Վլադիմիր Զելենսկու այցը Հայաստան պարզապես սովորական դիվանագիտական իրադարձություն չի լինի․ այն կարելի է մեկնաբանել որպես Հարավային Կովկասում ուժերի բաշխման կարևոր փոփոխության նշան։ Այն պայմաններում, երբ Ռուսաստան–Ուկրաինա պատերազմը շարունակվում է, և խորանում է Ռուսաստանի ու Արևմուտքի միջև ճեղքը, հետխորհրդային որևէ երկրի մոտեցումը Կիևին ստանում է հատուկ քաղաքական և անվտանգային նշանակություն։ Հայաստանի համար, որը վերջին տարիներին բախվել է անվտանգային ձախողումների, և նվազել է վստահությունը Ռուսաստանի երաշխիքների նկատմամբ, Զելենսկու ընդունումը կարող է դիտվել որպես արտաքին քաղաքականության վերաիմաստավորման մի մաս։
Տասնամյակներ շարունակ Հայաստանը խորապես գտնվում էր Ռուսաստանի անվտանգության համակարգում։ ՀԱՊԿ-ին անդամակցությունը, Գյումրիում ռուսական ռազմաբազայի առկայությունը և էներգետիկ կախվածությունը ցույց էին տալիս այդ կապի խորությունը։ Սակայն 2020 թվականի Արցախյան երկրորդ պատերազմի և 2023 թվականի զարգացումների հետևանքով այս հավասարակշռությունը փոխվեց։ Երևանի ընկալմամբ՝ Ռուսաստանն այլևս ապահով անվտանգության երաշխավոր չէ, հատկապես երբ չկարողացավ կամ չցանկացավ կանխել տեղում իրավիճակի փոփոխությունները։ Այս հանգամանքը Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությանը դրդեց աստիճանաբար մոտենալ Արևմուտքին։
Հայաստանը փորձում է դուրս գալ «Ռուսաստանի ավանդական դաշնակից» կերպարից և ներկայանալ որպես ինքնուրույն դերակատար։ Զելենսկու այցը կարող է Արևմուտքին փոխանցել այն ուղերձը, որ Երևանը պատրաստ է մտնել նոր քաղաքական և անվտանգային ճարտարապետության մեջ։
Սակայն հարցը չի սահմանափակվում միայն Ռուսաստան–Արևմուտք հակադրությամբ։ Այս այցը պետք է դիտարկել նաև միջազգային համակարգի կառուցվածքային փոփոխությունների շրջանակում, որտեղ աշխարհը շարժվում է միաբևեռությունից դեպի բազմաբևեռություն, և փոքր պետությունները փորձում են ամրապնդել իրենց դիրքերը «ռազմավարական դիվերսիֆիկացիայի» միջոցով։ Հայաստանը ևս այժմ որդեգրել է նման ռազմավարություն։
Կարդացեք նաև
Մինչ վերջերս Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը հիմնված էր «անվտանգություն՝ փոխարենը կախվածություն» սկզբունքի վրա։ Սակայն վերջին զարգացումները ցույց տվեցին, որ այս մոդելը այլևս արդյունավետ չէ։ Երևանի քաղաքական էլիտաները այժմ փորձում են միակողմանի կախվածությունը փոխարինել բազմակողմ հավասարակշռությամբ։
Այս համատեքստում Ուկրաինան Հայաստանի համար պարզապես պատերազմող երկիր չէ․ այն նաև խորհրդանիշ է Ռուսաստանի կենտրոնացած կարգի դեմ դիմադրության։ Կիևին մոտենալը փաստացի նշանակում է Արևմուտքին մոտենալ։ Դա կարող է Հայաստանի համար ստեղծել «խորհրդանշական կապիտալ», որը ժամանակակից դիվանագիտության մեջ կարևոր դեր ունի։
