաքացու համար որոշիչն այն է, թե արդյոք դրա դրույթներն անխտիր կիրառվում են բոլորի նկատմամբ, արդյոք կա իրական հավասարություն օրենքի առաջ, արդյոք արդարադատությունն անաչա՞ռ է, և արդյոք գործադիր իշխանությունն ինքնին սահմանափակված է իրավունքով։
Եթե օրենքը գործում է ընտրողաբար, եթե արդարադատությունը հասանելի չէ բոլորին, եթե սոցիալական կարգավիճակը, իշխանությանը մերձ լինելը, վարչական ռեսուրսը կամ քաղաքական պատկանելությունը ազդում են իրավական արդյունքի վրա, ապա հենց դրանով է խաթարվում քաղաքացիների վստահությունը պետության նկատմամբ։ Ուստի առանց օրենքի գերակայության՝ նույնիսկ մարդու իրավունքների պաշտպանությանն ուղղված ամենից «արդի» սահմանադրությունը չի ապահովի ներքին լեգիտիմության անհրաժեշտ մակարդակ։
Պատմությունը բավականին ուսանելի է։ 1936թ. ԽՍՀՄ ստալինյան Սահմանադրությունն ամրագրել էր սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական իրավունքների մի ամբողջ կատալոգ, որը բազմաթիվ միջազգային հեղինակավոր փորձագետների կողմից գնահատվել էր որպես կատարյալ ժողովրդավարական ակտ։ Սակայն իրականության մեջ բոլոր «երաշխիքները» մնացին թղթի վրա, որովհետև սահմանադրական կարգը ստորադասվել էր իշխանության անհատական բնույթին և վարչախմբի քաղաքական կամքին։ Սա նշանակում է՝ խնդիրը միայն հիմնական օրենքի բովանդակությունը և ընդունման ընթացակարգը չէ։ Խնդիրը այն է, թե ով և ինչպես է կենսագործում այդ հիմնարար փաստաթղթի դրույթները։
Պետությունը՝ որպես սահմանափակող ուժ
Հաջորդ խնդիրը կապված է այն տրամաբանության հետ, որը դրված է «ՔՊ»-ի նախընտրական ծրագրի 7-րդ կետի հիմքում։ Ժողովրդին՝ որպես ներքին լեգիտիմության աղբյուր հռչակելուց անմիջապես հետո, փաստաթղթի հեղինակները պնդում են, որ պետությունը, իրավունքներն ու ազատությունները ապահովելու նպատակով, անխուսափելիորեն սահմանում է որոշակի սահմանափակումներ։ Դրան հետևում է վիճահարույց մի միտք՝ իբր նման սահմանափակումների առկայությունն ինքնին լարվածության աղբյուր է պետության և քաղաքացու միջև, և այդ լարվածությունը հանդիսանում է ներքին անվտանգության լուրջ խնդիր։ Այս մոտեցմամբ շեշտադրվում է ոչ թե իրավունքի գերակայությունը, այլ պետության սահմանափակող գործառույթը և պետությունը ներկայացվում է որպես պարտադրող ինստանցիա, այլ ոչ թե որպես ընդհանուր բարիքի ինստիտուտ, իրավական հավասար կարգավիճակի երաշխավոր և անաչառ իրավարար։
Մինչդեռ ներքին լեգիտիմության համար վճռորոշ նշանակություն ունի ոչ թե սահմանափակումների գոյության փաստը, այլ դրանց սահմանման և կիրառման բնույթը․ արդյոք դրանք հիմնվա՞ծ են իրավունքի վրա, կիրառվո՞ւմ են համաչափ, կանխատեսելի և բոլորի նկատմամբ նույն կերպ։ Ներքին լեգիտիմության ճգնաժամը ծագում է ոչ թե նրանից, որ պետությունը ընդհանրապես դիմում է սահմանափակումների, այլ նրանից, որ գործնականում դրանք կիրառվում են կամայականորեն և ընտրողաբար։ Բացի այդ, ժողովրդավարական համակարգում պետության և հասարակության միջև լարվածությունն ինքնին ոչ անոմալիա է, ոչ էլ անվտանգության սպառնալիք։ Այն քաղաքական կյանքի բնական վիճակ է և վտանգ է ներկայացնում միայն այն ժամանակ, երբ բացակայում են կամ չեն գործում հանրային տարաձայնությունները և բախումները արդարաբար և իրավական ճանապարհով լուծելու մեխանիզմները։
