Վերջին շաբաթներին Ղազախստանի ոչ բարեկամական դիրքորոշումը Իրանի նկատմամբ առաջացրել է այս հարցը՝ արդյո՞ք Աստանան միանում է հակաիրանական դաշինքին Կովկասում և Կենտրոնական Ասիայում։
2025 թվականի նոյեմբերի 6-ին Վաշինգտոնում, Ղազախստանի նախագահ Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաևի և Դոնալդ Թրամփի ներկայությամբ, Ղազախստանը պաշտոնապես հայտարարեց իր անդամակցությունը Աբրահամի համաձայնագրին։ Ղազախստանը Ադրբեջանից հետո Իսրայելին նավթի երկրորդ խոշոր մատակարարն է, և երկու դեպքերում էլ միջնորդական դեր է խաղացել Իլհամ Ալիևը՝ նպաստելով Ղազախստանի ներգրավմանը համաձայնագրում և նավթի արտահանմանը Իսրայել։
Հունվարի 27-ին, Իրանի դեմ պատերազմի սկսվելուց մոտ մեկ ամիս առաջ, Աստանան հյուրընկալել էր Իսրայելի արտաքին գործերի նախարար Գիդեոն Սաարի պաշտոնական այցը։ Այդ այցի ընթացքում քննարկվել էին երկկողմ հարաբերությունների կարևոր հարցեր, այդ թվում՝ Ղազախստանի միացումը Աբրահամի համաձայնագրին։
Ղազախստանի առաջին արձագանքը նախագահական մակարդակով եղել է Տոկաևի հեռախոսազրույցները արաբական երկրների ղեկավարների հետ, նրանց հետ համերաշխության արտահայտումը և Իրանի կողմից արաբական երկրներում քաղաքացիական ենթակառուցվածքների վրա հարձակումների դատապարտումը։ Միևնույն ժամանակ Ղազախստանը խուսափել է դատապարտել Իսրայելի և ԱՄՆ-ի գործողությունները Իրանի դեմ։
Կարդացեք նաև
Իրանի գերագույն առաջնորդ Այաթոլլա Խամենեիի մահվան մասին պաշտոնական հայտարարությունից հետո Ղազախստանը Կենտրոնական Ասիայի միակ երկիրն էր, որը նախագահի մակարդակով ցավակցություն չի հայտնել։ Այն սահմանափակվեց արտաքին գործերի նախարարության հայտարարությամբ և Սենատի նախագահի այցով Իրանի դեսպանատուն Աստանայում։
Պատերազմի ընթացքում Ղազախստանը, արաբական երկրների հետ միասին, ուղիղ կապեր է հաստատել Իսրայելի ղեկավարության հետ։ Մարտի 18-ին Ղազախստանի նախագահը զրուցել է Իսրայելի նախագահի հետ, իսկ մարտի 9-ին՝ երկրի արտգործնախարարը՝ Իսրայելի իր գործընկերոջ հետ։
Պատերազմի ընթացքում հրապարակված փաստաթղթերից պարզ է դարձել, որ Ղազախստանի անվտանգության կառույցները սերտ համագործակցություն ունեն իսրայելական «AiroSentinel» ընկերության հետ, որը նախկինում մատակարարել է G2 և G3 անօդաչու սարքեր։ Ոչ պաշտոնական տեղեկություններով՝ մարտի 25-ին Ղազախստանի արևմտյան շրջանում ընկել է անօդաչու սարք, որը նման է եղել իրանական «Արաշ» տեսակի սարքերին։
Ղազախստանը նաև Կենտրոնական Ասիայի միակ երկիրն է, որը մարդասիրական օգնություն չի ուղարկել Իրան։ Մինչդեռ Տաջիկստանը, Ղրղզստանը, Ուզբեկստանը և Թուրքմենստանը նման օգնություն ցուցաբերել են։
Շատ փորձագետներ կարծում են, որ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հանդիսանում է Ղազախստանի հակաիրանական դիրքորոշման հիմնական խթանողը՝ փորձելով իր վրա ընկած ճնշումները մեղմելու համար ներգրավել նոր գործընկերներ։
Ղազախստանը Կենտրոնական Ասիայի առաջին երկիրն է, որը ամերիկյան և իսրայելական շրջանակներում դիտարկվում է որպես Աբրահամի համաձայնագրին միացող երկիր։ Այս գործընթացը զարգանում է նաև թյուրքալեզու երկրների շրջանակում և կարող է վերածվել գործիքի՝ Իրանի շահերին սպառնալու և ոչ թյուրքալեզու երկրների՝ Հայաստանի և Տաջիկստանի շրջափակման համար։
Բաքուն հանդիսանում է այս երկրների անդամակցության հիմնական լոբբիստն ու միջնորդը և ԱՄՆ-ի ու Իսրայելի կողմից իրականացնում է կարևոր առաքելություն։ Հիշենք, որ Բաքուն անցյալ տարվանից միացել է Կենտրոնական Ասիայի հինգ երկրների խորհրդատվական հարթակին և փորձում է բոլորին ներգրավել այս գործընթացում։
Բաքուն և Ղազախստանը միասին ապահովում են Իսրայելի նավթի հիմնական մատակարարումները։ Ղազախստանի ներդրումների հոսքը դեպի Իսրայել, Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ կապերի շրջանակում, Իսրայելին տալիս է նոր շնչառական տարածք Իրանի և նրա դաշնակիցների կողմից հասցված հարվածներից հետո։
Այս պայմաններում Իրանի, ինչպես նաև Հայաստանի և Տաջիկստանի պասիվությունը դիտարկվում է որպես լուրջ սխալ, քանի որ նրանց մրցակիցները, մասնավորապես Բաքուն, ուժեղանում են։
Բացի այդ, անհրաժեշտ է խիստ արձագանքել Հայաստանում Իսրայելի հետ կապված վարձկան ուժերի ակտիվությանը, հատկապես Ռեզա Փահլավիի կողմնակից միապետական խմբերի գործունեությանը։ Ըստ իս՝ այս ուժերը մի կողմից աջակցում են Հայաստանի թշնամիներին, հատկապես Իսրայելին, իսկ մյուս կողմից փորձում են վնասել Հայաստան-Իրան հարաբերություններին, որոնք ներկայացվում են որպես հայերի միակ իրական բարեկամը տարածաշրջանում։
Հույս ունենք, որ Հայաստանի հասարակությունը, քաղաքական ուժերը և պետական ղեկավարությունը ավելի մեծ ուշադրություն կդարձնեն այս իրողություններին և թույլ չեն տա նման ուժերի ազդեցության աճը երկրում։
Դոկտոր Էհսան Մովահեդիան
Հարավային Կովկասի հարցերով փորձագետ, միջազգայնագետ, պատմական գիտությունների թեկնածու, Թեհրանի ATU (Allameh Tabataba) համալսարանի դասախոս