Ներքին քաղաքականության տեսանկյունից ևս այս այցը կարևոր է Փաշինյանի կառավարության համար։ Վերջին տարիներին նա ենթարկվում է ընդդիմության ճնշմանը, որը նրան մեղադրում է տարածաշրջանում Հայաստանի ազդեցության նվազման մեջ։ Զելենսկու ընդունումը կարող է հանրությանը փոխանցել այն ուղերձը, որ Հայաստանը նոր արտաքին քաղաքական հեռանկարներ է ձևավորում և մեկուսացված չէ։
Սակայն հասարակությունը միասնական չէ այս հարցում։ Բնակչության մի մասը դեռևս պահպանել է Ռուսաստանի նկատմամբ ավանդական մոտեցումը՝ պատմական, տնտեսական և մշակութային կապերի պատճառով։ Միլիոնավոր հայեր ապրում և աշխատում են Ռուսաստանում, և նրանց փոխանցումները կարևոր դեր ունեն Հայաստանի տնտեսության մեջ։ Այդ պատճառով Մոսկվայի հետ լարվածությունը կարող է ունենալ անմիջական տնտեսական հետևանքներ։
Միևնույն ժամանակ, կարևոր դեր ունի նաև Միացյալ Նահանգների քաղաքականությունը։ Վաշինգտոնը փորձում է ուժեղացնել իր ներկայությունը Հարավային Կովկասում և օգտագործել Ռուսաստանի ազդեցության նվազումը։ Զելենսկու այցը կարող է լինել այս ռազմավարության մի մաս։
Մյուս կարևոր դերակատարը Թուրքիան է։ Թուրքիան մի կողմից ռազմավարական դաշնակից է Ադրբեջանի, մյուս կողմից՝ ՆԱՏՕ-ի անդամ։ Հայաստանի՝ Արևմուտքին մոտենալը կարող է Անկարայի համար նոր հնարավորություններ ստեղծել, սակայն դա կախված է Բաքվի հետ հարաբերություններից։
Տնտեսական տեսանկյունից ևս այս այցը կարող է նշանակություն ունենալ։ Հայաստանը փորձում է մեծացնել իր դերը տարածաշրջանային տրանսպորտային ուղիներում, հատկապես Եվրոպայի նախագծերում, որոնք ուղղված են Ռուսաստանի նկատմամբ կախվածության նվազեցմանը։
Այնուամենայնիվ, կա նաև ռազմավարական վտանգ։ Հայաստանը պետք է խուսափի սխալ հաշվարկներից։ Արևմուտքը կարող է տրամադրել քաղաքական և տնտեսական աջակցություն, սակայն անվտանգության հստակ երաշխիքներ դեռևս չկան։ Սա կարող է երկիրը դնել խոցելի միջանկյալ վիճակում։
Զելենսկու այցը Հայաստան ոչ միայն դիվանագիտական հանդիպում է, այլ նաև Հարավային Կովկասում ուժերի վերադասավորման նշան։ Այն ուղերձ է Մոսկվային, Բրյուսելին և Թեհրանին։
Հայաստանի համար հիմնական ձեռքբերումը կարող է լինել միջազգային լեգիտիմության ամրապնդումը և դեպի Արևմուտք ուղղված քաղաքական շրջադարձի հաստատումը։ Սակայն այս քայլը նաև բերում է լարվածություն Ռուսաստանի հետ և բարդացնում հարաբերությունները Իրանի հետ, որը զգայուն է Արևմուտքի ազդեցության աճի նկատմամբ։
Վերջում կարելի է ասել, որ Հայաստանը կանգնած է «Արևմուտքի հնարավորության» և «Ռուսաստանի իրականության» միջև։ Զելենսկու այցը այս երկակիության հստակ խորհրդանիշն է։
Այսպիսով, սա ոչ թե մեկանգամյա իրադարձություն է, այլ Հարավային Կովկասի փոփոխվող աշխարհաքաղաքական գործընթացի մի մաս։ Հայաստանը փորձում է դուրս գալ «աշխարհաքաղաքական ծայրամասի» դերից և դառնալ անկախ դերակատար՝ բոլոր հնարավորություններով և ռիսկերով։
Հարմիկ Նազար