Վիճահարույց է նաև այն թեզը, թե նման լարվածությունը չեզոքացվում է միայն այն դեպքում, երբ քաղաքացու և իրավակարգի միջև կա «օրգանական կապ», այսինքն՝ երբ իրավակարգն անմիջականորեն բխում է քաղաքացու որոշումից և համաձայնությունից։ Նման տրամաբանությունը բացարձակացնում է սկզբնական համաձայնության նշանակությունը՝ այն դարձնելով քաղաքական-իրավական կարգի ներքին կայունության հիմք։ Մինչդեռ քաղաքացու կապը պետության հետ պայմանավորված է ոչ միայն այն հանգամանքով, որ իրավակարգը բխում է ժողովրդի կամքից, այլև այն բանով, թե այդ կարգն ինչպես է գործում կյանքում․ արդյոք այն պարտադի՞ր է բոլորի համար, արդյոք իշխանությունն ինքը սահմանափակվա՞ծ է դրանով, արդյոք ապահովվո՞ւմ են օրենքի առաջ հավասարությունը, անաչառ արդարադատությունը և իրավակիրառ կանխատեսելիությունը։ Այլ կերպ ասած՝ պետության ներքին կայունությունը կախված է ոչ միայն հիմնադիր համաձայնությունից, այլև նախևառաջ այն վստահությունից, որ գործող իրավակարգն արդար է և պարտադիր բոլորի համար առանց բացառության։
Սահմանադրական բարեփոխման «նախածին մեղքը»
Երրորդ խնդիրն առավել խորքային է։ Հասարակական լայն ընկալմամբ առաջարկվող սահմանադրական բարեփոխումը պայմանավորված է ոչ թե Հայաստանի ներքին քաղաքական-իրավական զարգացման տրամաբանությամբ, այլ արտաքին գործոնով՝ Ադրբեջանի պարտադրմամբ։ Այս պարագայում հարցն այլևս բովանդակության կամ ընթացակարգի մասին չէ. առաջնային է, թե որտեղից է առաջանում բարեփոխում ձեռնարկելու քաղաքական ազդակը։
Եթե ապագա Սահմանադրությունը ներկայացվում է որպես ներքին լեգիտիմությունը ուժեղացնելու միջոց, բայց դրա մեկնարկը հասարակության զգալի հատվածը ընկալում է որպես պարտադրված քայլ, ապա ամբողջ գործընթացն ի սկզբանե պղծված է «նախածին մեղքով»։ Այդ դեպքում «Իրական Հայաստանի» հիմնարար փաստաթուղթը կլինի ոչ թե ինքնիշխան ինքնորոշման ակտ, այլ արտաքին կամքին հարմարեցված ներքին քաղաքական-իրավական ձևակերպում տալու գործարք։ Սա անընդունելի է, որովհետև Սահմանադրությունը՝ այն փաստաթուղթն է, որը մարմնավորում է քաղաքական համայնքի բարձրագույն կամքը և ինքնավարությունը։ Եթե փաստաթուղթը հասարակության աչքում դառնում է արտաքին պահանջի իրավական փաթեթավորում, ապա նույնիսկ անթերի հանրաքվեն չի ապահովի դրա լեգիտիմացնող ներուժը։
Վերջաբան
«ՔՊ»-ի ծրագրում ուրվագծված ներքին լեգիտիմության ամրապնդման տեսլականը Հայաստանի քաղաքական զարգացման ամենալուրջ խնդիրներից մեկի լուծման իմիտացիա է և Ադրբեջանի կողմից գործող Սահմանադրության մեջ փոփոխություններ կատարելու պահանջին ներքին իրավական ձևակերպման փորձ, որով Բաքուն պայմանավորում է այսպես կոչված խաղաղության համաձայնագրի կնքումը։ Մինչդեռ, չնայած ՀՀ Սահմանադրության հիմնական տեքստի (1995թ.) և դրանում փոփոխությունների (2005թ., 2015թ. և 2020թ.) ընդունման հետ կապված ընթացակարգային թերություններին և բովանդակային խնդիրներին, դրանցից ոչ մեկը չի իրականացվել հարկադրանքի տակ։
Արմեն ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ
ՀՀ Գերագույն Խորհրդի պատգամավոր (1990-95թթ.)
ՀՀ Ազգային Ժողովի պատգամավոր (1995-99թթ.)
ՀՀ Արտակարգ և լիազոր դեսպան
